Η εικόνα που έχουμε συχνά για την κατάθλιψη είναι αυτή ενός ανθρώπου που αποσύρεται, που φαίνεται λυπημένος, που χάνει το ενδιαφέρον του για τη ζωή. Στην περίπτωση όμως των παιδιών και των εφήβων τα πράγματα δεν είναι πάντα τόσο ξεκάθαρα. Υπάρχουν παιδιά που συνεχίζουν να πηγαίνουν στο σχολείο, να κάνουν παρέες, να γελούν ή να συμμετέχουν στις δραστηριότητές τους, και παρ’ όλα αυτά μέσα τους να κουβαλούν μια σιωπηλή θλίψη που δεν βρίσκει εύκολα τρόπο να εκφραστεί.
Πολλές φορές τα παιδιά δεν ξέρουν πώς να μιλήσουν για αυτό που νιώθουν ή φοβούνται ότι αν το κάνουν θα απογοητεύσουν τους γονείς τους. Άλλες φορές νιώθουν ότι πρέπει να δείχνουν δυνατά, ότι δεν πρέπει να επιβαρύνουν το οικογενειακό περιβάλλον με τα δικά τους συναισθήματα. Έτσι δημιουργείται μια κατάσταση όπου το παιδί συνεχίζει να λειτουργεί κανονικά προς τα έξω, ενώ μέσα του βιώνει μια πίεση που δεν μοιράζεται με κανέναν.
Τα σημάδια που συχνά περνούν απαρατήρητα
Η κρυφή κατάθλιψη στα παιδιά δεν εκδηλώνεται πάντα με εμφανή λύπη. Μπορεί να εμφανιστεί μέσα από μικρές αλλαγές που στην αρχή μοιάζουν ασήμαντες: μια αυξημένη ευερεθιστότητα, μια δυσκολία συγκέντρωσης, μια κούραση που δεν εξηγείται εύκολα ή μια σταδιακή απομάκρυνση από δραστηριότητες που παλιότερα τους έδιναν χαρά.
Κάποια παιδιά αρχίζουν να κλείνονται περισσότερο στον εαυτό τους, να περνούν περισσότερο χρόνο μόνα τους στο δωμάτιό τους ή να δείχνουν αδιάφορα για πράγματα που πριν είχαν σημασία για εκείνα. Άλλα μπορεί να γίνουν πιο νευρικά, πιο αντιδραστικά ή πιο ευαίσθητα στην κριτική. Αυτές οι αλλαγές δεν σημαίνουν πάντα ότι υπάρχει κατάθλιψη, όμως αποτελούν ενδείξεις ότι κάτι στο εσωτερικό του παιδιού χρειάζεται προσοχή.
Για έναν γονιό, η πρόκληση είναι να παρατηρήσει αυτές τις μεταβολές χωρίς να πανικοβληθεί, αλλά και χωρίς να τις αγνοήσει.
Η σημασία του ασφαλούς χώρου
Για να μπορέσει ένα παιδί να μιλήσει για δύσκολα συναισθήματα χρειάζεται πρώτα να νιώσει ότι βρίσκεται σε ένα περιβάλλον όπου δεν θα κριθεί, δεν θα πιεστεί και δεν θα υποτιμηθεί. Αυτό σημαίνει ότι ο τρόπος με τον οποίο ένας γονιός αντιδρά στις μικρές καθημερινές εξομολογήσεις του παιδιού έχει τεράστια σημασία.
Όταν ένα παιδί μοιράζεται μια αποτυχία, μια στενοχώρια ή έναν φόβο και λαμβάνει απαντήσεις όπως «δεν είναι τίποτα», «μην το σκέφτεσαι» ή «πρέπει να είσαι δυνατός», μπορεί να μάθει ότι τα δύσκολα συναισθήματα δεν έχουν χώρο μέσα στη σχέση. Αντίθετα, όταν ένας γονιός ακούει με προσοχή και δείχνει ότι κατανοεί την εμπειρία του παιδιού, δημιουργείται σταδιακά μια αίσθηση ασφάλειας που επιτρέπει στο παιδί να εκφραστεί πιο ανοιχτά.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι γονείς πρέπει να έχουν πάντα τις σωστές απαντήσεις. Συχνά το πιο σημαντικό είναι απλώς να είναι παρόντες και να δείχνουν ότι ενδιαφέρονται πραγματικά για το πώς νιώθει το παιδί τους.
Η δύναμη των απλών ερωτήσεων
Μερικές φορές οι γονείς αποφεύγουν να ρωτήσουν τα παιδιά τους αν κάτι τα δυσκολεύει, επειδή φοβούνται ότι μπορεί να τα πιέσουν ή να δημιουργήσουν μεγαλύτερη ένταση. Ωστόσο, οι ανοιχτές και ήπιες ερωτήσεις μπορούν να αποτελέσουν μια σημαντική γέφυρα επικοινωνίας.
Ερωτήσεις όπως «πώς νιώθεις τον τελευταίο καιρό;», «υπάρχει κάτι που σε βαραίνει στο σχολείο ή με τους φίλους σου;» ή «θέλεις να μου πεις τι σε απασχολεί;» δίνουν στο παιδί την ευκαιρία να μιλήσει χωρίς να αισθάνεται ότι ανακρίνεται.
Ακόμη κι αν το παιδί δεν απαντήσει αμέσως ή πει ότι όλα είναι καλά, το μήνυμα που λαμβάνει είναι σημαντικό: ότι υπάρχει κάποιος διαθέσιμος να το ακούσει όταν θα νιώσει έτοιμο.
Η υποστήριξη χωρίς υπερβολική πίεση
Όταν ένας γονιός αντιληφθεί ότι το παιδί του δυσκολεύεται, είναι φυσικό να θέλει να το βοηθήσει άμεσα. Ωστόσο, η υπερβολική πίεση για να μιλήσει ή να «διορθωθεί» η κατάσταση μπορεί να έχει το αντίθετο αποτέλεσμα.
Τα παιδιά συχνά χρειάζονται χρόνο για να επεξεργαστούν τα συναισθήματά τους και να βρουν τον τρόπο να τα εκφράσουν. Η υποστήριξη λοιπόν χρειάζεται να είναι σταθερή αλλά ήπια: παρουσία, ενδιαφέρον, διάθεση για συζήτηση, χωρίς επιμονή που μπορεί να δημιουργήσει άγχος.
Παράλληλα, αν η δυσκολία φαίνεται να επιμένει ή να επηρεάζει σημαντικά την καθημερινότητα του παιδιού, η αναζήτηση βοήθειας από έναν ειδικό ψυχικής υγείας μπορεί να αποτελέσει μια πολύ σημαντική κίνηση.
Κλείσιμο
Η κρυφή κατάθλιψη στα παιδιά δεν είναι πάντα εύκολο να αναγνωριστεί, όμως οι γονείς έχουν ένα σημαντικό πλεονέκτημα: τη βαθιά σχέση που έχουν με το παιδί τους και τη δυνατότητα να παρατηρούν τις μικρές αλλαγές που μπορεί να περνούν απαρατήρητες από τους άλλους.
Όταν ένας γονιός δείχνει ότι είναι διαθέσιμος να ακούσει, ότι αποδέχεται τα συναισθήματα του παιδιού χωρίς κριτική και ότι είναι πρόθυμος να σταθεί δίπλα του ακόμη και στις δύσκολες στιγμές, δημιουργεί ένα περιβάλλον μέσα στο οποίο το παιδί μπορεί να νιώσει ότι δεν χρειάζεται να κρύβει τη θλίψη του.
Και πολλές φορές αυτή η αίσθηση ασφάλειας είναι το πρώτο και πιο ουσιαστικό βήμα για να αρχίσει ένα παιδί να μοιράζεται αυτό που πραγματικά συμβαίνει μέσα του.
Γράφει ο Ψυχολόγος-Οικογενειακός Σύμβουλος Γιάννης Ξηντάρας
