Έφυγε από τη ζωή μετά από μακρά περιπέτεια υγείας ο Στέφανος Μάνος, ένας από τους πιο σημαντικούς πολιτικούς της μεταπολίτευσης. Προσέφερε πολλά και σημαντικά στον τόπο και θα μπορούσε να προσφέρει πολύ περισσότερα, αν η χώρα μας είχε την ικανότητα να αξιοποιεί τα καλύτερα τέκνα της.
Τον ανακάλυψε πολιτικά ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, αλλά από την πρώτη ώρα που μπήκε στην πολιτική με μια εκπληκτική εκστρατεία το 1977 στην Α΄ Αθηνών (την πιο σύγχρονη που είχε γίνει ποτέ ως τότε στην Ελλάδα), ήταν σαφές ότι θα έκανε τα πράγματα με τον δικό του τρόπο, καινοτόμο και προπαντός ανατρεπτικό. Το κυβερνητικό του έργο είναι σύντομο από πλευράς χρονικής διαδρομής, αλλά απίστευτα πλούσιο.
Από τα πιο σημαντικά ήταν η σωτηρία της Πλάκας, η υπογραφή της σύμβασης του μετρό, η έμπνευση, ο σχεδιασμός και η πολεοδομική προετοιμασία των μεγάλων έργων παραχώρησης όπως η Αττική Οδός και το αεροδρόμιο «Ελευθέριος Βενιζέλος», η πρώτη μεταρρύθμιση του ασφαλιστικού συστήματος, η εξαφάνιση του νέφους από την Αθήνα με το μέτρο της απόσυρσης κ.ά. Στο μετρό, καθοριστική ήταν η επιλογή του να ανατεθεί η οργάνωση της εταιρίας στην αμερικανική Bechtel — αυτό διαμόρφωσε την ιδιαίτερη κουλτούρα του και τη λειτουργία του επί δεκαετίες, τόσο διαφορετική από εκείνη του ηλεκτρικού σιδηροδρόμου.
Προσωπικά τον πίστεψα βαθιά σαν πολιτικό και συνεργάστηκα μαζί του πολύ στενά μετά το 1993, όταν ιδρύσαμε ένα think tank, το Ε21, του οποίου ήμουν Γενικός Διευθυντής, και προετοιμάσαμε τις μεταρρυθμίσεις που χρειαζόταν η χώρα την εποχή εκείνη. Στη συνέχεια ιδρύσαμε το κόμμα «Οι Φιλελεύθεροι» με Πρόεδρο τον Στέφανο Μάνο, του οποίου είχα την τιμή να είμαι ο πρώτος Γενικός Γραμματέας (ακολούθησε ο αδελφικός μου φίλος Τέλης Αιβαλιώτης). Στο τέλος της διαδρομής ξανασυναντηθήκαμε, όταν έγινα Πρόεδρος του δεύτερου κόμματος που είχε ιδρύσει, της Δράσης.
Στις προσπάθειες αυτές δεν είχαμε επιτυχία, και η ευθύνη μας ήταν δυσανάλογη του μεγέθους και των ποσοστών μας. Γιατί η φιλελεύθερη οπτική έλειψε από τη χώρα σε κρίσιμες στιγμές: η μεγάλη κρίση θα είχε αποφευχθεί αν φιλελεύθεροι όπως ο Στέφανος Μάνος ήταν πολιτικά ισχυροί στη δεκαετία του 2000, και θα ήταν πολύ μικρότερη σε διάρκεια και λιγότερο επώδυνη αν κάποιο από τα μικρά φιλελεύθερα κόμματα, όπως η Δράση, είχε μπει στη Βουλή στις κρίσιμες εκλογές του 2012.
Στην ιδρυτική διακήρυξη των Φιλελευθέρων υπήρχαν, αν η μνήμη δεν με απατά μετά από 27 χρόνια, τέσσερις λέξεις που κατεξοχήν περιγράφουν τον Στέφανο Μάνο: περήφανοι, ευαίσθητοι, ελεύθεροι και ασυμβίβαστοι. Η τελευταία αυτή λέξη ήταν και η πιο καθοριστική για την πορεία του μετά το 2000.
Αυτή η πτυχή του χαρακτήρα του, σε συνδυασμό με την κατάπτωση του πολιτικού συστήματος (και όχι μόνο, αν θυμηθούμε τον στίχο του Σαββόπουλου «αφού ένα όραμα κονόμας και ευζωίας και ανόδου ήταν το μέτρο ολονών μας»), δεν άφησε τη χώρα να αξιοποιήσει τον Στέφανο Μάνο στα πιο ώριμα πολιτικά του χρόνια και να πάρει από αυτόν τα πολλαπλάσια από τα τόσα πολλά που είχε ήδη προσφέρει. Η δική του ευθύνη σ’ αυτό, η ασυμβίβαστη πλευρά του, ήταν μέρος αυτού που ήταν, της γοητείας του και των ικανοτήτων του. Η ευθύνη της ελληνικής κοινωνίας είναι ότι η συντριπτική πλειοψηφία είχε εναποθέσει απ’ άκρου εις άκρον τις προσδοκίες της στον λαϊκισμό και προτιμούσε τις εύκολες λύσεις και όχι τις έξυπνες.
Ο Στέφανος Μάνος πέρασε από την πολιτική έχοντας αφήσει πίσω του σημαντικό έργο. Την ανάπλαση της Πλάκας, την προστασία παραδοσιακών οικισμών, τους πρώτους πεζοδρόμους στην Αθήνα (Βουκουρεστίου και Βαλαωρίτου), το νόμο για τις υποχρεωτικές πυλωτές και θέσεις στάθμευσης σε νέες πολυκατοικίες (τον οποίο εγκληματικά άλλαξε μετά η Κυβέρνηση Ραλλη λόγω αντιδράσεων), τους πρώτους λεωφορειόδρομους στην Αττική, τα μέτρα αντικατάστασης παλαιών αυτοκινήτων που ουσιαστικά τελείωσαν το νέφος στην Αθήνα, την έναρξη του Μετρό και του νέου αεροδρομίου στα Σπάτα και πολλά ακόμα. Για αυτό και τον θεωρώ ίσως τον καλύτερο υπουργό Χωροταξίας και Περιβάλλοντος που είχε η χώρα μετά το 74.
Σημαντικό έργο είχε και στο Υπουργείο Βιομηχανίας και στο Οικονομίας και Οικονομικών, αλλά νομίζω ότι αυτό που περισσότερο σημάδεψε τη διαδρομή του ήταν το παλιό ΥΠΕΧΩΔΕ.
Ο Μάνος ήταν άνθρωπος που σκεφτόταν έξω από κουτάκια, είχε τετράγωνο μυαλό και ήταν απολύτως ακέραιος σε ηθικά ζητήματα. Ήταν δε καινοτόμος, γκατζετακιας και έκανε την πρώτη «επαγγελματική» προεκλογική εκστρατεία το 1977, όταν μπήκε στη πολιτική με παρότρυνση του Κωνσταντίνου Καραμανλή, ο οποίος τον θεωρούσε σπουδαία ανακάλυψη του.
Η ξεροκεφαλιά του – για την οποία επαίρονταν – τον οδήγησε και σε κάμποσα πολιτικά λάθη, ειδικά προς το τέλος της διαδρομής του, κάποια εκ των οποίων ήταν καθοριστικά και για τον ίδιο αλλά και για τον πολιτικό χώρο που κινούνταν. Ενώ μερικές φορές έπεφτε και ο ίδιος στην παγίδα των υπεραπλουστεύσεων και της «κόντρας για την κόντρα» το οποίο δεν βγαίνει πάντα σε καλό.
Το συνολικό αποτύπωμά του όμως ήταν αναμφίβολα θετικό. Ήταν από εκείνους που όταν τους ρωτήσεις τι έκαναν τόσα χρόνια στην πολιτική για τη χώρα και τη ζωή των ανθρώπων έχουν πράγματα να σου πουν. Και τελικά αυτό είναι το βασικότερο κριτήριο αποτίμησης κάποιου πολιτικού. Μακάρι να είχαμε πολλούς τέτοιους.
