Oι ακραίες δασικές πυρκαγιές που εξελίσσονται στη Γαλλία και την Ισπανία συνιστούν μία από τις σοβαρότερες κρίσεις δασικών πυρκαγιών που έχει αντιμετωπίσει ποτέ η Δυτική Ευρώπη.
Οι εκκενώσεις εκατοντάδων χιλιάδων κατοίκων, η απειλή για το Μπορντό, η κήρυξη εθνικής κατάστασης έκτακτης ανάγκης στην Ισπανία και η κινητοποίηση ευρωπαϊκών και διακρατικών μηχανισμών πολιτικής προστασίας αναδεικνύουν ότι ακόμη και χώρες με ιδιαίτερα ανεπτυγμένα συστήματα δασοπυρόσβεσης μπορούν να βρεθούν αντιμέτωπες με γεγονότα που υπερβαίνουν τις επιχειρησιακές τους δυνατότητες.
Οι ακριβείς αιτίες έναρξης των επιμέρους πυρκαγιών δεν έχουν ακόμη προσδιοριστεί. Είναι όμως σαφές ότι οι παράγοντες που τις μετέτρεψαν σε καταστροφικά συμβάντα ήταν οι ιδιαίτερα δυσμενείς πυρομετεωρολογικές συνθήκες: οι ακραίες θερμοκρασίες, οι διαδοχικοί καύσωνες, η παρατεταμένη ξηρασία και η συσσώρευση καύσιμης ύλης. Ο συνδυασμός πολύ υψηλών θερμοκρασιών, εξαιρετικά χαμηλής υγρασίας και, κατά τόπους, ισχυρών ανέμων επιτάχυνε την εξάπλωση των πυρκαγιών, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις η ίδια η φωτιά ανέπτυξε ακραία συμπεριφορά, δημιουργώντας τον δικό της καιρό ο οποίος δυσχέρανε ακόμη περισσότερο την κατάσβεσή της.
Η κλιματική αλλαγή δεν αποτελεί συνήθως την άμεση αιτία έναρξης μιας πυρκαγιάς. Δημιουργεί όμως ολοένα συχνότερα τις προϋποθέσεις για εύκολη ανάφλεξη και ταχεία εξάπλωσή της: υψηλότερες θερμοκρασίες, μεγαλύτερη ξηρασία, χαμηλότερη υγρασία της βλάστησης και μεγαλύτερη διάρκεια των καυσώνων.
Η κρίση αυτή επιβεβαιώνει ότι οι ακραίες δασικές πυρκαγιές εμφανίζονται πλέον με ολοένα μεγαλύτερη συχνότητα και ένταση στη Μεσόγειο, μια πραγματικότητα που δεν μας είναι άγνωστη στην Ελλάδα. Το 2021 στη βόρεια Εύβοια και το 2023 στη Ρόδο, στην Αττική και κυρίως στον Έβρο, η Ελλάδα βρέθηκε αντιμέτωπη με τον ίδιο επικίνδυνο συνδυασμό: παρατεταμένους καύσωνες, ξηρασία, εξαιρετικά χαμηλή υγρασία καύσιμης ύλης, ισχυρούς ανέμους, εκτεταμένη και συχνά αδιαχείριστη καύσιμη ύλη, καθώς και πολλαπλές ταυτόχρονες ενάρξεις που δοκίμασαν τα όρια του δασοπυροσβεστικού μηχανισμού της χώρας. Αξίζει να θυμίσουμε ότι το 2023 η Ελλάδα κατέγραψε μια καταστροφική αντιπυρική περίοδο ως προς τη συνολική καμένη έκταση, ενώ η πυρκαγιά του Έβρου εξελίχθηκε στη μεγαλύτερη πυρκαγιά που είχε καταγραφεί στην Ευρώπη.
Το πολιτικό συμπέρασμα είναι σαφές: η συνεχής ενίσχυση των εναέριων και επίγειων μέσων είναι αναγκαία, αλλά δεν αρκεί. Οι πυρκαγιές στη Γαλλία και την Ισπανία υπενθυμίζουν ότι η Μεσόγειος αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα παγκόσμια hot spots της κλιματικής αλλαγής. Η προσαρμογή στις νέες αυτές δυσμενείς συνθήκες απαιτεί πλέον μια νέα αντίληψη για την Πολιτική Προστασία, με έμφαση στην πρόληψη και στην ολοκληρωμένη διαχείριση των δασικών πυρκαγιών. Αυτή η προσέγγιση προϋποθέτει την ενεργή διαχείριση των δασών και της καύσιμης ύλης, την επιστημονικά τεκμηριωμένη εκτίμηση των κινδύνων, τον επιχειρησιακό σχεδιασμό για διαφορετικά πυρομετεωρολογικά σενάρια, την ουσιαστική ετοιμότητα όλων των εμπλεκόμενων φορέων, την ενιαία διοίκηση κατά τη διάρκεια των συμβάντων και την ανάπτυξη ανθεκτικών τοπικών κοινωνιών.
Ο Τομέας Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας της ΕΛ.Α.Σ. επεξεργάζεται ένα συνεκτικό πλαίσιο μεταρρυθμίσεων για τον θεσμικό εκσυγχρονισμό της Πολιτικής Προστασίας, το οποίο, σε συνδυασμό με την εφαρμογή των θετικών διατάξεων της πρόσφατης νομοθετικής ρύθμισης της «Ενεργής Μάχης», μπορεί να ενισχύσει ουσιαστικά την πρόληψη, την ετοιμότητα, τον συντονισμό και την ανθεκτικότητα της χώρας. Οφείλουμε, όμως, να είμαστε ειλικρινείς: η κλιματική κρίση εξελίσσεται ήδη ταχύτερα από την προσαρμογή των κρατικών μηχανισμών. Είναι πιθανό ότι, ακόμη και μετά τις αναγκαίες μεταρρυθμίσεις, θα βρεθούμε αντιμέτωποι με φυσικές καταστροφές που θα υπερβαίνουν, κατά περίπτωση, τις δυνατότητες ακόμη και των καλύτερα οργανωμένων συστημάτων Πολιτικής Προστασίας. Αυτό δεν αποτελεί λόγο παραίτησης· αποτελεί λόγο για ακόμη μεγαλύτερη επένδυση στην πρόληψη, στην ετοιμότητα και στην ανθεκτικότητα των τοπικών κοινωνιών.
Οι δραματικές αυτές εξελίξεις δεν ήταν απρόβλεπτες. Η επιστημονική κοινότητα προειδοποιούσε εδώ και δεκαετίες για τους κινδύνους της ανθρωπογενούς κλιματικής αλλαγής. Χαρακτηριστική είναι η ιστορική κατάθεση του αστροφυσικού Carl Sagan ενώπιον της Υποεπιτροπής Επιστήμης, Τεχνολογίας και Διαστήματος της Γερουσίας των Ηνωμένων Πολιτειών, στις 10 Δεκεμβρίου 1985, μία από τις πρώτες εμβληματικές επιστημονικές παρεμβάσεις που ανέδειξαν με σαφήνεια τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, για τον κίνδυνο της πολιτικής αδράνειας απέναντι σε μακροπρόθεσμες περιβαλλοντικές απειλές και την ανάγκη άμεσης διεθνούς δράσης. Αλλά δυστυχώς «φωνή βοώντος εν τη ερήμω»… Σαράντα χρόνια αργότερα, κανείς δεν μπορεί πλέον να ισχυριστεί ότι δεν γνώριζε.
(*) Ο Μανώλης Πλειώνης είναι τομεάρχης Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας, ΕΛ.Α.Σ., καθηγητής Τμήματος Φυσικής ΑΠΘ, τέως πρόεδρος Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών, τέως πρόεδρος Τομεακού Επιστημονικού Συμβουλίου Περιβάλλοντος, Ενέργειας και Βιώσιμης Κινητικότητας του ΕΣΕΤΕΚ
Τη φωτογραφία παραχώρησε ο Μανώλης Πλειώνης.
ΑΠΕ-ΜΠΕ
