«Η πρέπουσα ποινή εις τον Καποδίστριαν δεν ήτο ο φόνος, αλλ΄ η έξωσις από την Ελλάδα, συνοδευομένη με πολλάς ευχάς να ζήση και να μακροζήση δια να βλέπη την οποίαν κατά πάντας τρόπους εσπούδασε να εμποδίση μέλλουσαν της Ελλάδος ευδαιμονίαν.
Από τοιαύτην δικαίαν και πρέπουσα ποινήν, πολύ φρικτοτέραν του θανάτου, ελευθέρωσε τον Καποδίστριαν ο άδικος φονεύς» (!) Σε ένα παραλήρημα μίσους προς το πρόσωπο του Καποδίστρια, μόλις δολοφονηθέντα από τον αδελφό και τον γιο τού Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη, ο Αδαμάντιος Κοραής δεν διστάζει να ψέξει τους αυτουργούς, επειδή δολοφονώντας, λέει, τον κυβερνήτη, τον λύτρωσαν από τη βάσανο να βλέπει εξορισμένος από την Ελλάδα την ευδαιμονία της χώρας, που ο ίδιος τορπίλιζε με την πολιτική του! Καιρό τώρα, ο μεγάλος σοφός της νεότερης Ελλάδας, ο μέγας δάσκαλος, ταγός της «μετακενώσεως» στο υπόδουλο Γένος του αρχαιοελληνικού πνεύματος και της κλασικής παιδείας, όπου οι δυτικοί έχουν αναπτύξει τη σκέψη τους και ήρθε η στιγμή να επιστρέψουν στην Ελλάδα, έχει κυριευτεί από αχαλίνωτη οργή για την ασκούμενη πολιτική του κυβερνήτη Καποδίστρια.
[Οι ιστορικοί του μέλλοντος θα αναζητήσουν τα βαθύτερα αίτια της στάσης του Κοραή. Θα καταλήξουν ότι η μόνη εξήγηση είναι η προχωρημένη ηλικία του σε συνδυασμό με το πάθος του για την πνευματική απελευθέρωση του Γένους και το μένος προς το πρόσωπο του Καποδίστρια το οποίο εξέθρεψαν οι πολιτικοί αντίπαλοι του κυβερνήτη, οι μόνοι που τακτικά επισκέπτονταν τον Κοραή στο σπίτι του, στο Παρίσι]. Έτσι κι αλλιώς, ο Κοραής είναι πεπεισμένος ότι η Γαλλία είναι το κράτος που συντηρεί την παράδοση της κλασικής αρχαιότητας και ότι από αυτή θα έρθει η σωτηρία για την Ελλάδα. Δεν διστάζει μάλιστα να μιλά για «Γαλλογραικία». Κατά τον Κοραή, μόνον από τους Γάλλους τού δια της επαναστάσεως εγκαθιδρυθέντος φιλελευθέρου καθεστώτος θα ήτο δυνατόν να επιτύχει η ελευθέρα Ελλάς ειλικρινή φιλίαν και υποστήριξιν και ο Καποδίστριας εσυνδέετο με τη Ρωσία, την επιρροήν της οποίας εν Ελλάδι ανέκαθεν εθεώρει καταστρεπτικήν, θα σημειώσει τη δεκαετία του 1950 ο ιστορικός ερευνητής, πανεπιστημιακός και πολιτικός, αείμνηστος Απόστολος Δασκαλάκης.
ΓΝΩΡΙΜΙΑ ΚΑΙ ΣΥΝΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΕ ΕΝΘΟΥΣΙΩΔΕΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Κι όμως. Η γνωριμία των δύο ανδρών το φθινόπωρο του 1815 στο Παρίσι, προοιωνιζόταν πολλά υποσχόμενη. Μετά την παραχώρηση, το 1807, των Επτανήσων από τον τσάρο Αλέξανδρο Α΄ στην αυτοκρατορική Γαλλία του Ναπολέοντα, ο 31 χρόνων Κερκυραίος γιατρός Ιωάννης Καποδίστριας επιλέγει να αποσυρθεί στην Πετρούπολη, όπου εντάσσεται στη ρωσική διπλωματική υπηρεσία. Οκτώ χρόνια μετά, όταν ταξιδεύει για το Παρίσι, φέρει τον τίτλο του γραμματέα του ρωσικού κράτους για τις εξωτερικές υποθέσεις. Καθώς βρίσκεται στη γαλλική πρωτεύουσα, κρίνει χρήσιμο και απαραίτητο να επισκεφθεί στο σπίτι του τον σοφό 67χρονο Κοραή, ο οποίος ζει εδώ ήδη 27 χρόνια, έχοντας βιώσει τη Γαλλική Επανάσταση και βυθιστεί στο έργο των Βολταίρου, Ρουσσώ, Μοντεσκιέ, Ντιντερό, κυρίως όμως έχοντας ταχθεί με ζήλο στην υπόθεση της πνευματικής αφύπνισης των υπόδουλων Ελλήνων, μέσω ενός δικτύου διακίνησης βιβλίων στην Ελλάδα κάτω από τη μύτη των Οθωμανών.
[Ο Κοραής έχει αυτοεξοριστεί στο Παρίσι, δηλώνοντας περισσότερο κι από την υποδούλωση, αγανακτισμένος από τις εσωτερικές έριδες, τη διχόνοια και την προδοσία (αν και σε σφοδρές έριδες θα υποκύψει και ο ίδιος στην πορεία του βίου του). «Ευκολώτερον αποφεύγονται και μακροθυμότερον υποφέρονται αι αδικίαι των αλλοφύλων τυράννων, διότι ο αδικούμενος τας κρίνει και τας φυλάσσεται ως λυσσασμένων σκύλων δαγκάματα. Αλλά να βλέπει τις και ν΄ ακούει καθημέραν πράξεις και λόγους τυραννικούς από ομογενείς, ομογλώσσους, ομοθρήσκους, εκκλησιαζομένους εις τους αυτούς ιερούς ναούς και μεταλαμβάνοντας τα αυτά άχραντα μυστήρια, τούτο είναι το βαρύ!
Τούτο το ανυπόφορον! Τούτο μ΄ εξώρισεν από την πατρίδα μου!» θα απευθύνει σε επιστολή «προς τους Έλληνας ταγούς»]. Παρότι τον ερχομό του Κερκυραίου κόμη στην Ελλάδα συνοδεύει η έντονη φήμη πως πρόκειται για όργανο της ρωσικής πολιτικής, την οποία ο Κοραής απεχθάνεται, αυτός δείχνει ενθουσιασμένος από τον νεαρό άνδρα με την ασυναγώνιστη διαλεκτική του επιδεξιότητα, την πολυμάθεια, την ευγλωττία και την ικανότητα χειρισμού θεμάτων της ιστορίας και του πολιτισμού της αρχαίας Ελλάδας, όπως περιγράφει κατόπιν ο ίδιος τον νεαρό πολιτικό σε επιστολή του προς τον έμπορο, φίλο και συνεργάτη του, Αλέξανδρο Βασιλείου.
Καθώς μάλιστα ο Καποδίστριας έχει φτάσει στο Παρίσι προερχόμενος από τη Βιέννη, όπου κατά τη διάρκεια συνεδρίου ειρήνης πρωτοστάτησε στην ίδρυση της Φιλόμουσου Εταιρείας, της οποίας σκοπός είναι ο φωτισμός του Γένους, ο Κοραής έχει πολλά και ενδιαφέροντα να συζητήσει μαζί του. Τρία χρόνια μετά την πρώτη συνάντηση των δύο ανδρών, ο Καποδίστριας ευρισκόμενος πάλι στο Παρίσι, επισκέπτεται εκ νέου τον Κοραή. «Καύχημα της Ελλάδος» τον αποκαλεί ο 70χρονος πλέον Κοραής σε επιστολή του αυτή τη φορά προς τον φίλο του, εύπορο ομογενή Πανταλέοντα Βλαστό. «… δεν πιστεύω ότι με ηπάτησεν […] Αυτός εζήτησε να με γνωρίσει και μ΄ έδειξε φρονήματα όντως ελληνικά. Είθε από τοιαύτα φρονήματα γεμισθώσιν όλων των νυν Γραικών αι κεφαλαί! Απ΄ αυτά μόνα ελπίζεται η σωτηρία της Ελλάδος» γράφει. ΕΝΑ ΜΑΥΡΟ ΣΥΝΕΦΟ ΣΤΟΝ ΟΥΡΑΝΟ… Στην τρίτη συνάντηση των δύο ανδρών, τον επόμενο κιόλας χρόνο, το πράγμα αρχίζει κάπως να στραβώνει…
Ευρισκόμενος και πάλι στο Παρίσι ο Καποδίστριας επιλέγει να επισκεφθεί τον Κοραή μία Κυριακή, γεγονός ασυγχώρητο για τον Έλληνα λόγιο. Τις Κυριακές, βλέπεις, δέχεται επισκέψεις από διερχόμενους τη γαλλική πρωτεύουσα φίλους ή συμπατριώτες του, οπότε δεν διαθέτει αρκετό χρόνο για συζήτηση. «Ως εκ τούτου, προς μεγάλην του δυσφορίαν, ο Κοραής δεν ηδυνήθη να διεξαγάγει μετ΄ αυτού (σσ: του Καποδίστρια) μακράν συνομιλίαν και να θίξη διάφορα ζητήματα, δια τα οποία προφανώς δεν επεθύμει την παρουσίαν άλλων» σημειώνει ο Δασκαλάκης. Ο Κοραής διατυπώνει τα παράπονά του, συνοδευμένα μετά της απαραίτητης… μπηχτής, στον φίλο του εκδότη και έμπορο, Ιάκωβο Ρώτα: «Δεν είμαι πολύ ευχαριστημένος από τον C.D.I. (Capo d΄ Istria) […] Νομίζω εδιάλεξε την Κυριακήν να έλθη προς εμέ, δια να αποφύγει τα παράπονά μου […] Τι παράδοξον αν έπαθε και τοιαύτην δυστυχίαν;
Η δόξα είναι βαρύτατον φαγητόν και ολίγα στομάχια ισχύουν να την χωνεύσωσι» … Η αλήθεια είναι ότι επιζητεί διακαώς μία συζήτηση με τον Καποδίστρια, εξαιτίας της σφοδρής αντιπαράθεσης που έχει ανοίξει για το γλωσσικό ζήτημα με τον στενό συνεργάτη του κόμη και μέλος της φαναριώτικης ελίτ, φιλόλογο, διπλωμάτη Παναγιώτη Κοδρικά. Ο Κοδρικάς, υπερασπιστής της αρχαΐζουσας, έχει εκδώσει το έργο «Μελέτη της κοινής ελληνικής διαλέκτου», που στην πραγματικότητα αποτελεί λίβελλο κατά των γλωσσικών απόψεων του Κοραή (θερμός υποστηριχτής της καθαρεύουσας), τον οποίο δεν διστάζει να «λούσει» ως «δημεγέρτη» και «άγριο δημαγωγό». Ο Κοραής, βεβαίως αντιδρά. Του απαντά αποκαλώντας τον «τουρκαθηναίο» και «τουρκικό ανδράποδο»! Εκείνο, ωστόσο, που τον προβληματίζει ιδιαίτερα είναι μία ενδεχόμενη ανάμειξη του Καποδίστρια, επειδή το σύγγραμμα του Κορδικά είναι αφιερωμένο στον τσάρο Αλέξανδρο. Το δε γεγονός ότι κόμης επέλεξε, στην συγκεκριμένη χρονική περίοδο κατά την οποία η σύγκρουση των δύο λογίων είναι στην κορύφωσή της, να τον επισκεφθεί μία Κυριακή «συνωστισμού» ενισχύει την υποψία του Κοραή. Το ότι ο Καποδίστριας έχει επιλέξει συνειδητά την Κυριακή για να μην ακούσει τα παράπονα του Κοραή, είναι αληθές.
Ουδεμία σχέση έχει όμως με την επίθεση του Κοδρικά. Ούτε και θέλει. Οι χρονικογράφοι της εποχής αξιολογούν τη σιωπή του για το θέμα, ως επιθυμία του να μην αναμειχθεί στην προσωπική αντιπαράθεση δύο επιφανών συμπατριωτών του, την οποία θεωρούν πως ξεκίνησε ο Κοδρικάς ως εκδήλωση του μένους του για τον Κοραή, που δεν έκρυψε ποτέ την αντιπάθεια και την αποστροφή του προς τους Φαναριώτες. Στο μεταξύ, η έναρξη της Επανάστασης το 1821 βρίσκει τον Καποδίστρια να πηγαινοέρχεται στο Παρίσι, επιδιώκοντας επαφές με επιφανείς πολιτικούς, διπλωμάτες και ισχυρούς ομογενείς. Οι σχέσεις του με τον τσάρο Αλέξανδρο έχουν διαταραχθεί μετά την άρνηση του τελευταίου να εμπλακεί υπέρ των Ελλήνων στον αγώνα και τώρα πια ο Κερκυραίος, έχοντας αποσυρθεί στην Ελβετία, κινείται παρασκηνιακά κυρίως εκεί όπου δρα το φιλελληνικό κίνημα. Στο Παρίσι βρίσκεται και τον Μάιο του 1827, όταν πληροφορείται ότι η Εθνική Συνέλευση της Τροιζήνας τον έχει εκλέξει κυβερνήτη της Ελλάδας.
Τον Σεπτέμβριο του ίδιου έτους, πριν μεταβεί στην Ελλάδα και αναλάβει επίσημα τα καθήκοντα του κυβερνήτη, επισκέπτεται και πάλι το Παρίσι. Στις αρχές του Οκτωβρίου συναντά τον Κοραή, ο οποίος εστιάζει τη συζήτησή τους στο ζήτημα της Χίου. Δίνει μάλιστα στον Καποδίστρια κι έναν Διάλογο, που έχει συγγράψει –κατά τα πλατωνικά πρότυπα- προκειμένου να προσελκύσει το ενδιαφέρον του σχετικά με την απελευθέρωση του νησιού και τη φροντίδα των Χιωτών, που γλίτωσαν τη σφαγή και περιφέρονται δυστυχείς και ρακένδυτοι ανά την Ελλάδα. Το πνεύμα του συγγράμματος κινείται ανάμεσα στη νουθεσία και την παραίνεση. Ο Καποδίστριας τον διαβεβαιώνει ότι θα επιληφθεί του θέματος της Χίου, αφού προηγουμένως βάλει μία τάξη στην ταλαιπωρημένη χώρα. Η τελευταία συνάντηση των δύο ανδρών θα είναι σύντομη και φιλική.
Ο κυβερνήτης επισκέπτεται εκ νέου τον Κοραή την παραμονή της αναχώρησής του για την Ελλάδα, συνοδευόμενος από τον επιφανή λόγιο, φίλο και συνεργάτη του δεύτερου, Ανδρέα Μουστοξύδη. Είναι μία συνάντηση εγκάρδια. Ο Κοραής ξαφνιάζεται από τις θερμές ευχαριστίες που του διατυπώνει ο Καποδίστριας για το σύγγραμμα που του έδωσε. Ήταν σίγουρος ότι το παραινετικό ύφος του κειμένου θα ερέθιζε -έως ίσως προσβολής- τον κυβερνήτη. Αν το διάβαζε, φυσικά… Πράγματι, ο Καποδίστριας δεν βρήκε χρόνο να το διαβάσει και το «ευχαριστώ» του περιορίζεται στην ευγενική εξόφληση μίας τυπικής υποχρέωσης. Ο Κοραής από το να θυμώσει, προτιμά να κολακευτεί… Στον συγκεκριμένο διάλογο οι δύο ήρωες του Κοραή, ο Πασιχάρης και ο Δημοχάρης, αντιπροσωπεύουν ο πρώτος τον Καποδίστρια και ο δεύτερος τον ίδιο τον συγγραφέα και τις απόψεις του. Όσο ο Πασιχάρης δεν ανταποκρίνεται στις νουθεσίες και παραινέσεις του Δημοχάρη, μετατρέπεται από προσφιλές και ελπιδοφόρο πρόσωπο, σε σκοτεινό, αναξιόπιστο και εντέλει επικίνδυνο… Ο Πασιχάρης καθησυχάζει τον Δημοχάρη περί της εντιμότητός του και των αγαθών του προθέσεων ως αληθής Έλλην πολίτης.
Ο Δημοχάρης του αποκρίνεται ότι δεν έχει αμφιβολία για την τιμιότητα του άνδρα, αλλά φοβάται πάντα τον πειρασμό τυραννίας. Φοβάται την εξουσία, τις ξένες δυνάμεις, τις κομματικές φατρίες, τους τίτλους ευγενείας, τους Φαναριώτες… ΕΡΧΕΤΑΙ ΒΡΟΧΗ, ΕΡΧΕΤΑΙ ΜΠΟΡΑ Παρακολουθεί με προσοχή το έργο του Καποδίστρια και γενικώς τα τεκταινόμενα στην Ελλάδα, επιθυμεί διακαώς να δει ελεύθερη την πατρίδα του πατέρα του, τη Χίο, αλλά για την υπόθεση αυτή ο κυβερνήτης, απορροφημένος στην απελευθέρωση των εγγύς της Πελοποννήσου ηπειρωτικών εδαφών και στις αγωνιώδεις προσπάθειές του για την Κρήτη και τη Σάμο, δεν δείχνει ιδιαίτερη ζέση, γεγονός που στον Κοραή προκαλεί δυσφορία. Καταλύτης στην απομάκρυνσή του από τον κυβερνήτη, γίνεται η ανατροπή των Βουρβόνων, που φέρνει στον θρόνο τον Λουδοβίκο Φίλιππο της Ορλεάνης. Ο Κοραής έχει καταληφθεί από ενθουσιασμό για την πτώση του καθεστώτος, που για τον ίδιο συμβολίζει ό,τι έχει μισήσει περισσότερο στη ζωή του: απολυταρχία, καταδυνάστευση του λαού, τίτλους ευγενείας. Ο νέος ηγέτης των Γάλλων ζητεί συνεργασία με τους Άγγλους. Ο Κοραής δεν τους συμπαθεί, αλλά του αρκεί που υποσκάπτουν τον Καποδίστρια, θεωρώντας τον όργανο των Ρώσων. Επιπλέον υπάρχει πάντα ο δάκτυλος των αντιπολιτευόμενων πληροφοριοδοτών, που υποδαυλίζουν το μένος του Κοραή.
Άλλωστε, ο κυβερνήτης, συν τοις άλλοις, συγκεντρώνει αποκρουστικά χαρακτηριστικά. Φέρει τον τίτλο του κόμη και ασκεί συγκεντρωτική πολιτική. Ο Καποδίστριας βέβαια εκτιμά ότι δεν υπάρχει άλλος τρόπος για να βάλει γρήγορα σε τάξη έναν τόπο, που κατατρύχεται από εμφύλιες διαμάχες, εχθρούς, πειρατεία, οικονομική κατάρρευση και ανυπαρξία θεσμών και κρατικών δομών. Ο Κοραής στέλνει επιστολή στον Καποδίστρια. Για τον ίδιο, επιτυχία του έργου του κυβερνήτη είναι μόνο η καθιέρωση των δημοκρατικών ελευθεριών του ελληνικού λαού, η διακυβέρνηση υπό δημοκρατικό πολίτευμα, η απομάκρυνση των Φαναριωτών, τιτλούχων, κομματαρχών και η αποσόβηση κάθε επιρροής από ξένες δυνάμεις. Εκείνος του απαντά με διπλωματικότητα. Τον διαβεβαιώνει ότι οι σκοποί του είναι «ευθείς» και ότι ελπίζει πως θα σταθεί αντάξιος «της αγαθής υπόληψης, εφόσον τύχει της συνδρομής των ομογενών και ολίγον των περιστάσεων»… Ο δάσκαλος κολακεύεται από την άμεση απόκριση του κυβερνήτη και ξεκινά να τον… τορπιλίζει με επιστολές νουθεσίας, για τις οποίες όμως δεν λαμβάνει απάντηση. Ο Καποδίστριας δεν είναι μόνο απασχολημένος με τις σοβαρές υποθέσεις της χώρας, αλλά αποφεύγει να απαντήσει γνωρίζοντας καλά τις αδιάλλακτες δημοκρατικές ιδέες του Κοραή περί «φιλελευθέρου κατά βάσιν της λαϊκής κυριαρχίας πολιτεύματος», τις οποίες όμως βρίσκει εντελώς εκτός τόπου και χρόνου. Αυτή τη φορά η απαντητική επιστολή του Καποδίστρια έρχεται δύο χρόνια μετά! Ουδεμία αναφορά σε πολιτικά γεγονότα. Περιορίζεται σε διαβεβαιώσεις ότι έχουν παραληφθεί βιβλία τα οποία στέλνουν ομογενείς στην Ελλάδα και σε πληροφορίες περί της οργάνωσης του εκπαιδευτικού συστήματος.
«Επαινώ όσα έπραξες δια την παιδείαν του Γένους» του γράφει ο Κοραής και υπογράφει: «Με σέβας πρόθυμος εις τας προσταγάς σου». Η απάντηση του κυβερνήτη είναι σύντομη. Τον ευχαριστεί και διατυπώνει την ευχή «να εξευρεθούν πόροι ικανοί να πράξωμεν υπέρ της παιδείας του Έθνους όσα και υμείς εύχεσθε και ημείς επιθυμούμεν». Είναι πια Μάιος του 1830 και ο Καποδίστριας κλείνει με αυτή την επιστολή του την αλληλογραφία του με τον δάσκαλο του Γένους. Το ύφος αυτών των τελευταίων επιστολών δεν είναι αντίστοιχα εγκάρδιο με εκείνο των πρώτων ούτε βεβαίως με των συναντήσεων των δύο ανδρών. Ωστόσο, αποκαλύπτει αμοιβαίο σεβασμό. Σε μόλις τέσσερις μήνες, τα αισθήματα του Κοραή προς το πρόσωπο του κυβερνήτη μεταστρέφονται εντυπωσιακά και ο «πρόθυμος στις προσταγές» του Καποδίστρια μετατρέπεται στον σφοδρότερο υβριστή του.
Ο κυβερνήτης, βλέπεις, θεωρεί ότι ο άκρατος κοινοβουλευτισμός, όπως τον εννοεί ο Κοραής, μόνον σε κομματική διαίρεση και καταστροφή μπορεί να ρίξει μία άρτι απελευθερωθείσα χώρα, που έχει βιώσει εμφύλιο σπαραγμό. Πιστεύει ότι συγκεντρώνοντας τις εξουσίες στο πρόσωπό του παροπλίζει τα κόμματα και προχωρά απερίσπαστος προς τον σκοπό του, να δημιουργήσει στην Ελλάδα υποδομές, πάνω στις οποίες μπορεί η χώρα να στηριχθεί και να προκόψει. «Ο Κοραής δεν ήτο εξ εκείνων, οι οποίοι θα ήσαν διατεθειμένοι να θυσιάσουν τα αρχάς των εις τον βωμόν του σκοπού, τον οποίον άλλωστε, ζων εν Παρισίοις, εν βαθυτάτω γήρατι (σσ: είναι ήδη 82 χρόνων) και κλεισμένος εις το γραφείον του, ηγνόει ή δεν κατενόει επαρκώς […] Την υπό τοιούτους όρους κατάλυσιν του δημοκρατικού πολιτεύματος της Ελλάδος και την εγκαθίδρυσιν προσωπικής εξουσίας υπό του Καποδίστρια, δεν ήτο δυνατόν παρά να θεωρήσει ως προσδοσίαν των θυσιών του έθνους δια την ελευθερίαν του» θα σχολιάσει αργότερα ο καθηγητής Δασκαλάκης. Το έλλειμμα πολιτικής στρατηγικής ως προς τον χρόνο και τον τρόπο εγκαθίδρυσης της δημοκρατίας, η ανυπομονησία, η βιασύνη, η αγωνία για ενδεχόμενη εμπλοκή των ξένων δυνάμεων, η καχυποψία απέναντι στις αγνές προθέσεις του κυβερνήτη, την οποία ενισχύουν οι πολιτικοί του αντίπαλοι με τις πληροφορίες που φροντίζουν να φτάνουν στον Κοραή, η υπονόμευση του κυβερνητικού έργου, αλλά και η απόκρυψη μεγάλου τμήματος των έως τώρα επιτευγμάτων του, ενισχύουν την αντιπάθεια που τρέφει πλέον ο δάσκαλος για τον Καποδίστρια.
ΚΟΡΑΗΣ: ΝΑ ΑΝΑΘΕΜΑΤΙΖΟΝΤΑΙ ΟΙ ΠΡΟΔΟΤΕΣ – ΚΥΚΛΟΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑ: ΕΝΑΣ ΞΕΜΩΡΑΜΕΝΟΣ ΓΕΡΟΣ ΑΓΝΟΕΙ ΤΗΝ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Τον Οκτώβριο του 1830, σε νέο κείμενό του– διάλογο, που διαμείβεται μεταξύ των Γραικών Λαοσθένους και Χαριλάου ο Κοραής κρίνει την πολιτική του Καποδίστρια σε συνδυασμό με το πρόσφατο γαλλικό πολιτικό κίνημα, που ανέτρεψε το καθεστώς των Βουρβόνων και οδήγησε στην εγκαθίδρυση του Λουδοβίκου Φιλίππου. Οι συνομιλητές στηλιτεύουν τα δεσποτικά καθεστώτα, όπως εκείνο των Βουρβόνων και θριαμβολογούν για την επανάσταση του γαλλικού λαού, που θέρισε τους τυράννους «ως το δρέπανον της κατά των επιόρκων προφητείας του Ζαχαρίου». Αυτό το δρεπάνι είναι ο άξονας όλης της πολεμικής του Κοραή, επειδή κατά την προφητεία του Ζαχαρία, πέφτει ως τιμωρία σε όλους εκείνους που καταπατούν τον ιερό όρκο τους, όπως εν προκειμένω στους Βουρβόνους. Έτσι, υπαινίσσεται σαφώς ο συγγραφέας, θα πέσει και στο κεφάλι του Καποδίστρια. Κατά τους Γραικούς του Διαλόγου, «η τύχη της Ελλάδος πρέπει να παραδοθή εις την ανακαινισθείσαν από το θείον δρέπανον Γαλλία». Προτείνουν μάλιστα να καθιερωθεί στην Εκκλησία ειδικό ανάθεμα!
«Να αναθεματίζωνται οι κομπάζοντες δι ευγένειαν προγόνων, οι φέροντες τίτλους χαρισμένους από δεσπότην ή οι αυθαιρέτως λαμβάνοντες τοιούτους, οι στολιζόμενοι με ταινίας και παράσημα, οι τολμώντες να εμβαίνουν εις την εκκλησίαν ούτω στολισμένοι, οι τολμώντες να δεσμεύουν την ελευθερίαν του Τύπου!». Ο Καποδίστριας φωτογραφίζεται σαφώς. Πράγματι, έχει περιορίσει την ελευθερία του Τύπου στην Ελλάδα. Για να παρεμποδίσει την κυκλοφορία αντιπολιτευόμενων εντύπων, εκδίδει νόμο (ψήφισμα 2085 της 26ης/4/1831), σύμφωνα με τον οποίο απαγορεύεται η λειτουργία και έκδοση όποιας εφημερίδας δεν έχει πάρει την έγκριση της κεντρικής κυβερνήσεως. Το κείμενο του Κοραή προκαλεί θυμό στο περιβάλλον του Καποδίστρια, κυρίως όμως στον κύκλο των φίλων του ίδιου του δασκάλου, στον οποίο ανήκουν ο Μουστοξύδης, ο Γεννάδιος και ο Φαρμακίδης. Χωρίς να αναφέρουν το όνομά του, χαρακτηρίζουν τον συντάκτη «ξεμωραμένο γέροντα, αγνοούντα την εν Ελλάδι κατάστασιν, μη έχοντα πλέον συναίσθησιν του τι λέγει και τι πράττει, άθυρμα των κακοβούλων σκοπών της φατρίας της Ύδρας και των εν Παρισίοις οργάνων της»!
Στην Ύδρα έχουν καταφύγει σχεδόν όλοι οι αρχηγοί της αντιστάσεως, μεταξύ των οποίων και πολλοί της περιόδου του Αγώνα, και διεξάγουν έναν μανιασμένο πόλεμο κατά του κυβερνήτη. Εκεί εκδίδουν και κυκλοφορούν τον Απόλλωνα, ένα έντυπο υποβοηθούμενο από τον γαλλόφωνο Αγγελιοφόρο της Σμύρνης, όπου ο Καποδίστριας καθυβρίζεται ως «στραγγαλιστής της ελευθερίας των λαών», «αιμοχαρής τύραννος» και «εγκάθετο όργανο των Ρώσων». Αγανακτισμένος ο κυβερνήτης, φυλακίζει επιφανείς αγωνιστές, δημεύει αντιπολιτευόμενα έντυπα, κάνει ό,τι μπορεί για να πνίξει τις αντιδράσεις. Οι πληττόμενοι απαντούν δυναμικά, ακόμη και με τορπιλισμό πλοίων του ελληνικού στόλου, για να μην περιέλθουν αυτά στα χέρια του Καποδίστρια! Η Ελλάδα αδυνατεί να ξεφύγει από τη μοίρα της… Ένας νέος οδυνηρός εμφύλιος έχει ανοίξει και στην άκρη του βρίσκεται η δολοφονία του κυβερνήτη. Ο Κοραής που σημαδεύει βαθιά την πνευματική ζωή του ελληνισμού από την κρίσιμη ακόμα φάση των προεπαναστατικών χρόνων. Ο Κοραής, που αναπροσαρμόζει, όσο μπορεί να το κάνει ένας λόγιος, τη μορφή του κόσμου γύρω του. Ο Κοραής που από την αρχή ίσαμε το τέλος της δράσης του στο εθνικοαπελευθερωτικό σκηνικό διακατέχεται από δυνατά πατριωτικά αισθήματα, τα οποία υπηρετεί με αταλάντευτη προσήλωση και πάθος. Αυτός ο Κοραής δεν καταφέρνει να διακρίνει τις σκοτεινές επιδιώξεις των συμφερόντων που πλήττονται από την πολιτική του Καποδίστρια. Ίσως από την πυρετική προσωπικότητά του. Ίσως κι από τη βιασύνη του να ζήσει ό,τι ποθεί σε όλη τη ζωή του: μία πατρίδα ελεύθερη, με γνώση, με φρόνηση, με κρίση.
Μία πατρίδα, που να χαράζει μόνη την τύχη των ανθρώπων της. «Ίσως ο περισσότερο συγχωρητέος εξ όλων εκείνων, οι οποίοι άσκησαν την κατά του Καποδίστρια πολεμικήν, είναι ο σοφός γέρων ο ασκήσας ταύτην μακρόθεν, από των Παρισών» θα καταθέσει έναν αιώνα μετά, ο ιστορικός Απ. Δασκαλάκης. «Ο Αδαμάντιος Κοραής είχε διαπλάσει την ψυχήν του εις αμάλγαμα φλογερού Έλληνος πατριώτου και φανατικού ελευθέρου δημοκρατικού ανθρώπου. Η δε μακροχρόνιος και πολύμοχθος εργασία του πάντοτε επί της αυτής ασαλεύτου γραμμής, το βαθύ γήρας και οι περιστάσεις, υφ΄ ας έζη εν Παρισίοις, δεν επέτρεπον εις αυτόν να κρίνει λογικώτερον και ψυχραιμότερον την εν Ελλάδι κατάστασιν και το συντελούμενον υπό του Κυβερνήτου έργον»…
ΠΗΓΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΩΝ ΚΑΙ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΩΝ – «Αδαμάντιος Κοραής / Επιστολές προς το Έθνος», επιλογή-παρουσίαση Αλ. Βέλιος (Εκδ. Ροές, Αθήνα 2010) – «Κοραής και Καποδίστριας / Οι κατά του κυβερνήτου λίβελλοι» Απ. Δασκαλάκης (Έκδ. Ιδιωτική, Αθήνα 1958) – «Ιωάννης Καποδίστριας / Διεθνείς θεσμικές και πολιτικές προσεγγίσεις (1800-1831), επιμ. Αν. Σαμαρά-Κρίσπη, Σοφία Κ. Μωραΐτη, Στ. Αλειφαντής (Εκδ. Κασταλία για το Ίδρυμα Διεθνών Νομικών Μελετών, Αθήνα 2023) – «Έρρωσθε! Σκιαγραφίες της πνευματικής κίνησης του Ελληνισμού πριν τον Αγώνα του 1821», Γ. Β. Βλαχάκης (Εκδ. Ένωση Ελλήνων Φυσικών, Αθήνα 2021) – Ιστορικά Φροντίσματα / Α΄ Ο Διαφωτισμός και το κορύφωμά του, Κ. Θ. Δημαράς (Εκδ. Πορεία, Αθήνα, 1992) – Αργολική Αρχειακή Βιβλιοθήκη Ιστορίας και Πολιτισμού
Της Τόνιας Α. Μανιατέα / ΑΠΕ-ΜΠΕ
