«Εφέτος άγρια μ’ έδειρεν η βαρυχειμωνιά, που μ’ έπιασε χωρίς φωτιά και μ’ ήβρε χωρίς νιάτα, κι ώρα την ώρα πρόσμενα να σωριαστώ βαριά στη χιονισμένη στράτα…», έγραφε ο Κωστής Παλαμάς το 1905 για τα γηρατειά. Κι αν στη συνέχεια ο ποιητής γίνεται λίγο πιο αισιόδοξος με το πρώτο μοσκοβόλημα ενός ρόδου, η πραγματικότητα δεν είναι πάντα έτσι ρόδινη. Ειδικά έναν αιώνα και κάτι μετά, όπου οι συνθήκες έχουν γίνει λιγότερο ανθρώπινες… Και πολύ περισσότερο αν πρόκειται για έναν μόνο γέροντα ή μία μόνη γερόντισσα… Κι ακόμη περισσότερο αν είναι μόνος ή μόνη σε μια μεγαλούπολη!

Οι ειδικοί της εποχής συμφωνούν πως η μοναξιά εξελίσσεται σε μια σκληρή πραγματικότητα για τον σύγχρονο άνθρωπο, αλλά ειδικά η μοναξιά των ηλικιωμένων έχει αρχίσει να παίρνει διαστάσεις επιδημίας. Τουλάχιστον αυτό δείχνουν, από τη μια μεριά οι έρευνες των οργανισμών διεθνώς και από την άλλη, η απλή ματιά, που μπορούμε να ρίξουμε γύρω μας. Τότε θα δούμε ό,τι είχε δει και ο Γιάννης Καλαμίτσης πριν μερικά χρόνια και τραγούδησε μ’ εκείνη τη δωρική φωνή η Βίκυ Μοσχολιού…

Άνθρωποι μονάχοι

σαν ξεχασμένο στάχυ

Ο κόσμος γύρω άδειος κάμπος

κι αυτοί στης μοναξιάς το θάμπος

Ο κόσμος θάλασσα που απλώνει

κι αυτοί βουβοί, σκυφτοί και μόνοι

Ανεμοδαρμένοι βράχοι

άνθρωποι μονάχοι

«Στη μεγαλούπολη είναι πιο έντονη η μοναχικότητα»

Απέναντι σ’ αυτή τη σκληρή πραγματικότητα για τους ανθρώπους της τρίτης ηλικίας, το ΑΠΕ-ΜΠΕ θέλησε να ρωτήσει ανθρώπους που έχουν καθημερινή επαφή με τους ηλικιωμένους, μέσα από την Τοπική Αυτοδιοίκηση ή μέσα από δομές φιλοξενίας και γηροκομεία, μέσα από την ιδιότητά τους ή μέσα από την επιστήμη τους.

Τι σημαίνει τελικά να είναι ένας μόνος ηλικιωμένος μέσα σε μια μεγαλούπολη;

«Είναι παντού δύσκολα για τους ηλικιωμένους, όμως σε μεγαλούπολη είναι ακόμη δυσκολότερα, γιατί είναι πιο έντονη η μοναχικότητα. Και προέκυψαν περισσότερα προβλήματα γι’ αυτούς και μετά τον covid. Βγήκαν θέματα στην επιφάνεια, μεγάλωσε η ανασφάλεια, αλλά και ο ατομισμός. Είμαι χρόνια σε αυτό τον τομέα και είδα τις διαφορές στη συμπεριφορά πριν και μετά», μας λέει ο Αικατερίνη Κουτετέ, αντιδήμαρχος Κέντρων Ανοιχτής Προστασίας Ηλικιωμένων στον δήμο Νέας Σμύρνης.

Και προσθέτει: «Υπάρχουν προβλήματα, υπάρχει ανασφάλεια, ψυχολογικές καταστάσεις, μελαγχολία, υπάρχουν περιπτώσεις άνοιας, είναι δύσκολα, ειδικά αν είσαι μόνος στην πόλη. Ευτυχώς υπάρχουν άτομα στον δήμο, που θέλουν να προσφέρουν εθελοντικά και είναι σαν να έχουν υιοθετήσει κάποιους ανήμπορους ηλικιωμένους».

Η κ. Κουτετέ τονίζει τον σημαντικό ρόλο που έρχονται να επιτελέσουν πάνω σε αυτό τα Κέντρα Ανοιχτής Προστασίας Ηλικιωμένων των δήμων, ειδικά για την κοινωνικότητα της τρίτης ηλικίας και τη βοήθεια στη μοναξιά. Μας εξηγεί πως τα ΚΑΠΗ της Νέας Σμύρνης βρίσκονται σε 5 σημεία της πόλης, είναι δηλαδή ανά γειτονιές και για να κρατάει ο δήμος τη γειτονιά ζωντανή, αλλά και γιατί έτσι δίνεται η δυνατότητα στους ηλικιωμένους να είναι ενεργοί.

«Όμως είναι και ζήτημα γενικότερα της Πολιτείας, καθώς δεν υπάρχουν χρήματα ή έχουν τεθεί άλλες προτεραιότητες», λέει και συνεχίζει: «Θεωρώ πως δεν έχουμε δώσει κι εμείς ως κοινωνία γενικότερα την απαραίτητη προσοχή σε αυτή την ηλικία. Ασχολούμαστε πολύ και συνεχώς με τα παιδιά και λογικό είναι, όμως ως κοινωνία έχουμε παραμελήσει την τρίτη ηλικία. Ευτυχώς έχουμε ευαισθησία ως δημοτική Αρχή και ο δήμαρχος προσωπικά και φαίνεται αυτό από το ότι έχει ορίσει αντιδημαρχία αποκλειστικά για τα ΚΑΠΗ. Διαθέτουμε γιατρό μόνο για τα ΚΑΠΗ, κοινωνική λειτουργό, γυμναστές και Δημοτικά Ιατρεία, ψυχολόγο, καρδιολόγο, όλες τις απαραίτητες ειδικότητες και οργανώνουμε διάφορους ελέγχους, όπως τα τεστ για την άνοια, αλλά και τους οδοντιατρικούς ελέγχους, που αποδείχθηκαν τόσο χρήσιμοι και υπήρξε πολύ μεγάλη συμμετοχή.

Και φροντίζουμε να παρέχουμε και ψυχολογική υποστήριξη, διαχείριση άγχους, να δούμε τι προβλήματα βγαίνουν, γιατί υπάρχουν αυτοί που έχουν χάσει σύντροφο ή παιδί, που έχουν απομείνει μόνοι. Κι εκεί φαίνεται πόσο σημαντικό είναι το να μιλάνε, έχουν ανάγκη να μιλήσουν κάπου και το λένε και οι ίδιοι. Έρχονται και μου λένε “Κατερίνα μην το διακόψεις αυτό”, θέλουν να μιλάνε κάπου».

Υπάρχει και η «Βοήθεια στο Σπίτι». Μας λέει γι’ αυτό το πρόγραμμα: «Είναι πολύ σημαντικός ο ρόλος του, αφού αφορά άτομα μοναχικά, που δυσκολεύονται στη μετακίνηση, στην αυτοσυντήρηση, στην καθαριότητα κι έχουν πολλές ανάγκες. Έχουμε περίπου 50 ωφελούμενους, αλλά το πρόβλημα είναι ότι χρειαζόμαστε άτομα και δεν μπορούμε να κάνουμε προσλήψεις».

Και οι διάφορες δράσεις των ΚΑΠΗ; Του ενδιαφέρουν; Η αντιδήμαρχος Νέας Σμύρνης απαντά: «Υπάρχει μεγάλο ενδιαφέρον και συμμετοχή. Για παράδειγμα, στη γυμναστική έχουμε πάνω από 600 άτομα, στις εκδρομές πάνω από 500. Τώρα θα πάμε στην Κύπρο. Κάνουμε πολλές δράσεις κι αν κάποιοι δεν μπορούν να έρθουν το πρωί, είτε γιατί ακόμη εργάζονται είτε γιατί πρέπει να κρατήσουν τα εγγόνια τους, θα έρθουν το απόγευμα. Τους ενδιαφέρει πολύ. Και η ψηφιακή ενημέρωση που κάνουμε, επίσης τους ενδιαφέρει. Είναι γενιές που δεν είχαν εξοικείωση με την ψηφιακή τεχνολογία, όμως δείχνουν μεγάλο ενδιαφέρον και προσαρμογή. Υπάρχει χρηματοδοτούμενο πρόγραμμα για την ψηφιακή ενημέρωση άνω των 65 ετών και τα παρακολουθούν αυτά τα σεμινάρια. Υπάρχει μεγάλη συμμετοχή, τους ενδιαφέρει και δείχνουν την ικανότητα να μαθαίνουν τα πάντα».

«Η Ελλάδα δεν είναι μια χώρα φιλική προς την τρίτη ηλικία»

Τις δυσκολίες για έναν μοναχικό ηλικιωμένο μέσα στη μεγαλούπολη αναφέρει και η κοινωνική λειτουργός MSc Λουκία Τσάκωνα, στο Τμήμα Κοινωνικής Προστασίας & Αλληλεγγύης Ηλικιωμένων του δήμου Νέας Σμύρνης.

«Οι ηλικιωμένοι που ζουν σε μεγάλες αστικές περιοχές αντιμετωπίζουν καθημερινά πολλαπλές προκλήσεις. Από την επιβίβαση στα μέσα μαζικής μεταφοράς μέχρι τον ψηφιακό αποκλεισμό στις καθημερινές συναλλαγές τους. Επιπλέον, πολλοί βιώνουν συχνά αισθήματα απομόνωσης και μοναξιάς λόγω της έλλειψης ισχυρών κοινωνικών δικτύων. Αυτή η σταδιακή περιθωριοποίηση των ηλικιωμένων έχει άμεσες συνέπειες στη σωματική και ψυχική τους υγεία», λέει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ.

Ρωτάμε για το δημογραφικό πρόβλημα, το οποίο αποτελεί πια μια πραγματικότητα για τη χώρα μας, κατά πόσο μπορεί να επιδεινώσει μια κατάσταση μελλοντικά για τους ηλικιωμένους. Και επισημαίνει:

«Πιστεύω ότι στο μέλλον οι δημογραφικές αλλαγές θα δημιουργήσουν ακόμα μεγαλύτερες προκλήσεις για τους ηλικιωμένους. Η Ελλάδα δεν είναι μια χώρα φιλική προς την τρίτη ηλικία, κι αυτό φαίνεται από την κακή κατάσταση των πεζοδρομίων στις πόλεις, τις ελλείψεις στις δομές υγείας και πρόνοιας, μέχρι το χαμηλό επίπεδο των συντάξεων. Όλες αυτές οι προκλήσεις, σε συνδυασμό με την έντονη μοναξιά που βιώνουν πολλοί ηλικιωμένοι, καθιστούν αυτή την ομάδα εξαιρετικά ευάλωτη. Φοβάμαι, μάλιστα, πως σύντομα θα βρεθούμε αντιμέτωποι με ακραία φαινόμενα εγκατάλειψης, ακόμα και με ηλικιωμένους που θα φεύγουν από τη ζωή ολομόναχοι, χωρίς κανείς να τους αναζητήσει».

Στην εποχή μας απαιτείται και ευρύτατη χρήση της τεχνολογίας, ακόμη και για απαραίτητα. Αυτό μήπως αποξενώνει τους ηλικιωμένους που δεν είναι μαθημένοι; Μήπως τους κάνει να νιώθουν εκτός κοινωνίας ή τελικά μπορούν και προσαρμόζονται στις συνθήκες της εποχής;

«Η χρήση της τεχνολογίας, ακόμη και για την κάλυψη βασικών αναγκών (π.χ. πληρωμή λογαριασμών, άυλη συνταγογράφηση) φέρνει τους ηλικιωμένους αντιμέτωπους με ένα βαθύ αίσθημα αποξένωσης και αποσύνδεσης», τονίζει και συνεχίζει: «Η μετάβαση σ’ ένα ψηφιακό περιβάλλον που εξελίσσεται συνεχώς, για πολλούς παραμένει ξένο. Για κάποιους, αυτή η μετάβαση είναι ομαλή, για άλλους δύσκολη, ενώ για πολλούς ακατόρθωτη, οδηγώντας τους τελικά στο περιθώριο. Υπάρχουν βέβαια και εκείνοι που αποφεύγουν συνειδητά τη χρήση τεχνολογίας, καθώς πιστεύουν ότι δημιουργεί εμπόδιο στην ανάπτυξη ουσιαστικών σχέσεων μεταξύ των ανθρώπων. Μέσω της εκπαίδευσης η τεχνολογία μπορεί να μετατραπεί από εμπόδιο σε γέφυρα επικοινωνίας, αυτονομίας και κοινωνικής ένταξης. Ωστόσο, η εκπαίδευση δεν μπορεί να είναι η ίδια για όλους τους ηλικιωμένους, οφείλει να εξειδικεύεται και να προσαρμόζεται ανάλογα με την ηλικιακή ομάδα και τις ιδιαίτερες ανάγκες τους».

Τέλος, ως κοινωνική λειτουργός η κ. Τσάκωνα και μέσα από την καθημερινή επαφή με ηλικιωμένους, αναφέρεται και στα πιο σημαντικά προβλήματα της τρίτης ηλικίας στην εποχή μας: «Μέσα από την καθημερινή μου ενασχόληση με ηλικιωμένους, διαπιστώνω μια αύξηση στα περιστατικά που παρουσιάζουν συμπτώματα γνωστικής έκπτωσης. Συχνά συναντώ ηλικιωμένους φροντιστές, που καλούνται να φροντίσουν συζύγους με βαριά άνοια, φτάνοντας οι ίδιοι στα όρια της σωματικής και ψυχικής τους αντοχής. Επίσης, η κοινωνική απομόνωση, η μοναξιά και η έλλειψη υποστήριξης αποτελούν κρίσιμα ζητήματα, που επιδεινώνουν την ψυχική και σωματική υγεία των ηλικιωμένων».

«Πολλοί ηλικιωμένοι νιώθουν “ξένοι” στην ίδια τους την καθημερινότητα»

Στον δήμο Χαλανδρίου απευθυνθήκαμε στην κοινωνική λειτουργό Τριάδα Ευαγγελίου και στην επισκέπτρια Υγείας και προϊσταμένη του τμήματος ΚΑΠΗ Ιωάννα Τσιρέβελου.

«Με τον όρο ηλικιωμένος αναφερόμαστε σε άτομα ηλικίας 60 ή 65 και πάνω. Για τους υγιείς και δραστήριους ηλικιωμένους, αλλά και τους ηλικιωμένους με σωματικά ή ψυχικά προβλήματα υγείας, οι οποίοι ζουν μόνοι τους στην πόλη, η μεγαλούπολη προσφέρει ανέσεις, όπως εύκολη και γρήγορη πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας και κοινωνικές υπηρεσίες, σε χώρους ψυχαγωγίας, σε δομές στήριξης (ΚΑΠΗ). Υπάρχει μεγαλύτερη δυνατότητα εκπαίδευσης σε ψηφιακές ή άλλες δεξιότητες, επιμόρφωσης, προσωπικής ανάπτυξης. Επίσης, καλύπτονται ευκολότερα οι καθημερινές ανάγκες σε τρόφιμα, φάρμακα, στέγη κ.α.

Από την άλλη όμως, η μοναξιά γίνεται εντονότερη λόγω του της αποξένωσης που δημιουργεί ο τρόπος ζωής στα αστικά κέντρα, οι μεγάλες αποστάσεις και ο αυξημένος απαιτούμενος χρόνος για μετακίνηση με σκοπό την κοινωνική επαφή. Επιπρόσθετα, έχει αλλάξει και η δομή της οικογένειας, καθώς οι ηλικιωμένοι συνήθως μένουν μόνοι τους και δεν συναντάμε τη διευρυμένη οικογένεια των περασμένων δεκαετιών. Τέλος, η απομάκρυνση από τη φύση εντείνει το άγχος και επηρεάζει αρνητικά την ψυχική ευεξία», εξηγεί η κ. Ευαγγελίου και σχετικά με το δημογραφικό πρόβλημα απαντά:

«Το δημογραφικό επιδεινώνεται καθώς μειώνονται οι γεννήσεις και αυξάνεται το προσδόκιμο ζωής. Αυτή η αναλογία καταδεικνύει ότι διαμορφώνεται ένα μικρότερο οικογενειακό και φιλικό υποστηρικτικό πλαίσιο για τους ηλικιωμένους».

Σε μια εποχή που απαιτεί ακόμη και βασικές υπηρεσίες να εξυπηρετούνται ψηφιακά, ρωτάμε κατά πόσον αυτό μπορεί να υψώνεται μπροστά στους ηλικιωμένους σαν εμπόδιο: «Η ταχύτητα των τεχνολογικών αλλαγών όντως δημιουργεί ένα ψηφιακό χάσμα, που μπορεί να οδηγήσει σε κοινωνική απομόνωση. Όταν βασικές υπηρεσίες (τράπεζες, υγεία, κράτος) γίνονται αποκλειστικά ψηφιακές, πολλοί ηλικιωμένοι νιώθουν “ξένοι” στην ίδια τους την καθημερινότητα.

Το αίσθημα αποκλεισμού είναι πραγματικό, όταν η τεχνολογία επιβάλλεται χωρίς υποστήριξη. Η έλλειψη οικειότητας προκαλεί άγχος, νευρικότητα και την αίσθηση ότι ο κόσμος τούς προσπερνά και τους αποτρέπει από τη χρήση του διαδικτύου. Το διαδίκτυο, αντί για μέσο διευκόλυνσης, κοινωνικής ένταξης και ψυχαγωγίας, εμφανίζεται ως αφιλόξενο περιβάλλον, που προκαλεί ταλαιπωρία και εγκυμονεί κινδύνους. Η χρήση του, αντί να είναι ευχάριστη και δημιουργική, προκαλεί ανησυχία και δυσφορία, που συχνά οδηγεί τους ηλικιωμένους στην απομόνωση και στον κοινωνικό αποκλεισμό».

Και η ψηφιακή εκπαίδευση, που πολλές φορές προσφέρουν οι δήμοι, μήπως βοηθά; Σε αυτό λέει η κ. Τσιρέβελου: «Η ψηφιακή εκπαίδευση είναι το “κλειδί”. Όταν ένας ηλικιωμένος μαθαίνει να χρησιμοποιεί μια βιντεοκλήση ή τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, τότε η τεχνολογία μετατρέπεται από εμπόδιο σε γέφυρα, που μειώνει τη μοναξιά και τον συνδέει με την οικογένεια και τους φίλους σε οποιοδήποτε μέρος του κόσμου κι αν είναι.

Η γνώση προσφέρει ανεξαρτησία. Το να μπορεί κάποιος να κλείσει ένα ραντεβού μόνος του ενισχύει την αυτοπεποίθησή του και την αίσθηση ότι παραμένει ενεργό μέλος του συνόλου. Η ενημέρωσή τους σχετικά με τους ιστότοπους και τις εφαρμογές για την ενημέρωσή τους και την προστασία από απάτες, μπορεί να τους βοηθήσει να γίνουν πιο ενημερωμένοι και πιο σίγουροι».

Και καταλήγει: «Η τεχνολογία από μόνη της μπορεί να αποξενώσει, αλλά η ψηφιακή συμπερίληψη είναι αυτή που την καθιστά εργαλείο κοινωνικοποίησης. Να υπάρχουν δωρεάν προγράμματα εκπαίδευσης, ώστε να αντιμετωπιστεί ο ψηφιακός αναλφαβητισμός. Να παρέχεται οικονομική υποστήριξη σε ηλικιωμένους με περιορισμένους πόρους, για αγορά του απαραίτητου εξοπλισμού, καθώς και τεχνικές συμβουλές».

Σχετικά με τον ρόλο των ΚΑΠΗ και για τις διάφορες δράσεις που επιχειρούν να κρατούν ενεργούς τους ηλικιωμένους, ως προϊσταμένη αναλύει:

«Τα Κέντρα Ανοιχτής Προστασίας Ηλικιωμένων, είναι ένας θεσμός που προασπίζει τα κοινωνικά δικαιώματα της τρίτης ηλικίας. Ιδρύθηκε το 1984 με νομοθετική πρωτοβουλία του υπουργείου Υγείας και Προνοίας. Ο θεσμός αναπτύχθηκε σταδιακά μέσω των Οργανισμών Τοπικής Αυτοδιοίκησης και διευρύνθηκε σε όλη τη χώρα, ώστε ως το 2017 να λειτουργούν περισσότερα από 900 κέντρα. Βασική φιλοσοφία τους είναι η κοινωνική επανένταξη, η εξωιδρυματική φροντίδα (ιατρική, ψυχοκοινωνική), η πρόληψη, η ενημέρωση, η ψυχαγωγία, η δημιουργία ομάδων αυτενέργειας, η λειτουργία εντευκτηρίων.

Στο δικό μας δήμο, τα μέλη του τμήματος των ΚΑΠΗ δείχνουν έντονο ενδιαφέρον για τις δράσεις που πραγματοποιούνται, καθώς αυτές βελτιώνουν την ποιότητα ζωής τους, βοηθούν στην κοινωνική τους ενσωμάτωση, στην αντιμετώπιση της μοναξιάς τους. Συμμετέχουν σε διάφορες σταθερές ομάδες που λειτουργούν (συζήτησης, ήπιας γυμναστικής, θεατρική ομάδα, χορωδία, ομάδα πλεξίματος και χειροτεχνίας, ομάδα κινηματογράφου), οι οποίες βελτιώνουν την ψυχική και σωματική τους υγεία, τους βοηθούν να  παραμένουν ενεργά μέλη στην κοινότητα. Παρέχονται υπηρεσίες φυσικοθεραπείας και προγραμμάτων πρόληψης και αγωγής υγείας, κατ’ οίκον νοσηλευτική φροντίδα, οι οποίες αυξάνουν το επίπεδο λειτουργικότητας του ηλικιωμένου και του επιτρέπουν την παραμονή του σε οικείο περιβάλλον.

Πραγματοποιούνται σεμινάρια για τη διατροφή, την ασφάλεια, τα δικαιώματα της τρίτης ηλικίας, καθώς επίσης και προγράμματα ψηφιακής εκπαίδευσης, που τους επιτρέπουν να επικοινωνούν καλύτερα και να χρησιμοποιούν τις σύγχρονες υπηρεσίες, γεγονός που τους καθιστά ανεξάρτητους, αυτόνομους και  αυτοεξυπηρετούμενους.

Επίσης πραγματοποιούνται δράσεις διαγενεακής επικοινωνίας, με πολλαπλά οφέλη τόσο για τα παιδιά όσο και για τους ηλικιωμένους. Αυτές οι δράσεις ενισχύουν την κοινωνική συνοχή και την προσωπική ανάπτυξη. Η μεταφορά γνώσεων και εμπειριών στις νεότερες γενιές ενισχύει την αυτοεκτίμηση και την ικανοποίηση από τη ζωή. Η αλληλεπίδραση με νέους “ακονίζει” το μυαλό και βοηθά στη διατήρηση της γνωστικής υγείας. Τα παιδιά αναπτύσσουν ενσυναίσθηση και μαθαίνουν να σέβονται τη διαφορετικότητα και το γήρας. Οι δράσεις αυτές βοηθούν στην αποδόμηση προκαταλήψεων σχετικά με την ηλικία (ηλικιακές διακρίσεις). Οι νέοι αποκτούν πρόσβαση σε ιστορικές γνώσεις, παραδοσιακές τέχνες και “μαθήματα ζωής” που δεν διδάσκονται στα βιβλία.

Και φυσικά, θα πρέπει να αναφέρουμε τις εκδρομές, τις επισκέψεις σε μουσεία, θέατρα και πολιτιστικές εκδηλώσεις που αποτελούν τις πιο δημοφιλείς δραστηριότητες, οι οποίες προσελκύουν μαζικά τα μέλη».

Και καταλήγει: «Αυτές οι δράσεις τους ενδιαφέρουν πάρα πολύ και η συμμετοχή τους σε αυτές εξαρτάται κυρίως από την ποιότητα των παρεχόμενων υπηρεσιών».

«Δόξα τω Θεώ, υπάρχει ακόμη ελπίδα»

Πέρα από τη μέριμνα της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, υπάρχουν και οι δομές φιλοξενίας και τα γηροκομεία. Το «Σπιτικό της Αγάπης» στο Μοσχάτο (Κοραή 40), είναι μια ιδιαίτερη περίπτωση, καθώς δέχεται μόνο άπορους, μοναχικούς ηλικιωμένους της μεγαλούπολης που στερούνται τα βασικά και για τη διατροφή και για την υγεία τους, που έχουν σοβαρό πρόβλημα επιβίωσης, που μπορεί να ζουν μέσα στην εξαθλίωση. Ανοίγει την πόρτα του κυριολεκτικά για «Ανθρώπους μονάχους σαν το ξεχασμένο στάχυ», προσφέροντας ένα κοινωνικό έργο για περισσότερο από μισό αιώνα, στηριζόμενο οικονομικά στην αλληλεγγύη, στις δωρεές και προσφορές από ανθρώπους που έχουν και τη δυνατότητα και την πρόθεση να προσφέρουν. Ιδρύθηκε το 1962 με πρωτεργάτη τον Διονύσιο Θεοφιλάτο κι αυτή τη στιγμή φιλοξενούνται στο κτίριο 30 άτομα, όμως ετοιμάζονται άλλοι δύο όροφοι, οπότε θα φτάσουν τους 45 με 46.

Ο πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου Αναστάσιος Θεοφιλάτος, υποδέχθηκε το Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων και ανέλαβε να μας εξηγήσει τη λειτουργία: «Είναι ένα γηροκομείο απόρων, μια δομή που ουσιαστικά πάει κόντρα στους κανόνες της Αγοράς, γιατί αυτοί οι κανόνες είναι έσοδα-έξοδα, ενώ εμείς μιλάμε εδώ για ανθρώπους που προηγούνται να μπουν μέσα, ακριβώς επειδή δεν έχουν ούτε ένα ευρώ. Στο επόμενο στάδιο είναι αυτοί που έχουν τη σύνταξη της απορίας, των 350 ευρώ, δηλαδή η προϋπόθεση είναι το ποιος δεν έχει ή έχει τα λιγότερα. Να μην έχει χρήματα, να μην έχει ακίνητα και να μην έχει και παιδιά που θα μπορούν να τον στηρίξουν. Από το 1962 έχουν ζήσει εδώ 540 ηλικιωμένοι και δεν υπήρχε ούτε ένα ακίνητο δικό τους. Άτομα που ζούσαν στην εξαθλίωση, που βρέθηκαν σε κατάσταση απελπισίας, να μην μπορούν να επιβιώσουν. Το κριτήριο λοιπόν είναι η ανέχεια».

Και συνεχίζει: «Τώρα, πού βρίσκονται τα χρήματα και χωρίς καμία οικονομική στήριξη από το Κράτος; Τόσες δεκαετίες είναι η αλληλεγγύη και εκατοντάδες άνθρωποι που όλα αυτά τα χρόνια στηρίζουν αυτή τη δομή, κάποιος λιγότερο, κάποιος περισσότερο, δωρεές, αυτό είναι μια σκυταλοδρομία ετών, που αποδεικνύει πως σαν μοντέλο αν το οργανώσουμε λίγο καλύτερα, μπορεί με τη μικρή υποστήριξη πολλών, κάποιοι άνθρωποι που έχουν βρεθεί στο περιθώριο, να σωθεί η ζωή τους».

Ο κ. Θεοφιλάτος εξηγεί πως ως κανονική δομή φροντίδας ηλικιωμένων, διαθέτει παθολόγο, φυσικοθεραπευτή, ψυχίατρο, κοινωνική λειτουργό, νοσηλευτές, φροντιστές, καθαρίστριες, δύο μάγειρες και φυσικά η παρακολούθηση των φιλοξενούμενων είναι όλο το 24ωρο. Ωστόσο, προσθέτει:

«Για εμάς δεν είναι μόνο το σώμα, είναι και η ψυχή, είναι το πνεύμα, έτσι δεν κοιτάζουμε μόνο να έχουν φαγητό κι ένα δωματιάκι δικό τους, αλλά και να ζουν ανθρώπινα, να ψυχαγωγούνται, να γεμίζει η μέρα τους. Έχουμε διάφορες δράσεις, έχουμε χορωδίες, ντεκουπάζ και βιτρό, εξόδους τακτικές, περιπάτους στην παραλία, για καφέ, σε ταβερνάκια, έρχονται εδώ κομπανίες, έρχονται παιδάκια με τους δασκάλους και κάνουμε δράσεις, αλλά και παραστάσεις εστιασμένες στην άνοια για να τους κινητοποιεί».

Ρωτάμε και τον κ. Θεοφιλάτο τι σημαίνει μόνος ηλικιωμένος σε μια μεγαλούπολη. Και απαντά: «Σημαίνει απελπισία. Αν αυτό το ερώτημα φύγει από το μυαλό και έρθει στην καρδιά, βλέπεις ότι είναι μια απελπισία, ένα αδιέξοδο. Γιατί φανταστείτε έναν άνθρωπο, σε αυτή την ηλικία, να είναι μόνος του, να είναι χωρίς τα χρήματα και να είναι βράδυ, να φοβάται, να πεινάει, να μην έχει άνθρωπο να μοιραστεί. Πώς θα μπορούσε να νιώθει ο καθένας μας; Σε μια τέτοια ιστορία, να νιώθει πως ο θάνατος πλησιάζει και συγχρόνως να έχει ένα ‘’ταμείο’’ μαύρο στη ζωή του. Ο κάθε άνθρωπος έχει τους σταυρούς του και σε αυτή την ηλικία να μην έχει έναν άλλον άνθρωπο να το μοιραστεί».

Άραγε, στην εποχή μας υπάρχει ενδιαφέρον από τους ανθρώπους για την τρίτη ηλικία; «Δόξα τω Θεώ, υπάρχει ακόμη ελπίδα», μας λέει και συνεχίζει: «Σε μια εποχή, όπου κατά γενική ομολογία ζούμε μια παρακμή αξιών και ο καθένας κοιτάζει να φτιάξει τον εαυτό του, νομίζω πως όταν δει κάτι, θα σταθεί. Υπάρχει ακόμη το αίσθημα της συμπόνιας και το βλέπουμε εμείς αυτό. Φαίνεται ακόμη και από το ότι εμείς ως δομή, επιβιώνουμε τόσες δεκαετίες από αυτό το στοιχείο».

Όσο για το μεγαλύτερο πρόβλημα των ηλικιωμένων, που έχει διαπιστώσει στην εποχή μας, είναι: «Η μοναξιά. Υπάρχουν ηλικιωμένοι μέσα σε σπίτια και ουσιαστικά είναι μόνοι τους. Και είναι άσχημο και σκληρό αυτό, να είναι παραμελημένοι μέσα στην οικογένεια. Και η μοναξιά θα φέρει συνήθως και την κατάθλιψη, είναι ξαδελφάκια αυτά».

Και η τεχνολογία για τον ηλικιωμένο των ημερών μας; Βοηθός ή εμπόδιο; «Η τεχνολογία είναι ένα μέσο χρήσιμο, αλλά δεν μπορεί να υποκαταστήσει την ανθρώπινη παρουσία. Αλλιώς να σας βλέπω και να με βλέπετε, αλλιώς μέσα από ένα κινητό, από μια οθόνη. Όμως είναι κι αυτό κάτι. Και το λέω γιατί, με τον κορονοϊό ξεκινήσαμε να κάνουμε διαδικτυακές συναντήσεις, οι ηλικιωμένοι μέσα στον χώρο εδώ, με τους ανθρώπους από τα σπίτια τους. Κι έμεινε αυτό, καθώς έχουμε φτιάξει τέτοιες διαδικτυακές συναντήσεις, που έχουν θεματικές ενότητες, συζητάνε, καλαμπουρίζουν, μιλάνε με παιδάκια κι αυτό γίνεται ψηφιακά. Φυσικά, δεν είναι το ίδιο με τον να βρίσκονταν εδώ, όμως η τεχνολογία τους δίνει μια τέτοια δυνατότητα. Υπάρχουν φίλοι που είναι στο Λονδίνο, στη Σαλαμίνα, στον Άγιο Ευστράτιο, δηλαδή απομακρυσμένοι και μπορούν να επικοινωνούν. Είναι μια συντροφιά. Αν ήταν μόνο αυτό, θα ήταν δύσκολο, όμως είναι μια δυνατότητα που ανοίγει ορίζοντες. Για να χρειαστούν κάτι άλλο με το ίντερνετ, όπως η συνταγογράφηση, το αναλαμβάνουν οι άνθρωποί μας εδώ».

Στο τέλος, μας ανέφερε: «Υπάρχουν πολλές ιστορίες εδώ μέσα όλα αυτά τα χρόνια. Όπως μια γιαγιάκα που μας πήραν τηλέφωνο, γιατί είχε πέσει, είχε χτυπήσει, ζούσε σ’ ένα πολύ μικρό δωμάτιο, με υγρασία, και μια γειτόνισσα που πήγαινε και της έδινε ένα πιάτο φαΐ, μας είπε ότι θα πεθάνει σαν το σκυλί. Πραγματικά, η γυναίκα ήταν άπορη, δεν είχε σύνταξη δεν είχε τίποτα. Τη φέραμε εδώ, τη βοηθήσαμε και μετά από κάμποσες μέρες τη ρώτησα πώς της φαίνεται. Και η γυναίκα παραληρούσε, έλεγε “παράδεισος παιδί μου, εδώ να πεθάνω, μην με πάρετε από εδώ” και την έπιασαν τα κλάματα πάλι. Δηλαδή, ένα μικρό δωμάτιο, όπου υπήρχε ένας άνθρωπος να την κοιτάξει, με ένα πιάτο ζεστό φαΐ και το παράθυρο που βλέπει στην πλατεία, της φάνηκε παράδεισος και το εννοούσε μέσα από το κάθε της κύτταρο. Μια άλλη, που ταλαιπωρήθηκε πολύ στη ζωή της, μου είπε τις προάλλες “παιδάκι μου, έχω περάσει πολύ δύσκολα, ποτέ δεν ονειρευόμουν τέτοια γεράματα”. Καταλαβαίνετε, τι είναι το να πεις τέτοιες κουβέντες σ’ ένα γηροκομείο μέσα».

«Θέλω να με ρωτάτε τι κάνω»

Ως επίλογο, κρατήσαμε κάτι που μας είπε στην αρχή η αντιδήμαρχος Νέας Σμύρνης Αικατερίνη Κουτετέ, όταν παιδιά επισκέφτηκαν ηλικιωμένους:

«Οργανώνουμε μεταξύ άλλων και επισκέψεις σχολείων στα ΚΑΠΗ. Τα Χριστούγεννα λοιπόν, ένα παιδί ρώτησε μια γιαγιά τι θα ήθελε. Κι αυτή του είπε “Εγώ παιδί μου, αυτό που θέλω είναι όταν μου χτυπάτε το κουδούνι, να ρωτάτε: Γιαγιά τι κάνεις και όχι μόνο Τι μαγειρεύεις και πότε θα είναι έτοιμο. Αυτό θέλω”. Μου έκανε μεγάλη εντύπωση αυτή η απάντηση της γιαγιάς και νομίζω πως τα λέει όλα».

Δημήτρης Βασιλόπουλος

*ΦΩΤΟ: Το γλυπτό, που είναι δημιούργημα και δωρεά το 1986 του γλύπτη Κώστα Βαλσάμη, βρίσκεται στην είσοδο της δομής ηλικιωμένων «Σπιτικό της Αγάπης» στο Μοσχάτο.

ΑΠΕ-ΜΠΕ