Ο  Πρόεδρος της  Δημοτικής Κοινότητας Νάουσας έχοντας υπόψη το άρθρο  167 του Ν. 5314/2026 σας καλεί σε τακτική  μικτή  συνεδρίαση  του Συμβουλίου της Δημοτικής  Κοινότητας  Νάουσας που θα διεξαχθεί στην αίθουσα συνεδριάσεων του Δημοτικού Συμβουλίου την Παρασκευή 25 Σεπτεμβρίου και ώρα από 18:00 προκειμένου να συζητήσετε και να αποφασίσετε για τα παρακάτω θέματα:

ΘΕΜΑΤΑ   ΗΜΕΡΗΣΙΑΣ    ΔΙΑΤΑΞΗΣ

1. Συζήτηση – Προτάσεις Δημοτικής Κοινότητας Νάουσας για τις γιορτές των Χριστουγέννων  και της  Πρωτοχρονιάς

Ο ΠΡΟΕΔΡΟΣ

ΦΕΙΔΑΝΤΣΗΣ    ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ

Η τεχνητή νοημοσύνη εξελίσσεται με αλματώδεις ρυθμούς, από ώρα σε ώρα και από ημέρα σε ημέρα, διευκολύνοντας από τη μια πλευρά τους πάντες, από επιστήμονες και ερευνητές μέχρι πολίτες που αναζητούν απαντήσεις για πλήθος ζητήματα της καθημερινής ζωής, αλλά και προκαλώντας από την άλλη μεριά σωρεία ερωτημάτων για το μέλλον ποικίλων επαγγελμάτων, ειδικοτήτων και δεξιοτήτων.

Η λογοτεχνική μετάφραση πεζογραφίας και ποίησης εγείρει πολλές απορίες: είναι σε θέση η τεχνητή νοημοσύνη να βρει όχι τόσο το λεξιλόγιο όσο τη φραστική δομή, το ύφος, την εσώτερη ατμόσφαιρα και τη διάρθρωση του λόγου μυθιστορημάτων, διηγημάτων και ποιημάτων που συνταιριάζουν την ατομική συγγραφική ιδιοσυγκρασία με μακροχρόνιες διεθνείς, εθνικές και τοπικές παραδόσεις; Το ΑΠΕ-ΜΠΕ συνομιλεί με τρεις έγκυρους και πολύπειρους μεταφραστές, ζητώντας τη γνώμη τους για ένα θέμα το οποίο έχει πρωτίστως να κάνει με την τέχνη της γραφής, καθώς και με το παρόν ή με το παρελθόν της λογοτεχνίας σε όλο τον κόσμο. Μιλούν Ο Κώστας Αθανασίου, μεταφραστής από τα ισπανικά, Τιτίκα Δημητρούλια, μεταφράστρια από τα γαλλικά και Κατερίνα Σχινά, μεταφράστρια από τα αγγλικά.

Κώστας Αθανασίου: Η λογοτεχνική μετάφραση είναι παιχνίδι δημιουργικότητας

Η αλήθεια είναι πως δεν είμαι σε καμία περίπτωση ειδικός στο θέμα της «Τεχνητής Νοημοσύνης» (ΤΝ), επομένως η όποια γνώμη για το θέμα είναι κατά βάση εμπειρική και βιβλιογραφική. Πιστεύω πως η ΤΝ ίσως κάποια στιγμή γίνει αξιόπιστο εργαλείο έρευνας και αναζήτησης κατά τη διαδικασία της μετάφρασης. Χρησιμοποιώ αυτή τη διατύπωση καθώς η προσωπική μου εμπειρία λέει ότι αυτή τη στιγμή η χρήση της ΤΝ ως εργαλείου αναζήτησης μπορεί να βοηθάει, αλλά ταυτόχρονα ενέχει και υψηλή συχνότητα λάθους, με αποτέλεσμα ο αναγκαστικός έλεγχος και η διασταύρωση/επαλήθευση της όποιας πληροφορίας να καταλήγει σε μια διαδικασία ίσως ιδιαίτερα χρονοβόρα. Όσον αφορά τη χρήση της ΤΝ για τη συνολική μετάφραση ενός λογοτεχνικού έργου, θεωρώ ότι είναι κάτι που απέχει πολύ από την πραγματικότητα. Να υπενθυμίσουμε βέβαια ότι η μετάφραση δεν είναι κάτι που απλώς «αλλάζει λέξεις» από τη μια γλώσσα στην άλλη, ότι η λογοτεχνία και η μετάφρασή της δεν είναι μόνο θέμα ευφυΐας και έξυπνων συνδυασμών ενός ήδη υπάρχοντος υλικού αλλά ένα παιχνίδι δημιουργικότητας και αποχρώσεων. Γι’ αυτό η ΤΝ παράγει άψυχα κείμενα με τυποποιημένο ύφος (ακόμα και στις διαφορετικές «εκδοχές» ύφους που ίσως παράγει ή, για την ακρίβεια, αντιγράφει). Κάτι που μπορεί σχετικά εύκολα να καταλάβει κανείς ότι είναι προϊόν ΤΝ, παρά την όποια επιμέλεια από «ανθρώπινο χέρι». Γι’ αυτό κάνει αστεία λάθη ακόμα και σε απλά εγχειρίδια με οδηγίες.

  Τέλος, ένα κρίσιμο ερώτημα πιστεύω πως αφορά τις κοινωνικές επιπτώσεις της χρήσης τέτοιων κειμένων: τι αναγνωστικό κοινό, με τι μέτρα και με τι απαιτήσεις, διαμορφώνει η συστηματική ανάγνωση τέτοιων φτωχών και άψυχων κειμένων φτιαγμένων από μηχανή. Δεν είναι δηλαδή απλώς θέμα πλήγματος ή συμπίεσης των αμοιβών ενός επαγγέλματος, των μεταφραστών και των μεταφραστριών εν προκειμένω, αλλά κάτι πιο ευρύ και περίπλοκο.

  Σε κάθε περίπτωση, νομίζω ότι πρέπει συνεχώς να θυμόμαστε ότι αυτό που λέμε με τόσο εύκολο και ουδέτερο τρόπο «τεχνητή νοημοσύνη» δεν είναι κάποια υπέροχη ιδέα που δημιούργησε η ασυγκράτητη ευφυΐα του ανθρώπου· σημαίνει στην ουσία λίγες μεγάλες εταιρείες που απλώς έχουν ιδιοποιηθεί τον κόπο, το έργο και τα πνευματικά δικαιώματα πολλών χιλιάδων δημιουργών. Έτσι, πέρα από το αν αυτό το εργαλείο φτάσει να παράγει κάτι που, με τις αδυναμίες και τα προβλήματά του που αναφέρθηκαν παραπάνω, τελικά «διαβάζεται» (αυτό θα είναι κατά τη γνώμη μου το όριό του), όταν μιλάμε για «προσαρμογή στη νέα πραγματικότητα» πρέπει με κάποιον τρόπο να θέτουμε διαρκώς και ερωτήματα για τις διαφημιστικές καμπάνιες αυτών των εταιρειών περί «νέας πραγματικότητας». Άλλωστε οι μεγάλοι κίνδυνοι από την ανεξέλεγκτη λειτουργία αυτών των εταιρειών έγιναν τις τελευταίες μέρες  παγκοσμίως γνωστοί, όσο κι αν τους αρνείται και τους χλευάζει ο Τραμπ.

Τιτίκα Δημητρούλα: Η λογοτεχνική μετάφραση αποτελεί ανασύσταση ενός ολόκληρου κόσμου 

Στη δεκαετία του ’60, με την αποτυχία του πρώτου εγχειρήματος αυτόματης μετάφρασης, οι ερευνητές στο πεδίο συνειδητοποίησαν ότι η μετάφραση δεν είναι μια απλή διαδικασία αποκωδικοποίησης-επανακωδικοποίησης μεμονωμένων λέξεων και προτάσεων. Την ίδια περίοδο, ο Αμερικανός αναλυτικός φιλόσοφος Willard Quine διατύπωσε την περίφημη «αρχή της απροσδιοριστίας της μετάφρασης» (Word and Object, 1960), στην οποία αποφαινόταν ότι δεν υπάρχει μία και μοναδική μετάφραση ούτε καν ενός μονολεκτικού εκφωνήματος, καθώς αυτό νοηματοδοτείται από τη χρήση του και δεν έχουμε πάντα τα απαραίτητα στοιχεία για μία και μοναδική απόδοσή του. Στον απόηχο της αποτυχίας της αυτόματης μετάφρασης και των ριζικών θεωρητικών ανακατατάξεων που αυτή προκάλεσε, αναπτύχθηκαν ποικίλα ηλεκτρονικά εργαλεία υποβοήθησης των μεταφραστ(ρι)ών στο έργο τους, τα οποία κυριαρχούσαν ως πολύ πρόσφατα στην ειδική, πάντα, μετάφραση, η οποία εστιάζει ως επί το πλείστον στη μετάδοση της πληροφορίας.

  Η επιστροφή των νευρωνικών δικτύων, γνωστών από τη δεκαετία του ’40 και επί μακρόν παραγνωρισμένων, στη σύγχρονη έρευνα της παραγωγικής τεχνητής νοημοσύνης, επανέφερε το ζήτημα της μετάφρασης στην επικαιρότητα: αρχικά με τη νευρωνική αυτόματη μετάφραση και τα τελευταία χρόνια με τα συστήματα ΤΝ, τα οποία αναζητούν πλέον, σε τεράστιο όγκο γλωσσικών δεδομένων αλλά πάντα στατιστικά, αντιστοιχίες-ταυτίσεις με βάση τη γλώσσα σε χρήση. Οι δημιουργοί τους θεωρούν έτσι ότι παρακάμπτουν το ζήτημα της (μη) κατανόησης του νοήματος του λόγου με αποτελεσματικό τρόπο, προβάλλοντας τη συμπεριφοριστική θεωρία του Quine ως επιχείρημα για την παράκαμψη αυτή.

  Κατά τον τρόπο αυτό, βέβαια, αναιρείται η φύση του λόγου ως εμπρόθετης, διυποκειμενικής, σημασιοδοτικής κοινωνικής πρακτικής, διαμορφωμένης από την πραγματικότητα, την οποία με τη σειρά της διαμορφώνει. Όπως υπογράμμιζε ο Μιχαήλ Μπαχτίν, o λόγος είναι ένα θεατρικό έργο στο οποίο συμμετέχουν τρία πρόσωπα: όλοι όσοι έχουν ήδη νοηματοδοτήσει στο παρελθόν το εκάστοτε εκφώνημα· ο ομιλών που το σημασιοδοτεί συνειδητά και εμπρόθετα αλλά και ασύνειδα διά των παρελθουσών χρήσεών του· και οι αποδέκτες του, που θα διευρύνουν με τη σειρά τους το νόημά του στη συλλογική αυτή και επιτελεστική σημασιοδοτική αλυσίδα. Το νόημα γεννιέται από τη σύγκλιση της ιστορικής σημασίας του λόγου, αυτής που του προσδίδει ο ομιλητής και αυτής που προσλαμβάνει και διευρύνει ο αποδέκτης. Επομένως, η απροσδιοριστία της μετάφρασης έχει να κάνει με τον πλούτο του λόγου, ως πολυφωνικής, κοινωνικής, ιδεολογικής πρακτικής. Εκφερόμενος στο παρόν, επικαθορίζεται από το παρελθόν και διαμορφώνει το μέλλον.

  Στη μετάφραση γενικά και ειδικότερα στη λογοτεχνική μετάφραση, όπου το διακύβευμα δεν είναι η απλή μετάδοση της πληροφορίας αλλά η ανασύσταση ενός ολόκληρου κόσμου σε νέα συμφραζόμενα, ο μεταφραστής ή η μεταφράστρια προστίθεται ως ένα τέταρτο πρόσωπο στο θέατρο του λόγου. Ερμηνεύον υποκείμενο που παίρνει θέση, λιγότερο ή περισσότερο συνειδητά, ως προς τα ιδεολογικά και αισθητικά προτάγματα του πολιτισμού στον οποίο μετέχει και καλείται να αναδημιουργήσει στη γλώσσα του ένα κείμενο αντίστοιχης λειτουργίας και εμβέλειας με το ξένο κείμενο, ο μεταφραστής ή η μεταφράστρια αποδίδει ερμηνευτικά την πολυπλοκότητα του νοήματος, όπως προκύπτει μέσα από σύνθετες άμεσες και ευρύτερες συγκειμενικές συσχετίσεις και εκφέρεται με σύνθετους τρόπους που εμπλέκουν όλες τις παραμέτρους της γλώσσας και του πολιτισμού. Αντίθετα, τα συστήματα ΤΝ ανακυκλώνουν μια μέση χρήση της γλώσσας, αδυνατούν να διαχειριστούν την πολυφωνική, κοινωνική σημασία του λόγου και τη δημιουργική, σημειωτική, κοινωνική του δυναμική. Ομογενοποιούν σε ρέοντα κείμενα τα έργα, καταργώντας όχι μόνο την υφολογική αλλά και την πολιτισμική τους ιδιαιτερότητα, την ετερότητά τους. Δεν είναι τυχαίο ότι τα συστήματα ΤΝ χρησιμοποιούνται ήδη ευρέως για μια συγκεκριμένη κατηγορία τυποποιημένων δομικά και υφολογικά λογοτεχνικών κειμένων του ευρέος κατά τον Πιερ Μπουρντιέ κύκλου, όπως τα μαζικά αισθηματικά και άλλα μυθιστορήματα.

  Το «θέατρο των γλωσσών» στα λογοτεχνικά έργα και η πολυπλοκότητά του καταδεικνύει τα όρια της αντίληψης της μετάφρασης ως ανακωδικοποίησης και το ανέφικτο της αυτόματης μετάφρασης υψηλής ποιότητας χωρίς διαχείριση του νοήματος σε όλες εντέλει τις περιστάσεις επικοινωνίας. Από τη σκοπιά αυτή, ακόμη και η προσφυγή για συνδρομή σε επίπεδο κατανόησης ή αναδιατύπωσης σε συστήματα ΤΝ μπορεί να είναι περιοριστική της δημιουργικότητας του μεταφραστή ή της μεταφράστριας – πολλώ δε μάλλον η προμετάφραση, όπως έχουν δείξει οι σχετικές έρευνες, η οποία όχι μόνο δεν μειώνει τον κόπο και τον χρόνο της δουλειάς, αλλά ενισχύει στο έπακρο την αποξένωση του μεταφραστή και της μεταφράστριας από το έργο τους.

  Αν υπάρχει μια δυνατότητα δημιουργικής χρήσης των συστημάτων ΤΝ στη μετάφραση, αυτή θα μπορούσε να αφορά τη βαθύτερη κατανόηση ενός έργου, αλλά και ως προς αυτό τίθενται σημαντικοί περιορισμοί, αναφορικά με την αξιοπιστία των συστημάτων και τις παραισθήσεις τους. Το ερώτημα που τίθεται λοιπόν, με δεδομένο ότι η περιέργεια κατέχει πάντα σημαντική θέση στην επιστημονική πρόοδο αλλά δεν επιτάσσει την κατεύθυνσή της, είναι γιατί και για ποιον αναπτύσσεται η τεχνητή νοημοσύνη όπως αναπτύσσεται σήμερα. Ένα ερώτημα προφανώς βαθιά πολιτικό, που δεν έχει να κάνει μόνο με την κυριολεκτικά κλεμμένη εργασία που κεφαλαιοποιούν αυτά τα συστήματα ούτε με τους τεχνολογικούς κολοσσούς που την αναπτύσσουν με όρους εμπορικούς, αλλά και με την ενίσχυση της κυρίαρχης πολιτισμικής λογικής, με την ανακύκλωση του λόγου και της γνώσης αντί της προαγωγής τους και την υποβάθμιση τους, μαζί με τη σκέψη, σε παγκόσμιο επίπεδο.

Κατερίνα Σχινά: Χωρίς λογοτεχνική μετάφραση θα χαθούν το ύφος και η ειρωνεία 

Θα αντικαταστήσει η ΤΝ τους επαγγελματίες μεταφραστές λογοτεχνίας; Είναι ένα ερώτημα που πλανάται τον τελευταίο καιρό ως δυσοίωνη πρόβλεψη πάνω από τα κεφάλια μας. Το προτάσσουν πολλοί, εν είδει χαιρέκακης προειδοποίησης προς εμάς, τους μεταφραστές. Στη νέα εποχή, λένε, θα χάσουμε τη δουλειά μας, ή έστω θα εκπέσουμε σε επιμελητές ήδη μεταφρασμένων από την τεχνητή νοημοσύνη κειμένων.

  Θα προσπαθήσω, με βάση την εμπειρία μου, να ανατρέψω αυτόν τον ισχυρισμό. Πρώτα απ’ όλα, ας τονίσω ότι δεν δαιμονοποιώ την τεχνολογία, απεναντίας την ευγνωμονώ για τους δρόμους που διανοίγει, για τις ευκολίες που παρέχει – από τα ηλεκτρονικά λεξικά, ως τη διαλεύκανση ερμητικών αναφορών μέσα στο λογοτεχνικό κείμενο. Όταν μετέφραζα, π.χ., το Possession της Ann Byatt, πριν από την έλευση, ή μάλλον την ευρύτερη διάδοση της ΤΝ, χρειάστηκε ν’ ανοίξω τόμους επί τόμων, να ρωτήσω το Google, που, σημειωτέον, δεν είχε πάντα απαντήσεις, να αναμετρηθώ με έναν τεράστιο όγκο αναφορών, χωρίς πλοηγό ή καθοδήγηση. Τώρα, που μεταφράζω το δεύτερο βιβλίο (Νεκρή φύση) της τετραλογίας της που ξεκίνησε με την Παρθένο στον κήπο και συνεχίζεται με τα Babeltower και Awhistlingwoman, ζητάω τη βοήθεια του copilot και διαπιστώνω ότι είναι πραγματικά πολύτιμη. Παιδικά τραγουδάκια ή τηλεοπτικές εκπομπές της δεκαετίας του ’50, φυσιοδίφες, κληρικοί, συγγραφείς του 18ου αιώνα, αιρέσεις και σέχτες, πόλεμοι και βασιλείς, όλα φωτίζονται με σαφήνεια. Ωστόσο, πρέπει να πω ότι πάντα φροντίζω να διασταυρώνω τις πληροφορίες που μου παρέχει. Δεν είναι πάντα αξιόπιστο. Κυρίως, δεν είναι αξιόπιστο όταν πρόκειται για ελληνική αναφορά. Όταν π.χ. το ρώτησα από ποιο ποίημα είναι ο στίχος «Χάσαμεν όμως το πιο τίμιο — την μορφή του», χωρίς να αναφέρω τον Καβάφη, μου απάντησε ευθαρσώς ότι είναι από τον Τελευταίο σταθμό του Σεφέρη.

  Στην ερώτηση, ωστόσο, αν χρησιμοποιώ την τεχνητή νοημοσύνη στην ίδια τη διαδικασία της μετάφρασης, θα απαντούσα ρητά και κατηγορηματικά, όχι. Οι λόγοι είναι πολλοί: πρώτα απ’ όλα, η προσφυγή σε ένα τέτοιο εργαλείο θα μου στερούσε ό,τι –ας μη θεωρηθώ υπερβολική– προσδίδει ηθική διάσταση στη μεταφραστική πράξη. Δηλαδή τον παιδεμό με το νόημα, τον παιδεμό με τη λέξη. Τη χαρά όταν μόνη μου, χωρίς κανένα δεκανίκι, μπαίνω στον λαβύρινθο του νοήματος (ιδίως όταν πρόκειται για στριφνά κείμενα, όπως το Κάτω από το Ηφαίστειο του Μάλκολμ Λόουρι που μετέφρασα σχετικά πρόσφατα) και αναζητώ την έξοδο, τουτέστιν την ερμηνεία, ή μάλλον μια ερμηνεία. Η προσφυγή στην ΤΝ θα μου στερούσε την απόλαυση της περιπλάνησης ανάμεσα στους συνειρμούς, τους υπαινιγμούς, τα ηχητικά εφέ, τις σημασιολογικές αποχρώσεις, τις δολιχοδρομίες του πρωτοτύπου, όλα όσα συμβάλλουν στην πολυσημία του. Θα μου στερούσε, με δυο λόγια, τη χαρά να χρησιμοποιώ το μυαλό μου και να συντονίζομαι με τον ρυθμό του κειμένου, με τους κυματισμούς των ήχων.

  Αλλά ακόμα και αν ευχαρίστως δεχόμουν να στερηθώ αυτές τις χαρές κερδίζοντας, ενδεχομένως, χρόνο και αυξάνοντας την παραγωγικότητά μου, δεν θα’ ταν δυνατό να τις εκχωρήσω στην τεχνητή νοημοσύνη, γιατί αυτή δεν είναι σε θέση να τις αναδεχτεί. Όλοι γνωρίζουμε ότι ο μεταφραστής δεν μεταφέρει στη γλώσσα του μόνο το νόημα του πρωτοτύπου, αλλά ατμόσφαιρα, υπονοούμενα, ειρωνεία, πολιτισμικό πλαίσιο. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να αναγνωρίσει μοτίβα, να οργανώσει, να συνδυάσει, αλλά δεν μπορεί να κατανοήσει τι σημαίνει μια υπαινικτική φράση, τι σημαίνει μια παύση, τι σημαίνει μια λέξη που επιλέγεται όχι για το νόημά της αλλά για τον ήχο της. Δεν νιώθει την ειρωνεία, δεν αντιλαμβάνεται υπόγειες εντάσεις, δεν καταλαβαίνει πολιτισμικά φορτισμένες λέξεις. Αγνοεί τη μεταφορά, γι’ αυτό και όταν γράφει (όχι όταν μεταφράζει) χρησιμοποιεί κατά κόρον παρομοιώσεις και αντιθετικά σχήματα («όχι αυτό, το άλλο»). Δεν ακούει το κείμενο, το βλέπει σαν ακολουθία συμβόλων, οπότε δεν είναι σε θέση να αποδώσει τον εσωτερικό ρυθμό, τις λειτουργικές επαναλήψεις, τις ηχητικές αντιστοιχίες, τα λεκτικά παιχνίδια. Η μηχανή δεν έχει βίωμα, δεν έχει υποκειμενικότητα, οπότε δεν είναι σε θέση να μεταφέρει μια εμπειρία μέσα στη γλώσσα. Μεταφράζει με στατιστικές πιθανότητες και μόνο. Οι επιλογές της είναι αποτέλεσμα ενός συνδυασμού στατιστικών πιθανοτήτων, μοτίβων χρήσης και συμφραζομένων. Δυο απλούστατα παραδείγματα: το σύστημα έχει «δει» εκατομμύρια παραδείγματα μεταφράσεων και έχει μάθει ότι η λέξη home μεταφράζεται συχνά ως σπίτι αλλά και ως οικογένεια, εστία, πατρίδα. Αλλά δεν «καταλαβαίνει» τη διαφορά μεταξύ home και house· απλώς υπολογίζει ποια επιλογή είναι πιο πιθανή, με βάση τη συχνότητα με την οποία έχει δει να χρησιμοποιούνται οι λέξεις, και επιλέγει με βάση το περιβάλλον της λέξης και όχι με βάση την εσωτερική κατανόηση του νοήματος της πρότασης. Επιπλέον, του λείπει παντελώς το αισθητικό κριτήριο.

  Κάτι ακόμα: σε ένα εκτενές λογοτεχνικό κείμενο, η ΤΝ δεν μπορεί να διατηρήσει σταθερή φωνή, συνεπές ύφος, λεπτές διαφοροποιήσεις χαρακτήρων. Ο μεταφραστής σκέφτεται το κείμενο ως σύνολο. Η ΤΝ το βλέπει ως διαδοχή αποσπασμάτων. Οι απώλειες είναι προφανείς: η ενότητα του ύφους χάνεται, ο ρυθμός παραπαίει, η αισθητική και εκφραστική ταυτότητα του κειμένου θρυμματίζεται. Όσο για τη γλωσσική της επάρκεια, και αυτή είναι περιορισμένη. Δεν θα μπορούσε ποτέ, για παράδειγμα, να μεταφέρει ένα ξένο κείμενο σε ιδίωμα, ή σε καθαρεύουσα. Να ανασκάψει το κοίτασμα της γλώσσας-στόχο, να το ξεσκονίσει, να ανασύρει τη λέξη – έστω κι αν αυτή έχει περιέλθει σε αχρησία με τον χρόνο–, και να την κεντρώσει στο μετάφρασμα. Η μετάφραση με χρήση τεχνητής νοημοσύνης δεν θα κατορθώσει, λοιπόν, ποτέ, όσο και αν «βελτιωθεί», να διεκδικήσει τον χαρακτηρισμό της καινοτόμου δημιουργίας, αφού δεν είναι σε θέση να ανακαινίσει τη γλώσσα, να τη φρεσκάρει, να την πλουτίσει, καθιστώντας έτσι το μετάφρασμα μέρος του σώματος της ελληνικής γραμματείας.

   Πριν από λίγο καιρό, επιμελήθηκα τη μετάφραση του μυθιστορήματος Ακριβό φαρμάκι της Μαίρη Γουέμπ από την Άννα Σικελιανού. Μυθιστόρημα γραμμένο το 1924, εκτυλίσσεται σε μια μικρή κοινότητα της αγροτικής Αγγλίας του 1800 και ανακαλεί με ποιητική συγκίνηση και λυρικό μυστικισμό έναν αγροτικό κόσμο χαμένο, σβησμένο από την επέλαση της νεωτερικότητας. Η Σικελιανού απέδωσε το πρωτότυπο κείμενο το οποίο αναπαράγει τη ντοπιολαλιά του Σροπσάιρ – μιας κομητείας στα Δυτικά Μίντλαντς στα σύνορα με την Ουαλία– χρησιμοποιώντας ένα εναργές λαϊκό ιδίωμα της ελληνικής, χωρίς ποτέ να μετατρέπει το γλωσσικά και πολιτισμικά διαφορετικό σε κάτι γνώριμο μεν στον αναγνώστη της μετάφρασης, αλλά ριζικά ξένο και παράταιρο προς το πολιτισμικό περιβάλλον της γλώσσας-πηγής. Κάτι τέτοιο θα ήταν αδύνατον να το πετύχει η ΤΝ. Όπως δεν θα κατάφερνε ποτέ να πετύχει ό,τι κατάφερε η Τιτίκα Δημητρούλια μεταφράζοντας από τα γαλλικά το αφήγημα της Μέλπως Αξιώτη «Ρεπυμπλίκ Βαστίλλη», τον απόλυτο δηλαδή εγκλιματισμό στο ύφος της συγγραφέα και στα χυμώδη, ιδιαίτερα ελληνικά της.

ΑΠΕ-ΜΠΕ

Μιλούν η καθηγήτρια Παθολογίας – Ενδοκρινολογίας του ΕΚΠΑ Βάια Λαμπαδιάρη και ο καθηγητής Ψυχιατρικής του ΕΚΠΑ Φραγκίσκος Γονιδάκης

Μπορεί η προσπάθεια να τρώμε όσο το δυνατόν πιο υγιεινά να φτάσει στο σημείο να γίνει επιβλαβής; Όταν το φαγητό χωρίζεται με αυστηρό τρόπο σε «καλό» και «κακό», αρκετές τροφές αποκλείονται και ένα γεύμα εκτός σπιτιού προκαλεί έντονο άγχος, τότε η επιδίωξη της υγιεινής διατροφής μπορεί να έχει ξεπεράσει τα όριά της. Εκεί, μπορεί να εντοπιστεί η λεπτή γραμμή που χωρίζει τη απλή επιλογή υγιεινών τροφών από την ορθορεξία, εξηγεί στο Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων η καθηγήτρια Παθολογίας-Ενδοκρινολογίας του ΕΚΠΑ, Βάια Λαμπαδιάρη.

«Η ορθορεξία (Orthorexia nervosa) χαρακτηρίζεται από ανελαστική και άκαμπτη προσκόλληση στην κατανάλωση υγιεινής, “καθαρής” τροφής, γεγονός που συχνά οδηγεί σε επιβλαβείς επιπτώσεις για τη σωματική και ψυχική υγεία, καθώς και σε σοβαρό περιορισμό της καθημερινής ζωής και της κοινωνικότητας», αναφέρει η κ. Λαμπαδιάρη.

Η διαφορά, όπως εξηγεί, βρίσκεται κυρίως στον τρόπο με τον οποίο η διατροφή αρχίζει να καταλαμβάνει όλο και μεγαλύτερο χώρο στη ζωή του ανθρώπου. Άγχος και ψυχαναγκασμός γύρω από το φαγητό, πολύωρη και εμμονική ενασχόληση με την προετοιμασία του, αποκλεισμός ολόκληρων ομάδων τροφίμων που θεωρούνται ανθυγιεινά ή υπερθερμιδικά, άρνηση κατανάλωσης φαγητού που έχει προετοιμαστεί από άλλους και, τελικά, κοινωνική απομόνωση είναι ορισμένα από τα χαρακτηριστικά που περιγράφει.

 Ο όρος «νευρική ορθορεξία» (Orthorexia Nervosa) επινοήθηκε το 1997 από τον Αμερικανό ιατρό Steven Bratman, από τις ελληνικές λέξεις «ορθός» και «όρεξη». Παρά το αυξανόμενο επιστημονικό ενδιαφέρον γύρω από το φαινόμενο, η ορθορεξία δεν αναγνωρίζεται σήμερα ως αυτοτελής ψυχική διαταραχή στα διεθνή διαγνωστικά συστήματα DSM-5-TR και ICD-11.

«Υπάρχει αρκετή συζήτηση για το αν θα πρέπει να καταταχθεί στο ευρύ πλαίσιο των ιδεοψυχαναγκαστικών διαταραχών ή των διαταραχών πρόσληψης τροφής», σημειώνει η κ. Λαμπαδιάρη. Όπως αναφέρει, σχετικό κείμενο συναίνεσης 47 ειδικών, που δημοσιεύθηκε το 2022, πρότεινε την ένταξή της στις διαταραχές πρόσληψης τροφής, λόγω των κοινών χαρακτηριστικών που παρουσιάζει με αυτές.

Όταν το «σωστό» φαγητό καταλαμβάνει την καθημερινότητα

Την εικόνα του ανθρώπου που σταδιακά οργανώνει τη ζωή του γύρω από το τι επιτρέπεται και τι απαγορεύεται να φάει περιγράφει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο καθηγητής Ψυχιατρικής στην Ιατρική Σχολή του ΕΚΠΑ και υπεύθυνος της Μονάδας Διαταραχών Πρόσληψης Τροφής στην Α’ Ψυχιατρική Κλινική του Αιγινητείου Νοσοκομείου Φραγκίσκος Γονιδάκης.

«Κάποιοι άνθρωποι έχουν αναπτύξει μια τόσο μεγάλη εμμονή με την υγιεινή, σωστή, με κανόνες διατροφή, που τους παίρνει ατελείωτες ώρες να αποφασίσουν τι θα αγοράσουν στο σούπερ μάρκετ, στα καταστήματα βιολογικών προϊόντων ή στο διαδίκτυο. Τους παίρνει πολλές ώρες να μαγειρέψουν και όλα αυτά επηρεάζουν την εργασιακή, την προσωπική και την κοινωνική τους ζωή», εξηγεί.

Η αναζήτηση της «καθαρής» τροφής μπορεί έτσι να πάψει να αποτελεί απλώς μία διατροφική επιλογή και να μετατραπεί σε βασικό κριτήριο γύρω από το οποίο οργανώνεται η ημέρα. Οι κανόνες γίνονται ολοένα αυστηρότεροι και μαζί τους περιορίζονται και οι επιλογές του ανθρώπου.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η έξοδος για φαγητό. Κάποιος μπορεί να αρχίσει να αποφεύγει εστιατόρια ή συναντήσεις με φίλους επειδή δεν γνωρίζει ακριβώς την προέλευση των τροφίμων, τα υλικά που έχουν χρησιμοποιηθεί ή τον τρόπο παρασκευής τους.

«Αυτός ο άνθρωπος θα σκεφτεί ότι δεν μπορεί να βγει με τους φίλους του να φάει, γιατί νιώθει ότι εκείνοι καταναλώνουν σκουπίδια. Και δεν αναφερόμαστε μόνο στο γρήγορο φαγητό, αλλά σε εστιατόρια, ταβέρνες και γενικώς τα καταστήματα εστίασης. Νιώθει ότι οι φίλοι του δεν ελέγχουν τι τρώνε, άρα δεν μπορεί να πάει για φαγητό μαζί τους», περιγράφει ο κ. Γονιδάκης.

Οι συνέπειες μπορεί να επεκταθούν και στις στενότερες προσωπικές σχέσεις, καθώς η συμβίωση με έναν άνθρωπο που δεν ακολουθεί τους ίδιους αυστηρούς διατροφικούς κανόνες μπορεί να αποτελέσει πηγή συνεχών προστριβών. Ακόμη και η εργασία μπορεί να επηρεαστεί, όταν η αναζήτηση, η επιλογή και η προετοιμασία του «σωστού» φαγητού καταλαμβάνουν δυσανάλογα μεγάλο μέρος της ημέρας.

Η διαφορά από την ψυχογενή ανορεξία

Η ορθορεξία εμφανίζει αλληλεπικαλύψεις με τις διαταραχές πρόσληψης τροφής, χωρίς ωστόσο να ταυτίζεται με αυτές.

Σε σχέση με την ψυχογενή ανορεξία, ο κ. Γονιδάκης επισημαίνει μια βασική διαφορά: «Δεν είναι στόχος το σώμα, όπως στην ανορεξία. Στην ορθορεξία, το επίκεντρο βρίσκεται πρωτίστως στην ποιότητα και την καθαρότητα της τροφής και στον διαχωρισμό των τροφίμων σε επιτρεπτά και απαγορευμένα».

Όσο όμως αυξάνονται οι αποκλεισμοί, τόσο μπορεί να περιορίζεται τελικά η διατροφή. Ένας άνθρωπος μπορεί να οδηγηθεί σε διατροφικές ελλείψεις, προβλήματα υγείας ακόμη και σε πολύ χαμηλό σωματικό βάρος, όπως εξηγεί ο καθηγητής, αλλά «από διαφορετικό δρόμο από αυτόν της ανορεξίας».

Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης προσθέτουν μία ακόμη παράμετρο, καθώς η έννοια του «καθαρού» φαγητού αποτελεί δημοφιλές περιεχόμενο λογαριασμών που ασχολούνται με τη διατροφή και τη φυσική κατάσταση. Όπως παρατηρεί ο κ. Γονιδάκης, σήμερα «άνθρωποι όλων των ηλικιών, αλλά ειδικά οι νέοι είναι πολύ ενημερωμένοι γύρω από την ανάγκη να φάνε κάτι πιο “καθαρό” και να αποφύγουν τροφές που μπορεί να είναι γευστικές αλλά όχι θρεπτικές».

Γιατί είναι δύσκολο να αναγνωριστεί

Ένα από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της ορθορεξίας είναι ότι μπορεί εύκολα, τουλάχιστον στα πρώτα στάδια, να εκληφθεί ως μια θετική συμπεριφορά. Η προσεκτική διατροφή  και η αποφυγή τροφών που θεωρούνται ανθυγιεινές συνδέονται άλλωστε με την εικόνα ενός ανθρώπου που φροντίζει την υγεία του.

«Συχνά εντάσσεται σε μία συνολική εικόνα υγιεινού lifestyle, που θεωρητικά είναι κάτι θετικό», επισημαίνει η κ. Λαμπαδιάρη. Το ίδιο το άτομο, προσθέτει, δεν θεωρεί ότι πάσχει, αλλά αντίθετα πιστεύει ότι φροντίζει την υγεία του και, συνεπώς, δεν αναζητά ιατρική βοήθεια.

Στο ίδιο ζήτημα στέκεται και ο κ. Γονιδάκης. «Οι άνθρωποι με ορθορεξία δεν έχουν καμία εναισθησία. Δεν θεωρούν ότι αυτό είναι πρόβλημα και σχεδόν ποτέ δεν ζητούν βοήθεια», αναφέρει.

Στη Μονάδα Διαταραχών Πρόσληψης Τροφής του Αιγινητείου Νοσοκομείου έχουν απευθυνθεί συγγενείς ανθρώπων που εμφανίζουν συμπεριφορά ορθορεξίας, αντιλαμβανόμενοι ότι η κατάσταση βγαίνει εκτός φυσιολογικών πλαισίων. Αντίθετα όσοι εμφανίζουν αυτή τη συμπεριφορά συνήθως θεωρούν υπερβολικές τις ανησυχίες του περιβάλλοντός τους και αντιμετωπίζουν τους αυστηρούς κανόνες που ακολουθούν ως την «ελάχιστη αναγκαία προστασία από τα δηλητήρια της ανθυγιεινής διατροφής», σύμφωνα με τον καθηγητή.

Η ορθορεξία στο επίκεντρο της έρευνας

Τα τελευταία χρόνια το επιστημονικό ενδιαφέρον γύρω από την ορθορεξία έχει ενταθεί. Οι ερευνητές εξετάζουν, μεταξύ άλλων, πιθανές συσχετίσεις με τον αθλητισμό και τον πρωταθλητισμό, την καταναγκαστική άσκηση και την τελειοθηρία, ενώ, σύμφωνα με τον κ. Γονιδάκη, οι ισχυρότερες διασυνδέσεις εντοπίζονται με τις διαταραχές πρόσληψης τροφής. Όπως εξηγεί στο ΑΠΕ-ΜΠΕ «είναι ένα φαινόμενο που φαίνεται να βρίσκεται σε μια περιοχή όπου συναντώνται χαρακτηριστικά των διαταραχών πρόσληψης τροφής και της ιδεοψυχαναγκαστικής συμπτωματολογίας». Η διαχωριστική γραμμή πάντως από μια απλώς προσεκτική διατροφή δεν βρίσκεται στο ενδιαφέρον για την ποιότητα του φαγητού, αλλά στο σημείο που οι διατροφικοί κανόνες προκαλούν μεγάλο άγχος και περιορίζουν την καθημερινή ζωή και τις επιλογές μας.

ΑΠΕ-ΜΠΕ

Ένα παιδί που γεννήθηκε στην Ευρώπη το 2025 υπολογίζεται ότι θα βιώσει περισσότερα από τρία επιπλέον χρόνια ακραίων καιρικών συνθηκών που ευνοούν την εκδήλωση πυρκαγιών κατά τη διάρκεια της ζωής του, σε σύγκριση με ένα παιδί που γεννήθηκε το 1950, εάν συνεχιστούν οι τρέχουσες πολιτικές για το κλίμα. Αυτό προκύπτει από νέα μελέτη που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό «Environmental Research Letters».

Οι ερευνητές, με επικεφαλής το Vrije Universiteit των Βρυξελλών (VUB), μελέτησαν τις πυρομετεωρολογικές συνθήκες ζέστης, ξηρασίας και ανέμου που ευνοούν την εκδήλωση πυρκαγιών και την ταχύτερη εξάπλωσή τους και καθιστούν δυσκολότερη την κατάσβεσή τους. Η κλιματική αλλαγή καθιστά αυτές τις συνθήκες συχνότερες και εντονότερες, μεταφέροντας τον κίνδυνο πυρκαγιών σε εποχές και περιοχές που μέχρι πρότινος σπάνια αντιμετώπιζαν αντίστοιχες συνθήκες και αυξάνοντας τις απειλές για ανθρώπινες ζωές, κατοικίες και φυσικά οικοσυστήματα.

Όπως διαπίστωσαν, τα παιδιά που γεννήθηκαν το 2025 στην Ευρώπη θα αντιμετωπίσουν κατά μέσο όρο 3,2 επιπλέον χρόνια έκθεσης σε ακραίες πυρομετεωρολογικές συνθήκες σε σχέση με εκείνα που γεννήθηκαν το 1950. Πρόκειται για αύξηση κατά 84% για τα σημερινά παιδιά σε σύγκριση με τους παππούδες τους, αύξηση που στη συντριπτική πλειοψηφία της αποδίδεται στην κλιματική αλλαγή. Οι εκτιμήσεις αυτές αφορούν το σενάριο σύμφωνα με το οποίο η υπερθέρμανση του πλανήτη θα φτάσει τους 2,6 βαθμούς Κελσίου έως το 2100, όπως προβλέπεται με βάση τις σημερινές κλιματικές πολιτικές.

Τα ευρήματα για Μεσόγειο και Ελλάδα

Οι μεγαλύτερες αυξήσεις ημερών με ακραίες πυρομετεωρολογικές συνθήκες προβλέπονται στη Μεσόγειο. Στην περιοχή, η οποία έχει ήδη πληγεί σοβαρά από δασικές πυρκαγιές, οι άνθρωποι που γεννήθηκαν το 2025 αναμένεται να εκτεθούν έως και δυόμισι φορές περισσότερο σε ακραίες συνθήκες πυρκαγιάς σε σχέση με όσους γεννήθηκαν το 1950. Αυτό αντιστοιχεί σε περισσότερα από πέντε επιπλέον χρόνια κατά τη διάρκεια της ζωής τους.

Τα ευρήματα για την Ελλάδα είναι ακόμα πιο σοκαριστικά: ένα παιδί που γεννήθηκε το 2025 προβλέπεται να περάσει περίπου 7,2 χρόνια της ζωής του υπό ακραίες πυρομετεωρολογικές συνθήκες βάσει των τρεχουσών πολιτικών για το κλίμα, ενώ όσοι γεννήθηκαν το 1950 υπολογίζεται ότι περνούν 3,4 χρόνια της ζωής τους με αντίστοιχες ακραίες συνθήκες. Κάθε επιπλέον βαθμός υπερθέρμανσης του πλανήτη μέχρι το τέλος του αιώνα προσθέτει περίπου 473 ημέρες ακραίων πυρομετεωρολογικών συνθηκών στη ζωή ενός παιδιού από την Ελλάδα που γεννήθηκε το 2025.

Η μελέτη αναδεικνύει παράλληλα μια αυξανόμενη διαγενεακή ανισότητα στην Ευρώπη. Οι νέοι, οι οποίοι έχουν συμβάλει λιγότερο στις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου ιστορικά, αναμένεται να επωμιστούν δυσανάλογο μερίδιο του μελλοντικού κινδύνου από τις πυρκαγιές, ενώ παράλληλα καλούνται να αναλάβουν σημαντικό μέρος της ευθύνης για τη μείωση των εκπομπών. Όσο ταχύτερα μειωθούν οι εκπομπές σήμερα, τόσο μικρότερος θα είναι ο κίνδυνος που θα αντιμετωπίσουν οι νεότερες γενιές, υπογραμμίζουν οι ερευνητές.

Όπως σημειώνουν, η ταχεία μείωση της χρήσης ορυκτών καυσίμων θα περιόριζε την έκθεση στις επικίνδυνες συνθήκες που ευνοούν τις πυρκαγιές σε όλες τις περιοχές. Για τα παιδιά που γεννήθηκαν το 2025 στην Ευρώπη, η μέση έκθεση κατά τη διάρκεια της ζωής θα μπορούσε να μειωθεί κατά 1,3 χρόνια, ενώ στις περιοχές που έχουν πληγεί περισσότερο στη νότια Ευρώπη η μείωση θα ξεπερνούσε τα δύο χρόνια.

ΑΠΕ-ΜΠΕ/Μ.Κουζινοπούλου