Η ελληνική γλώσσα, της οποίας η Διεθνής Ημέρα τιμάται κάθε χρόνο στις 9 Φεβρουαρίου, είναι οικουμενικά παραδεκτό πως δεν εκφράζει μόνον τον ιδιαίτερο χαρακτήρα και την παράδοση του λαού που την ομιλεί, αλλά με όχημα και την άσβεστη κλασσική παιδεία συνιστά πλέον μια παγκόσμια πνευματική κληρονομιά.
Τούτον τον θαυμασμό και τη σαγήνη που ασκεί σε διεθνή κλίμακα η ελληνική γλώσσα τεκμαίρουν με τις δηλώσεις τους στο ΑΠΕ-ΜΠΕ συγγραφείς, διανοούμενοι και ελληνιστές από την Ιταλία και την Ισπανία: δύο χώρες που βρίσκονται πολιτισμικά πολύ κοντά στην ελληνική παράδοση και θεωρούν βασικό μάθημα τις κλασσικές σπουδές στο εγκύκλιο σχολικό και πανεπιστημιακό τους πρόγραμμα.
Η ελληνική γλώσσα πηγή έμπνευσης κι αστείρευτου ενδιαφέροντος
Όπως τονίζει στο ΑΠΕ -ΜΠΕ και τον Δρ Γιώργη-Βύρωνα Δάβο η Ιταλίδα συγγραφέας του πολύ επιτυχημένου στη χώρα της βιβλίου “Οι νύχτες της Κω” Έλενα Ντ’ Αμπρότζο Ναβόνε και το οποίο σύντομα θα κυκλοφορήσει στα ελληνικά από τις εκδόσεις Εύμαρος : «Η ελληνική γλώσσα είναι μια πηγή που διασχίζει τους αιώνες· σε κάθε λέξη υπάρχει η ανάσα του Αιγαίου, το θάρρος να ρωτάς την ίδια την ύπαρξη.
“Όπως τα φύλλα, έτσι κι οι γενιές των ανθρώπων” (Οίη περ φύλλων γενεή, τοίη δε και ανδρών) — από τον Όμηρο ίσαμε τις ημέρες μας, τούτη η γλώσσα μάς υπενθυμίζει την ευθραυστότητα και την ομορφιά της ζωής. Στο βιβλίο μου Οι νύχτες της Κω, η παράδοση είναι ένας απόηχος της ζωντανής παρουσίας — τα νησιά, το φως, οι μνήμες μεταμορφώνουν την ελληνική γλώσσα σε συναισθηματική εμπειρία, σαν μια εσωτερική πατρίδα. Το μέλλον της δεν μπορεί παρά να συνεχίσει να είναι λαμπρό. Όσο κάποιος θα γράφει, θα αγαπά και θα ονειρεύεται στα ελληνικά, αυτή η γλώσσα δεν θα πάψει να αναγεννιέται.»
Από την πλευρά του, ο διευθυντής του Ιταλικού Ινστιτούτο στην Αθήνα Φραντσέσκο Νέρι, ο ίδιος γνώστης της ελληνικής γλώσσας και διαπρύσιος θαυμαστής της νεοελληνικής γραμματείας της χώρας μας, υπογραμμίζει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ τη δική του εμπειρία, αλλά και μεταδίδει τη διαρκή έλξη που ασκούν η ελληνική γλώσσα και τα γράμματα στη γείτονα χώρα. «Όπως χιλιάδες Ιταλοί, άρχισα να μαθαίνω αρχαία ελληνικά στο Κλασικό Λύκειο (Liceo Classico) σε ηλικία 14 ετών και μπορώ να πω ότι από τότε δεν τα εγκατέλειψα ποτέ. Η αγάπη για τον αρχαίο πολιτισμό ξύπνησε στη συνέχεια μέσα μου την επιθυμία να γνωρίσω τη σύγχρονη Ελλάδα και τη γλώσσα της”, τονίζει ο κος Νέρι.
“Η μελέτη των ελληνικών στην Ιταλία ως υποχρεωτικό μάθημα στα Κλασικά Λύκεια αποτελεί μια εξαιρετική ευκαιρία για να έρθει κανείς σε επαφή με την ανεκτίμητη κληρονομιά της αρχαιότητας, αλλά διεγείρει επίσης το ενδιαφέρον και τη συμπάθεια για τους σημερινούς Έλληνες και τη χώρα τους. Το γεγονός ότι η Ιταλία είναι η χώρα στον κόσμο όπου μελετώνται τα αρχαία ελληνικά περισσότερο από οπουδήποτε αλλού, εμπλουτίζει τις σχέσεις κάθε είδους μεταξύ των δύο χωρών μας και τις καθιστά, κατά κάποιον τρόπο, ιδιαίτερες. “
Την ιδιαίτερη αγάπη που τρέφει η Ισπανία κι ιδίως η περιοχή της Καταλωνίας, η οποία επαίρεται πως διατηρεί άσβεστες ρίζες με την Ελλάδα, μέσω του Εμπορίου (Empuries), της αποικίας της Φώκαιας στις ακτές της, μας επισημαίνει ο διαπρεπής ελληνιστής, μεταφραστής του Καβάφη και αντεπιστέλλον μέλος στην Ακαδημία Αθηνών Εουσέμπι Αγιένσα Πρατ: “Το Ισπανικό Κράτος (και η Καταλωνία ειδικότερα) είναι ιστορικά μια χώρα που έχει βγάλει μεγάλους ελληνιστές. Εστιάζοντας μόνο στην Καταλωνία, ονόματα όπως αυτά του Κάρλες Ρίμπα (Carles Riba, του πρώτου μεταφραστή του Καβάφη στα καταλανικά), του Ζουζέπ Αλσίνα (Josep Alsina) ή του Αλέξις -Εουδάλδ Σολά (Alexis-Eudald Solà) συγκαταλέγονται μεταξύ των κορυφαίων Ευρωπαίων ελληνιστών του περασμένου αιώνα”.
“Στα Πανεπιστήμια, υπάρχουν σημαντικές σχολές για τη διδασκαλία κυρίως των αρχαίων Ελληνικών–που συνηθέστερα αποτελούν τον προθάλαμο και για τη νέα ελληνική γλώσσα–, αλλά και σχολές νεοελληνικής γραμματείας. Μία άλλη πτυχή, όπως μας τονίζει ο ίδιος, “που ενισχύει την υποδοχή και την παρουσία των αρχαίων (και νέων) ελληνικών στα Πανεπιστήμια είναι και η διδασκαλία τους στα λύκεια της χώρας μου. Στα λύκεια, βάσει νόμου, οι μαθητές των λεγόμενων “ανθρωπιστικών λυκείων” μπορούν να παρακολουθήσουν δύο έτη ελληνικών, με 4 ώρες διδασκαλίας εβδομαδιαίως το καθένα”, τονίζει ο καθηγητής Αγιένσα.
Στην Ιταλία, η οποία διατηρεί παραδοσιακά κι ιστορικά άρρηκτους πολιτιστικούς δεσμούς με την Ελλάδα και τον πολιτισμό της, το θέμα της γλώσσας και της μετάφρασης των ελληνικών, τόσο στα Πανεπιστήμια, όσο και στα Λύκεια της Ιταλίας, βρίσκεται στο επίκεντρο των μελετών για την διδασκαλία των κλασσικών συγγραφέων, μας τονίζει ο καθηγητής Ελληνικής Γλώσσας στο Παν/μιο της Μπολόνιας Καμίλο Νέρι.
Ο καθηγητής Νέρι μας παραπέμπει στην παρέμβασή του “Τα ελληνικά στις ημέρες μας: θα πρέπει να θυσιασθούμε για την Αθήνα ή να θυσιάσουμε την Αθήνα;” στον εμβληματικό συλλογικό τόμο “Σχεδιάζοντας το μέλλον με την Αρχαία Νοημοσύνη”, που επιμελήθηκαν ο ‘πολύς’ Λουτσάνο Κάνφορα κι ο Ούγκο Καρντινάλε. Όπως εξηγεί ο κος Νέρι εστιάζεται στη μέθοδο διδαχής των αρχαίων ελληνικών στα ‘κλασσικά Λύκεια’, που βασίζεται στη “μετάφραση ολόκληρων κειμένων της κλασσικής γραμματείας, που καθιστά τη διδασκαλία ένα ‘εργαστήριο ανάγνωσης’, που στόχο έχει να κατανοήσουν τα παιδιά την πολυπλοκότητα των μεταφρασμένων κειμένων”.
Η διδασκαλία της ελληνικής ακολουθεί τη μοίρα των ανθρωπιστικών σπουδών;
Παρά την οικουμενική αποδοχή της σημασίας που έχει η αρχαία ελληνική γραμματεία και κατ’ επέκταση κι η ελληνική γλώσσα στη διαμόρφωση του δυτικού, κατά κύριο, λόγο και του παγκόσμιου πολιτισμού σε γενικές γραμμές, η διδασκαλία της κατά τις τελευταίες δεκαετίες αντιμετωπίζει τα ίδια προβλήματα που καταγράφονται και στην καλλιέργεια των ανθρωπιστικών σπουδών. Η τεχνική πρόοδος και τα νέα ψηφιακά περιβάλλοντα στρέφουν όλο και περισσότερους νέους σε πιο ‘θετικές’ επιλογές.
Το γεγονός αυτό υπογραμμίζει κι ο διευθυντής του Ιταλικού Ινστιτούτου στην Αθήνα: “τα τελευταία χρόνια έχει καταγραφεί στην Ιταλία μια ελαφρά μείωση των μαθητών που εγγράφονται στο κλασικό λύκειο, το οποίο όμως σήμερα προσφέρει όλο και περισσότερες κατευθύνσεις σπουδών που συνδυάζουν τη μελέτη των αρχαίων γλωσσών με εκείνη της επιστήμης και της τεχνολογίας.»
Όπως μας εξηγεί ο κος Αγιένσα, “κι η Ισπανία δεν αποτελεί εξαίρεση στη παγκοσμίως διαδεδομένη και διαβόητη κρίση των ανθρωπιστικών σπουδών, που έχει μειώσει σημαντικά διεθνώς τον αριθμό των διδασκόντων και των φοιτητών της ελληνικής φιλολογίας”. Εάν στα Πανεπιστήμια, όπου το ενδιαφέρον για την ελληνική γλώσσα εξακολουθεί να είναι ζωντανό, “το σοβαρότερο πρόβλημα εντοπίζεται στα λύκεια κι οφείλεται κυρίως στις τοπικές εκπαιδευτικές αρχές”.
Όπως μας εξηγεί ο κος Αγιένσα “παρόλο που ο νόμος ορίζει ότι το μάθημα των αρχαίων ελληνικών μπορεί να προσφερθεί και στα δύο έτη ακόμη και αν υπάρχει πολύ μικρός αριθμός μαθητών, στην πράξη πολλές διευθύνσεις σχολείων (με την υποστήριξη της εκπαιδευτικής επιθεώρησης) το εμποδίζουν. Αυτό αναγκάζει τον εκάστοτε καθηγητή ή καθηγήτρια —όταν έχει λίγους μαθητές— να διδάσκει κάποιο άλλο μάθημα που θεωρείται πιο “χρήσιμο” για το σχολείο, χωρίς να λαμβάνεται υπόψη ότι ο ελληνικός ανθρωπισμός ποτίζει βαθιά τις πολιτιστικές μας ρίζες ως μεσογειακή χώρα που είμαστε”, προσθέτει ο κος Αγιένσα, υπογραμμίζοντας συνάμα το ενδιαφέρον πολλών φοιτητών κυρίως, που χάρις και στην κινητικότητα και τα προγράμματα Εράσμους γνωρίζουν την Ελλάδα, αγαπούν τον τόπο και τη γλώσσα μας και πολλοί εξ αυτών μυούνται σε αυτήν.
Για τον Καμίλο Νέρι τα νέα τεχνικά επιτεύγματα επενεργούν στην ποιότητα της πρόσληψης των αρχαίων ελληνικών: “Η ταχύτητα και η αμεσότητα των σύγχρονων μέσων επικοινωνίας υπερτερούν έναντι του βάθους και της αναλυτικής αυστηρότητας που απαιτεί η μελέτη μιας αρχαίας γλώσσας. Το “περιφερειακό βλέμμα” και η συνεχής, αποσπασματική προσοχή των παιδιών μας (που είναι multitasking) επικρατούν πάνω στις ικανότητες μίας “εστιασμένης” συγκέντρωσης και λογικής εμβάθυνσης που απαιτεί ένα απόσπασμα προς μετάφραση, συχνά “εκτός πλαισίου”.
Όπως τονίζει ο ίδιος στο κείμενό του “με την έλευση νέων, λιγότερο ή περισσότερο δικαιολογημένων, σχολικών απαιτήσεων–αγγλικά, πληροφορική, οικονομικά μαθήματα–υπό το πρίσμα μίας ‘λειτουργικότητας’ της γνώσης, η οποία προκαθορίζει κάθε νεότερη εκπαιδευτική μεταρρύθμιση κάθε είδους (μετατροπή του σχολείου σε προθάλαμο ‘πρακτικής σε εταιρείες’ ή σε εργοστάσιο παραγωγής υπαλλήλων) τα αρχαία ελληνικά και λατινικά αρχίζουν να εξαφανίζονται από το σχολικό πρόγραμμα” και “πληθαίνουν οι φωνές όσων προτείνουν την αντικατάσταση της διδασκαλίας της ελληνικής γλώσσας με μαθήματα πολιτισμού και μοντέρνων ξένων γλωσσών”.
Όπως καταλήγει ενδεικτικά ο κος Νέρι στη μελέτη του: τα μεγάλα κλασσικά κείμενα “είναι ευρωπαϊκή και παγκόσμια λογοτεχνία που πρέπει να διατηρήσουμε για όποιον θέλει να τη διαβάζει στο πρωτότυπο. Μία κληρονομιά για όλους τους πολίτες στην τρίτη χιλιετία, εάν φυσικά θέλουν να είναι πραγματικά ελεύθεροι και σκεπτόμενοι”.
ΑΠΕ-ΜΠΕ/Δρ Γιώργης -Βύρων Δάβος
