Μπορεί η Ελλάδα εφέτος να απέφυγε ακραίους καύσωνες και ξηρασίες, ωστόσο ένας «κρυμμένος» παράγοντας παραμόνευε και έτσι δεν απέφυγε τις μεγάλες πυρκαγιές: Η αυξημένη χαμηλή βλάστηση λόγω των βροχοπτώσεων του χειμώνα και της άνοιξης.

Αυτό αναφέρει, μιλώντας στο Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων, ο καθηγητής Απόστολος Βουλγαράκης, κάτοχος της Έδρας AXA για τις Πυρκαγιές και το Κλίμα στο Πολυτεχνείο Κρήτης και αναπληρωτής διευθυντής του Κέντρου Leverhulme για τις Πυρκαγιές, το Περιβάλλον και την Κοινωνία του Imperial College του Λονδίνου.

«Μπορεί τα οικόπεδα να καθαρίζονται (ορθώς), αλλά έξω από τους οικισμούς, σε πιο απομακρυσμένες περιοχές, αυτό δεν συμβαίνει», περιγράφει ο κ. Βουλγαράκης και σημειώνει την περίπτωση της νότιας Κρήτης: «Φέτος οι βροχές ήταν ιδιαίτερα επίμονες, λόγω των νοτιοδυτικών ανέμων που επικράτησαν, επομένως η περιοχή του νότιου Ρεθύμνου που κάηκε ήταν μία από τις ιδιαίτερα επίφοβες. Η αυξημένη βλάστηση παρέμεινε σχετικά υγρή για αρκετό διάστημα, αλλά όταν εμφανίστηκε ο πρώτος καύσωνας του καλοκαιριού που μείωσε δραστικά την υγρασία και αμέσως μετά οι ακραίοι άνεμοι, το “καύσιμο” που υπήρχε ήταν περισσότερο από άλλες χρονιές και η κατάσταση εκρηκτική».

Η «συνέχεια της καύσιμης ύλης» είναι το πιο βασικό κοινό χαρακτηριστικό μεταξύ των εκτεταμένων πυρκαγιών που εκδηλώθηκαν στην Ελλάδα φέτος και τα προηγούμενα χρόνια. «Για διαφορετικούς λόγους σε κάθε περίπτωση, η καύσιμη ύλη (βλάστηση) έχει αφεθεί στην τύχη της. Οι περιοχές αποτελούν ένα σχεδόν συνεχές σύμπλεγμα από δάση ή άλλη βλάστηση, χωρίς αρκετές φυσικές ή διαχειριζόμενες ζώνες που θα μπορούσαν να περιορίσουν την εξάπλωση της φωτιάς. Η εγκατάλειψη της υπαίθρου και η ελλιπής διαχείριση του δασικού τοπίου είναι και πάλι κεντρικοί παράγοντες», τονίζει ο κ. Βουλγαράκης.

Το νήμα που συνδέει τις πυρκαγιές της Μεσογείου

Ο κ. Βουλγαράκης εντοπίζει δύο κοινούς παρονομαστές που συνδέουν τις μεγάλες φετινές πυρκαγιές στην Ελλάδα, την Ισπανία και τη Γαλλία. Ο πρώτος αφορά στο ότι «η έναρξή τους συνδέεται με ανθρώπινες δραστηριότητες: Δίκτυα ηλεκτροδότησης, εμπρησμοί, αμέλεια. Αυτό μάς θυμίζει ότι οι παράγοντες που αυξάνουν τον κίνδυνο εκδήλωσης πυρκαγιάς στην περιοχή της Μεσογείου μπορεί να είναι πολλοί, αλλά η έναρξη πυρκαγιών στην πλειονότητα των περιπτώσεων προκαλείται από τον άνθρωπο».

Ο δεύτερος παράγοντας είναι «η μη ορθή διαχείριση του τοπίου. Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, ένα μεγάλο μέρος των εκτάσεων που κάηκαν περιελάμβανε αυξημένη βιομάζα (ζωντανή και νεκρή βλάστηση), είτε λόγω εγκατάλειψης παραδοσιακών γεωργικών και κτηνοτροφικών δραστηριοτήτων που θα οδηγούσαν σε ένα πιο ελεγχόμενο τοπίο είτε λόγω ανεξέλεγκτης μεγέθυνσης περιαστικών δασών με εύφλεκτη βλάστηση, όπως τα πεύκα».

Υπενθυμίζει, επιπλέον, ότι η Μεσόγειος «είναι μία από τις περιοχές του πλανήτη που πλήττονται περισσότερο από την κλιματική αλλαγή (hot spot), τόσο από πιο ακραίους καύσωνες όσο και από παρατεταμένες ξηρασίες». «Ενώ δεν έφερε η κλιματική αλλαγή τις πυρκαγιές στη Μεσόγειο -αυτές υπήρχαν πάντα στην περιοχή καθώς το καλοκαίρι επικρατούν ξηροθερμικές συνθήκες- ωστόσο τις έχει εντείνει», επισημαίνει ο καθηγητής στο ΑΠΕ-ΜΠΕ.

Όπως διευκρινίζει, το γεγονός ότι εφέτος η Ελλάδα δεν βίωσε ακραίους καύσωνες σε σχέση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες, «αυτό δεν σημαίνει ότι η κλιματική αλλαγή δεν αυξάνει τον κίνδυνο, κατά μέσο όρο. Αν φέτος είχαμε ένα πιο ακραίο καλοκαίρι από άποψη ζέστης, οι πυρκαγιές που ζούμε θα ήταν ακόμα χειρότερες. Και αυτά τα καλοκαίρια με ακραία ζέστη μπορεί να μη συμβαίνουν κάθε χρόνο αφού παρ’ όλη την κλιματική υπερθέρμανση ο καιρός πάντα έχει “σκαμπανεβάσματα”, αλλά συμβαίνουν όλο και πιο συχνά λόγω κλιματικής αλλαγής».

Διευθυντής του Εργαστηρίου Ατμοσφαιρικού Περιβάλλοντος και Κλιματικής Αλλαγής, που μελετά τη σχέση μεταξύ της κλιματικής αλλαγής, της ατμοσφαιρικής ρύπανσης και των πυρκαγιών, ο κ. Βουλγαράκης έχει επικεντρώσει την έρευνά του στη μελέτη των σημαντικών ερωτημάτων που προκύπτουν από τις πυρκαγιές σε κάθε μέρος του πλανήτη. Όπως περιγράφει, οι megafires γίνονται όλο και συχνότερες στην Ευρώπη, ειδικά στη Μεσόγειο, ενώ μεγάλες πυρκαγιές παρατηρούνται, πλέον, συχνότερα και σε πιο υψηλά γεωγραφικά πλάτη, όπως στη Βρετανία και στη Σκανδιναβία, αλλά και σε άλλες περιοχές, όπως η Βόρεια Αμερική, η Νότια Αμερική, η Αυστραλία και η Σιβηρία.

«Στα υψηλά γεωγραφικά πλάτη, όπως στον Καναδά, τη Σκανδιναβία και τη Σιβηρία, εντοπίζεται μάλιστα και ένας μεγάλος φόβος μας: Ότι πολλά εδάφη τύρφης τα οποία έως τώρα δε μπορούσαν να καούν επειδή ήταν παγωμένα, πλέον, λόγω κλιματικής αλλαγής, ξεκινούν να καίγονται, με αποτέλεσμα μεγάλες ποσότητες διοξειδίου του άνθρακα να μπορούν πλέον να εισέλθουν στην ατμόσφαιρα. Το πόσο ισχυρή μπορεί να είναι αυτή η “κλιματική ανάδραση” είναι κάτι που μελετάμε στην ομάδα μας στο Πολυτεχνείο Κρήτης σε συνεργασία με επιστήμονες από τη βόρεια Ευρώπη», υπογραμμίζει.

Το πρόβλημα της πρόληψης

Στο παρελθόν, ο κ. Βουλγαράκης και η ομάδα του ηγήθηκαν, σε συνεργασία με το UK Met Office, της ανάπτυξης του πρώτου μοντέλου πυρκαγιών (INFERNO) που ενσωματώθηκε στο μοντέλο γήινου συστήματος (UKESM1) του Ηνωμένου Βασιλείου (ΗΒ), το βασικό εργαλείο στο ΗΒ και από τα πλέον εδραιωμένα παγκοσμίως για επίσημη πρόγνωση του κλίματος και του γήινου συστήματος.

Ποια πρέπει να είναι η στρατηγική διαχείρισης των μεγάλων πυρκαγιών σε επίπεδο πρόληψης, αντιμετώπισης και αποκατάστασης, τον ρωτάμε. «Η ολοκληρωμένη διαχείριση είναι το ζητούμενο, με γνώμονα τη γνώση που παράγουν διεπιστημονικές ομάδες», απαντά στο ΑΠΕ-ΜΠΕ. «Οι πυρκαγιές δεν είναι πρόβλημα που μπορεί να λυθεί μόνο από μία επιστήμη. Χρειάζεται ο συνδυασμός γνώσεων που κατέχουν δασολόγοι, μετεωρολόγοι, μηχανικοί, κοινωνικοί επιστήμονες κ.ά. και συνεργασία με τις Αρχές και τις ομάδες πολιτών που εμπλέκονται», συμπληρώνει. «Αυτό, πάντως, το οποίο διαπιστώνουμε όλοι οι επιστήμονες ότι πάσχει περισσότερο είναι η πρόληψη. Στην αντιμετώπιση των πυρκαγιών την ώρα που συμβαίνουν έχουμε κάνει σημαντικά βήματα, αλλά δεν είναι αρκετά αν δεν διαχειριστούμε το τοπίο με τρόπο που να το καθιστά πιο ανθεκτικό στις πυρκαγιές», καταλήγει ο καθηγητής.

* Επισυνάπτεται φωτογραφία του Απόστολου Βουλγαράκη, την οποία παραχώρησε για χρήση

ΑΠΕ-ΜΠΕ/Μαρία Κουζινοπούλου