Η φετινή Παγκόσμια Ημέρα για την Πρόληψη της Αυτοκτονίας (10 Σεπτεμβρίου), με το μήνυμα «Αλλάζοντας την αφήγηση για την αυτοκτονία», μας καλεί να μιλήσουμε ανοιχτά για ένα σοβαρό ζήτημα δημόσιας υγείας και να επαναπροσδιορίσουμε την ίδια την έννοια της πρόληψης.
Η πρόληψη δεν μπορεί να αρχίζει όταν η κρίση έχει ήδη εκδηλωθεί. Χρειάζεται να «μετακινηθεί» νωρίτερα, στην αναγνώριση της ευαλωτότητας, στην Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας, στην κοινότητα, στο σχολείο και στους χώρους εργασίας, αλλά και στη συνέχεια της φροντίδας μετά από μια απόπειρα, τόνισε στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο Κυριάκος Κατσαδώρος, Επιστημονικός Διευθυντής της «ΚΛΙΜΑΚΑ», ψυχίατρος, Πρόεδρος του Κλάδου Τηλεψυχιατρικής της ΕΨΕ και Εθνικός Αντιπρόσωπος στη Διεθνή Ένωση για την Πρόληψη της Αυτοκτονίας (IASP).
Περισσότεροι από 720.000 άνθρωποι παγκοσμίως χάνουν κάθε χρόνο τη ζωή τους από αυτοκτονία. Στην Ελλάδα, το Παρατηρητήριο Αυτοκτονιών της ΚΛΙΜΑΚΑ κατέγραψε 2.946 θανάτους την περίοδο 2020–2025, εκ των οποίων 579 το 2025.
«Η εικόνα που καταγράφουμε στην Ελλάδα παραμένει σοβαρή, παρότι η χώρα εξακολουθεί να βρίσκεται μεταξύ εκείνων με τα χαμηλότερα καταγεγραμμένα ποσοστά αυτοκτονιών στην Ευρώπη», υπογράμμισε ο κ. Κατσαδώρος. Σημείωσε, όμως, ότι οι αριθμοί δεν πρέπει να οδηγούν σε εφησυχασμό: «Η ίδια η ευρωπαϊκή εικόνα δείχνει ότι η αυτοκτονικότητα παραμένει σημαντικό ζήτημα δημόσιας υγείας, με μεγάλες διαφοροποιήσεις μεταξύ χωρών. Ο ΠΟΥ αναφέρει περισσότερους από 120.000 θανάτους από αυτοκτονία ετησίως στην Ευρωπαϊκή Περιφέρεια, ενώ για την Ελλάδα οι διαθέσιμοι δείκτες παραμένουν συγκριτικά χαμηλοί».
Η έννοια της «ευαλωτότητας»
Εμβαθύνοντας στην ουσία του φαινομένου, ο Επιστημονικός Διευθυντής της «ΚΛΙΜΑΚΑ» επεσήμανε ότι «η ουσιαστική συζήτηση δεν σταματά στον αριθμό. Το κρίσιμο είναι η ευαλωτότητα». Εξηγώντας την έννοια αυτή, ο κ. Κατσαδώρος τόνισε πως «ένας άνθρωπος μπορεί να φέρει για χρόνια ένα υπόβαθρο ψυχικής, βιολογικής, οικογενειακής ή αναπτυξιακής ευαλωτότητας χωρίς αυτή να είναι εμφανής. Υπό συγκεκριμένες συνθήκες πίεσης ή απορρύθμισης, αυτή η ευαλωτότητα μπορεί να ενεργοποιηθεί και να πάρει κλινική μορφή. Γι’ αυτό η πρόληψη δεν πρέπει να περιμένει την οξεία κρίση».
Τα «σιωπηλά» σημάδια και η σημασία του ιστορικού
Η έγκαιρη αναγνώριση των αλλαγών στη συμπεριφορά μπορεί να αποτελέσει κρίσιμο «καμπανάκι» για το περιβάλλον του ατόμου. Ποια είναι, όμως, τα σημάδια που δεν πρέπει να αγνοούνται και ποιον ρόλο παίζει το ατομικό και οικογενειακό ιστορικό;
«Τα “σιωπηλά” σημάδια είναι συχνά μεταβολές από τη συνήθη εικόνα του ανθρώπου: απόσυρση, απομόνωση, απώλεια ενδιαφέροντος, αλλαγές στον ύπνο, έντονη ευερεθιστότητα, πτώση στη λειτουργικότητα, παραμέληση εαυτού, αυξημένη χρήση αλκοόλ ή ουσιών, αλλά και φράσεις όπως “δεν αντέχω άλλο”, “είμαι βάρος” ή “τίποτα δεν έχει νόημα”», ανέφερε ο κ. Κατσαδώρος.
Παράλληλα, δίνει ιδιαίτερη βαρύτητα στο ατομικό και οικογενειακό ιστορικό: «προηγούμενη απόπειρα, αυτοκτονικός ιδεασμός, σοβαρή ψυχική διαταραχή, εξαρτήσεις ή αυτοκτονικότητα στην οικογένεια».
Συνοψίζοντας την κατευθυντήρια γραμμή για την κοινότητα, ο κ. Κατσαδώρος τόνισε, μιλώντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ: «Η βασική αρχή είναι απλή: η αλλαγή έχει σημασία, ιδιαίτερα όταν συναντάς ένα επιβαρυμένο ιστορικό ή γνωστή ευαλωτότητα. Δεν χρειάζεται να περιμένουμε μια ρητή δήλωση ότι κάποιος θέλει να πεθάνει για να κινητοποιηθούμε. Χρειάζεται να παρατηρήσουμε, να πλησιάσουμε χωρίς κριτική και να ενεργοποιήσουμε βοήθεια έγκαιρα. Συχνά, τη διαφορά την κάνει ακριβώς αυτό: ότι κάποιος πρόσεξε και δεν το αγνόησε».
Η εξωστρέφεια της ΚΛΙΜΑΚΑ και η ευαισθητοποίηση της κοινωνίας
Ερωτηθείς για τις εξωστρεφείς δράσεις της ΚΛΙΜΑΚΑ, ο κ. Κατσαδώρος ανέφερε ότι δεν περιορίζονται στην Αθήνα ή σε μία ημέρα ευαισθητοποίησης, αλλά πραγματοποιούνται σε όλη τη χώρα, από το Ιόνιο έως το Νότιο Αιγαίο και σε ακριτικές περιοχές όπως το Καστελόριζο και η Σύμη. «Στόχος μας να κάνουμε αισθητή την παρουσία της πρόληψης και να φέρνουμε το θέμα της αυτοκτονικότητας πιο κοντά στην καθημερινότητα των ανθρώπων».
Όπως τόνισε, η διαρκής δημόσια παρουσία συμβάλλει στη μείωση του στίγματος και στην ενίσχυση της αναζήτησης βοήθειας, ενώ ολοένα περισσότεροι φορείς, σχολεία, δήμοι και επαγγελματικές ομάδες ζητούν ενημέρωση και εκπαίδευση για τη διαχείριση ψυχικών κρίσεων. «Όταν η αυτοκτονικότητα βγαίνει από τη σιωπή και συζητείται με υπεύθυνο, επιστημονικό και μη στιγματιστικό τρόπο, δεν κινητοποιούνται μόνο μεμονωμένα άτομα ή οικογένειες. Κινητοποιείται σταδιακά ολόκληρο το κοινωνικό και θεσμικό περιβάλλον».
Ο κ. Κατσαδώρος υπογράμμισε ότι η γνώση για την ψυχική κρίση δεν αφορά μόνο τους ειδικούς, αλλά ολόκληρη την κοινωνία, καθώς μια απώλεια, μια σύγκρουση ή μια περίοδος έντονης πίεσης μπορεί, σε έναν ευάλωτο άνθρωπο, να οδηγήσει σε ταχεία απορρύθμιση. «Η ουσία της εξωστρέφειας δεν είναι απλώς να μιλάμε περισσότερο για την αυτοκτονία, αλλά να βοηθάμε τους ανθρώπους να αναγνωρίζουν έγκαιρα ότι κάτι αλλάζει, να μη φοβούνται να μιλήσουν και να ξέρουν πού μπορούν να ζητήσουν βοήθεια», σημείωσε. Πρόσθεσε μάλιστα ότι όσο περισσότεροι πολίτες και φορείς αποκτούν αυτή την επίγνωση, «τόσο περισσότερες δυνατότητες έχουμε να οργανώνουμε την υποστήριξη πριν η δυσκολία εξελιχθεί σε οξεία κρίση».
Κατάρριψη του μύθου: Η ευθεία ερώτηση δεν «βάζει την ιδέα»
Ο κ. Κατσαδώρος ξεκαθάρισε ότι η ευθεία ερώτηση για αυτοκτονικές σκέψεις δεν δημιουργεί αυτοκτονικότητα ούτε «βάζει την ιδέα», αλλά μπορεί να ανοίξει έναν δρόμο επικοινωνίας με έναν άνθρωπο που βρίσκεται σε κρίση. «Αυτός ο φόβος εξακολουθεί να υπάρχει, αλλά δεν επιβεβαιώνεται από τα επιστημονικά δεδομένα», ανέφερε.
Δίνοντας οδηγίες για την προσέγγιση, τόνισε ότι «το σημαντικό είναι ο τρόπος. Δεν χρειάζονται περίπλοκες φράσεις ούτε “σωστές λέξεις”. Μπορούμε να πούμε απλά: “Σε βλέπω ότι δυσκολεύεσαι πολύ. Έχεις σκεφτεί να κάνεις κακό στον εαυτό σου ή να μην είσαι πια εδώ;”. Η ερώτηση πρέπει να γίνεται με ηρεμία, χωρίς φόβο, χωρίς κριτική και χωρίς προσπάθεια να μειώσουμε ή να διορθώσουμε αμέσως αυτό που νιώθει ο άλλος».
Συμπλήρωσε επίσης πως «εξίσου σημαντικό είναι να ακούμε πραγματικά την απάντηση. Να μη βιαζόμαστε να πούμε “μην το σκέφτεσαι”, “έχεις τόσα να ζήσεις” ή “όλα θα περάσουν”. Ένας άνθρωπος που βρίσκεται σε έντονη ψυχική κρίση χρειάζεται πρώτα να αισθανθεί ότι κάποιος κατανοεί τη σοβαρότητα της στιγμής και παραμένει δίπλα του».
Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται όταν υπάρχει προηγούμενη απόπειρα, αυτοκτονικός ιδεασμός, σοβαρή ψυχική διαταραχή, εξάρτηση ή οικογενειακό ιστορικό αυτοκτονικότητας. Σε περίπτωση άμεσου κινδύνου, ο άνθρωπος δεν πρέπει να μείνει μόνος, ενώ χρειάζεται άμεση ενεργοποίηση επαγγελματικής βοήθειας. «Ρωτάμε, ακούμε, μένουμε κοντά και ζητάμε βοήθεια έγκαιρα. Η σιωπή δεν προστατεύει. Η σωστή επικοινωνία μπορεί να προστατεύσει».
Δομές υποστήριξης και το μήνυμα ελπίδας
Η Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία 1018, στελεχωμένη από επαγγελματίες ψυχικής υγείας, αξιολογεί τον κίνδυνο και συνδέει, όταν χρειάζεται, τον καλούντα με τις κατάλληλες υπηρεσίες. Η Γραμμή λειτουργεί σε 24ωρη βάση, 7 ημέρες την εβδομάδα, από τον φορέα ΚΛΙΜΑΚΑ.
Παράλληλα, το Κέντρο Πρόληψης της Αυτοκτονίας παρέχει ψυχιατρική και ψυχολογική υποστήριξη, τηλεψυχιατρική και στήριξη σε ανθρώπους από όλη την Ελλάδα, υποστηρίζει οικογένειες και επιζώντες μετά από αυτοκτονία και συνεργάζεται με σχολεία, υπηρεσίες και θεσμικούς φορείς. Ταυτόχρονα, υπάρχει και η δυνατότητα επικοινωνίας μέσω του help@suicide-help.gr για ανθρώπους που δυσκολεύονται να μιλήσουν άμεσα τηλεφωνικά.
Ο κ. Κατσαδώρος ξεκαθάρισε ότι «σε περίπτωση άμεσου και επικείμενου κινδύνου, χρειάζεται άμεση κινητοποίηση των υπηρεσιών έκτακτης ανάγκης και το άτομο δεν πρέπει να παραμείνει μόνο του».
Κλείνοντας, ο Κυριάκος Κατσαδώρος αναφέρεται στο μήνυμα της «ΚΛΙΜΑΚΑ»: «Η οξεία αυτοκτονική κρίση δεν εμφανίζεται συνήθως αποκομμένη από την προηγούμενη πορεία του ανθρώπου. Συχνά αποτελεί συνέχεια μιας ευαλωτότητας που μπορεί να υπήρχε για μεγάλο χρονικό διάστημα και, κάτω από συγκεκριμένες συνθήκες, να έχει αποσταθεροποιηθεί. Η κρίση είναι η κορύφωση μιας διεργασίας -όχι απαραίτητα η αρχή της».
«Γι’ αυτό και το μήνυμα ελπίδας δεν είναι απλώς ότι “η κρίση θα περάσει”», υπογράμμισε. «Είναι ότι η ευαλωτότητα μπορεί να αναγνωριστεί, να υποστηριχθεί και να αντιμετωπιστεί. Η πρόληψη λοιπόν δεν αρχίζει όταν όλα έχουν φτάσει στο όριο. Αρχίζει πολύ νωρίτερα -όταν ο άνθρωπος μιλήσει, όταν κάποιος τον ακούσει και όταν η βοήθεια γίνει διαθέσιμη πριν η ευαλωτότητα εξελιχθεί σε κρίση».
ΑΠΕ-ΜΠΕ
