Για το Πανελλήνιο Σοσιαλιστικό Κίνημα, ήδη από την ίδρυσή του και ως σήμερα, δύο είναι οι προτεραιότητες για την τοπική αυτοδιοίκηση: Η δημοκρατική νομιμοποίηση, ούτως ώστε να λειτουργεί αποτελεσματικά ως βάθρο της δημοκρατίας και μάλιστα το εγγύτερο προς τον πολίτη. Η οικονομική αυτοτέλεια, ώστε να εκπληρώνουν τον συνταγματικό τους ρόλο με τον πιο ακηδεμόνευτο αλλά και αποτελεσματικό τρόπο. Και είναι δυστυχώς σε αυτούς τους δύο θεμελιακούς στόχους που το παρόν νομοσχέδιο αποτυγχάνει.
Ξεκινώ από την έννοια της νομιμοποίησης. Πού ερείδεται η νομιμοποίηση στις δημοκρατίες; Μα φυσικά στην ίδια την εκλογική διαδικασία, ήτοι στο αδιάβλητο της διαδικασίας και στο εκλογικό σύστημα. Με το παρόν νομοσχέδιο εισάγεται ένα εκλογικό σύστημα το οποίο είναι και καλπονοθευτικό και αλαμπουρνέζικο.
Ξεκινώ από τη δεύτερη παράμετρο. Πιστέψτε με είναι εξίσου κρισιμη. Έχω διδάξει εκλογικά συστήματα για αρκετά χρόνια και έχω ιδία εικόνα της σημασίας ένα εκλογικό σύστημα να μπορεί να εξηγηθεί απλά, ούτως ώστε να το έχουν υπόψιν τους οι πολίτες την ώρα που ψηφίζουν.
Κλασικό παράδειγμα δυσνόητου μοντέλου είναι η μέθοδος του κλιμακωτού μπόνους στον εκλογικό νομοπου αυτή η κυβέρνηση εισήγαγε με τον 4654/2020. Είναι δύσκολο να γίνει αντιληπτό από τον μέσο πολίτη πώς ξεκινούμε με ένα κατώφλι του 25% και 20 έδρες και κατανέμεται μία έδρα ανά μισή μονάδα ως τις 50 έδρες του 40%.
Εκεί όμως που ο εκλογικός νόμος των βουλευτικών εκλογών είναι δυσνόητος στο επίπεδο του μπόνους για τον πρώτο, ο εκλογικός νόμος που εισάγετε για τις αυτοδιοικητικές εκλογές είναι πλήρως ακατανόητος ακόμα και ως προς το ποιος είναι πρώτος και κερδίζει. Διότι μπορεί ο δεύτερος να είναι δεύτερος στην ψήφο των πολιτών αλλά να καθίσταται πρώτος μέσω μιας αόριστης και νεφελώδους δεύτερης επιλογής.
Και εδώ έγκειται το καλπονοθευτικό του πράγματος: μπορείτε να καταστήσετε τον ηττηθέντα στη λαϊκή ψήφο ως νικητή. Αυτό δεν είναι δημοκρατία στην τοπική αυτοδιοίκηση. Και θα τα αναλύσουμε και περαιτέρω στην ένσταση αντισυνταγματικότητας που κατάθέσαμε.
Σας λέω μόνο αυτό: φτιάξατε έναν εκλογικό νόμο για να αποφευχθεί η ήττα που γνωρίσατε στις προηγούμενες αυτοδιοικητικές εκλογές, του 2023. Είναι κομμένος και ραμμένος για να είχε αποφευχθεί αυτή η ήττα. Η πατέντα όμως θεραπεύει την προηγούμενη ήττα σας, που έχει ήδη συντελεστεί. Προσέξτε μη πέσετε θύμα της πλεκτάνης που στήσατε και αντί να σας διασώσει επιτείνει την επόμενη ήττα σας.
Παρατήρησα ακόμα ότι η πλειοψηφία της ΚΕΔΕ, ως προστηθείς του υπουργείου ετοίμασε μια ολόκληρη ανάλυση γύρω από την ύπαρξη παρόμοιων μοντέλων στο εξωτερικό. Η ανάλυση αυτή, για ένα νομικό μάτι, κρίνεται ως αποτυχημένη. Δεν αποδεικνύει τίποτα άλλο πέραν του ότι υπάρχουν χώρες που δεν έχουν δεύτερο γύρο αυτοδιοικητικών εκλογών. Και; Πώς αυτό δικαιολογεί την κατάργηση του δευτέρου γύρου των αυτοδιοικητικών εκλογών σε μια χώρα που έχει εκλογές δύο γύρων εδώ και πάνω από μισό αιώνα;
Όσον αφορά στην ηλεκτρονική ψήφο, θα καλέσω τον υπουργό να ενημερώσει την εθνική αντιπροσωπεία σε σχέση με τις εγγυήσεις του αδιάβλητου που περιέχουν οι διατάξεις του κώδικα, επαναλαμβάνω οι διατάξεις του κώδικα και όχι τυχόν δευτερογενής νομοθεσία που θα εκδοθεί κατά εξουσιοδοτική διάταξη, για να καθορίσουμε την ψήφο μας επί των οικείων διατάξεων.
Πριν πάμε στο μοντέλο διοίκησης της τοπικής αυτοδιοίκησης το οποίο προωθεί ο κώδικας, οφείλουμε μια παρατήρηση σε σχέση με την ίδια την κωδικοποιητική προσπάθεια, στο βαθμό που αφορά σε συγκέντρωση σε ένα ενιαίο κείμενο προυφιστάμενωνδιατάξεων.
Γνωρίζω καλά τη δυσκολία της κωδικοποίησης, ως μέλος της Κεντρικής Επιτροπής Κωδικοποίησης της Ελληνικής Δημοκρατίας, μιας επιτροπής επιστημονικής και ακομμάτιστης, απαρτιζόμενης σε μεγάλο βαθμό από πανεπιστημιακούς και δικαστές, υπό την προεδρία του κ. Γεώργιου Σταυρόπουλου, επίτιμου Αντιπροέδρου του Συμβουλίου της Επικρατείας. Πρόκειται για μια τιτάνια προσπάθεια την οποία φέρατε σε πέρας.
Όμως, καταλαβαίνω ότι έγινε από υπαλλήλους του υπουργείου. Όπως και η ΚΕΚ κωδικοποιεί κατά βάση με την προσωπική εργασία των ίδιων των μελών της. Δεν είναι εικόνα σύγχρονου κράτους αυτή. Οφείλουμε, λόγω της κρισιμότητας της κωδικοποίησης για την ανάπτυξη της χώρας, με την πολυνομία και την κακονομία να είναι ένα από τα μεγαλύτερα εμπόδια στην προσέλκυση επενδύσεων να ανατεθεί κεντρικά η κωδικοποίηση σε εξειδικευμένους και αποκλειστικώς εργαζόμενους πάνω σε αυτή υπαλλήλους, πάντα υπό τη διεύθυνση της Κεντρικής Επιτροπής Κωδικοποίησης. Δεν μπορούμε να πηγαίνουμε με λογικές 19ου αιώνα στον 21 αιώνα και στην εποχή του ΑΙ. Θα μας κοστίσει.
Εισερχόμαστε λοιπόν στο ζήτημα του μοντέλου που προωθείται για τη διοίκηση των τοπικών υποθέσεων: αυτό είναι ένα μοντέλο δημαρχοκεντρικό. Λόγω μεν τοπική δημοκρατία, έργω δε ενός ανδρός αρχή.
Ας ξεκινήσουμε από τα πιο προφανή: δήμαρχος και περιφερειάρχες με τον κώδικα ενδύονται με την πολυτέλεια ενός στρατού μετακλητών συμβούλων. Η ίδια λογική των μετακλητών που έχουμε δει και στηλιτεύουμε στην κεντρική διοίκηση. Και μάλιστα, αυτό συμβαίνει εδώ ενώ οι δήμοι είναι δραματικά υποστελεχωμένοι. Αλλά δεν είναι δυνατόν να υποκαθιστούμε την έλλειψη δημοτικών υπαλλήλων όχι με πρόσληψη καινούργιων και ικανών αλλά με μια στρατιά μετακλητών που επίσης κοστίζουν.
Έπειτα, το δημαρχοκεντρικό μοντέλο φαίνεται σε σειρά διατάξεων, ιδίως στα άρθρα 56 και 58. Συγκεντρώνουν στον δήμαρχο έναν πολύ μεγάλο πυρήνα διοικητικής, οικονομικής και θεσμικής εξουσίας. Δεν πρόκειται απλώς για συντονιστικό ρόλο. Πρόκειται για τοποθέτηση του δημάρχου στο κέντρο σχεδόν κάθε κρίσιμης λειτουργίας του δήμου.
Οι αμεταβίβαστες αρμοδιότητες αποκλείουν κάθε ουσιαστική αποκέντρωση στο εσωτερικό της διοίκησης. Και η δυνατότητα μονομερούς απόφασης για ζητήματα της δημοτικής επιτροπής, με έλεγχο εκ των υστέρων, διευρύνει ακόμη περισσότερο τη μονοπρόσωπη εξουσία.
Η δημοτική επιτροπή αποκτά ρόλο μικρής κυβέρνησης του δήμου, κλέβοντας αρμοδιότητες από το δημοτικό συμβούλιο. Διαχειρίζεται ένα μεγάλο μέρος της καθημερινής και στρατηγικής διοίκησης, ενώ ελέγχεται από τον δήμαρχο μέσω της προεδρίας και της πλειοψηφίας.
Η ασυμμετρία είναι χαρακτηριστική: το συμβούλιο χρειάζεται αυξημένη πολιτική δύναμη για να πάρει πίσω ένα θέμα, ενώ η επιτροπή έχει διακριτική ευχέρεια να το παραπέμψει η ίδια. Το κέντρο βάρους μετακινείται από το ανοιχτό, πολυφωνικό δημοτικό συμβούλιο σε ένα μικρότερο όργανο, με δεδομένη πλειοψηφία.
Ας πάμε όμως και στο θέμα των τοπικών κοινοτήτων, σε αυτό που έχει αποκληθεί ενδοδημοτική δημοκρατία.
Είπατε κ. υπουργέ, ότι το Σύνταγμα προβλέπει δύο και όχι τρεις βαθμούς τοπικής αυτοδιοίκησης, δεν θα διαφωνήσω καθόλου. Αλλά από την υπαγωγή των κοινοτήτων σε δήμους για λόγους διαχειριστικής επάρκειας μέχρι την πλήρη υποτίμηση της τοπικής κοινότητας υπάρχει μεγάλη απόσταση. Απόσταση που έχετε διανύσει σε χρόνο dt.
Πάρτε για παράδειγμα το ζήτημα των επικεφαλής των μικρών κοινοτήτων έως 300 κατοίκων: θα αποκαλούνται όχι πρόεδροι, αλλά εκπρόσωποι. Για καθαρούς λόγους υποτίμησης της θέσης τους. Λέει ο εισηγητής της πλειοψηφίας, ο κ Κωτσός, τον οποίο σέβομαι πολύ: δεν προίστανται κοινοτικού συμβουλίου. Μα κατά το Σύνταγμα και ο περιφερειάρχης είναι ανώτερο αιρετό μονοπρόσωπο όργανο του β βαθμού της τοπικής αυτοδιοίκησης. Και ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας μονοπρόσωπο όργανο είναι. Γιατί το κάνετε αυτό;
Η ρύθμιση δεν δίνει στις κοινότητες σταθερό πεδίο δικής τους ευθύνης. Τις αφήνει κυρίως να εισηγούνται, να προτείνουν και να διαμεσολαβούν. Οι ουσιαστικές αρμοδιότητες, οι άνθρωποι, οι χώροι και οι πόροι τους εξαρτώνται από την καλή θέληση και τις αποφάσεις της δημαρχιακής διοίκησης.
Δείτε επίσης τα τοπικά δημοψηφίσματα. Εκ της πείρας μου στο συνταγματικό δίκαιο, σας λέω ότι είναι η πιο επιτυχημένη ίσως και η μόνη επιτυχημένη αν εξαιρέσουμε δημοψηφίσματα για θέματα θεμελιώδη, όπως πχ η μορφή του πολιτεύματος, μορφή άμεσης δημοκρατίας. Οι κάτοικοι μπορούν να προτείνουν, αλλά ο δήμος δεν υποχρεώνεται να εντάξει το θέμα προς συζήτηση ούτε να απαντήσει αιτιολογημένα. Πρακτικά δηλαδή μηδέν εις το πηλίκον.
Σας καλώ να ξαναδείτε όλο αυτό το πλαίσιο, δεδομένου ότι η πληθυσμιακή συρρίκνωση που εξελίσσεται σε εθνική κρίση χτυπά δυσανάλογα πολύ τα χωριά μας. Με πλήρως αποψιλωμένες από οποιαδήποτε δύναμη τοπικές κοινότητες βαθαίνετε ακόμα περισσότερο την πληθυσμιακή τους συρρίκνωση και την κρίση.
Τέλος σε σχέση με τα κωλύματα εκλογιμότητας και τα ασυμβίβαστα των ενστόλων δημιουργείται ένα χαώδες καθεστώς, το οποίο δεν ευνοεί αλλά αποθαρρύνει τη συμμετοχή στα τοπικά πράγματα. Εμείς τη θέλουμε αυτή τη συμμετοχή, κάθε δημοκρατία πρέπει να τη θέλει και εσείς αντί να την ενισχύετε την πιέζετε περαιτέρω.
Παράδειγμα: Το άρθρο 294 αναγνωρίζει ότι ένστολοι μπορούν να αναλαμβάνουν αιρετά αξιώματα, μεταξύ των οποίων του αντιδημάρχου και του αντιπεριφερειάρχη. Ταυτόχρονα, όμως, η συμμετοχή αυτή συνοδεύεται από σοβαρό υπηρεσιακό κόστος: η θητεία τους δεν προσμετράται για βαθμολογική και μισθολογική εξέλιξη.Άρα αποθάρρυνση.
Στο ζήτημα τώρα των πόρων,
Η κυβέρνηση εισάγει, όσο κι αν το αρνείται, έναν νέο φόρο, το Τέλος Τοπικής Ανάπτυξης. Πέραν βέβαια και του ζητήματος αυτού και ζητημάτων αιφνιδιασμού σε σχέση με τον υπολογισμό του, υπάρχει και μια ακόμα κοινωνική διάσταση: Ο Κώδικας δεν ενσωματώνει το αίτημα της ΕΣΑμεΑ για πλήρη απαλλαγή ατόμων με αναπηρία και χρόνιες παθήσεις. Το γεγονός αυτό το κρίνουμε ασεβές προς τα άτομα με αναπηρία, καθώς τους δημιουργεί ένα επιπλέον βάρος.
Πάμε τώρα στο άρθρο 434 περί Κεντρικών Αυτοτελών Πόρων:
Στον κώδικα περιγράφεται ο μηχανισμός απόδοσης και κατανομής, δεν υπάρχει όμως καμία εγγύηση ότι οι διαθέσιμοι πόροι θα επαρκούν για το πραγματικό κόστος των νέων αρμοδιοτήτων, τις αυξημένες ανάγκες πολιτικής προστασίας και τις πιέσεις ορεινών, νησιωτικών και απομακρυσμένων δήμων. Όταν οι Κ.Α.Π. δεν επαρκούν, η τοπική κοινωνία πληρώνει το κενό με περικοπές υπηρεσιών ή με νέα τέλη. Η θέση μας είναι σαφής: πλήρης, σταθερή και προβλέψιμη απόδοση των Κ.Α.Π., με διαφανή κατανομή βάσει αντικειμενικών κριτηρίων και χωρίς συνεχή μεταφορά του κόστους στους δημότες. Μόνο έτσι η οικονομική αυτοτέλεια της αυτοδιοίκησης αποκτά πραγματικό περιεχόμενο.
Έπειτα
Στο μεγάλης κοινωνικής σημασίας ζήτημα των ΔΕΥΑ, που αφορά στο νερό των δημοτών, ο Κώδικας ορίζει ότι οι ΔΕΥΑ λύονται με απόφαση του οικείου δημοτικού συμβουλίου που λαμβάνεται με την απόλυτη πλειοψηφία του συνόλου των μελών, συνοδευόμενη από διαπιστωτική πράξη του Γραμματέα της αποκεντρωμένης διοίκησης. Η θέση μας είναι ότι η λύση επιχείρησης με αντικείμενο βασικό κοινωφελές αγαθό, όπως το νερό, πρέπει να απαιτεί αυξημένη πλειοψηφία. Ζητούμε την επαναφορά του κατωφλίου των 3/4 που ίσχυε έως σήμερα.
Τέλος, σε σχέση με το άρθρο 731, η παρέμβαση των δύο υπουργείων σε μια υπόθεση της τοπικής αυτοδιοίκησης είναι αλλόκοτη και οδηγεί σε συνταγματικές και διοικητικές περιπλοκές. Μόνο ως παράμετρος που λειτουργεί εναντίον των υπαλλήλων μπορεί να αιτιολογηθεί και άρα δεν έχει τοποθετηθεί στη διάταξη εξ αγαθού συνειδότος. Τέλος, η μερική άρση της τροπολογίας Βορίδη για συγκεκριμένες κατηγορίες υπαλλήλων, δημιουργεί μια αντίφαση σε σχέση με αυτό που οι ίδιοι εσείς παρουσιάζατε ως συνταγματικά ανέφικτο: αν ίσχυε το τότε επιχείρημά σας, γιατί την ανακαλείτε μερικώς; Και αν δεν ίσχυε, γιατί δεν το κάνετε για όλους;
Κυρίες και κύριοι συνάδελφοι,
Η κωδικοποιητική αυτή προσπάθεια είχε πράγματι να αντιμετωπίσει μια μεγάλη σε έκταση ύλη. Αντί όμως η κωδικοποίηση να συνοδευτεί από διατάξεις που θα απελευθέρωναν την τοπική αυτοδιοίκηση από βάρη χρόνων, συνοδεύεται από νέες διατάξεις στην ακριβώς αντίθετη κατεύθυνση. Ιδίως σε σχέση με τις δύο βασικές προτεραιότητες, την ενίσχυση της δημοκρατικής νομιμοποίησης και την οικονομική αυτοτέλεια, το παρόν νομοσχέδιο όχι μόνο δεν κάνει βήματα μπρος αλλά κάνει πολλά βήματα πίσω. Για αυτό και εμείς θα το καταψηφίσουμε επί της αρχής.
