«Η στρατηγική που ακολουθείται στη χώρα μας αναφορικά με τη διαχείριση των ρεμάτων και των ποταμών είναι ιδιαίτερα επιθετική. Στην πράξη αντιμετωπίζουμε τις συγκεκριμένες μορφολογικές δομές ως «χαμένο» χώρο, τον οποίο πρέπει με κάποιο τρόπο να ανακτήσουμε και να εκμεταλλευτούμε», υπογραμμίζει σε συνέντευξη του στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο Καθηγητής του ΕΜΠ Κωνσταντίνος Λουπασάκης.
Όπως σημειώνει: «Το πρόβλημα είναι ότι δεν αντιλαμβανόμαστε πως οι κοίτες των ποταμών και των ρεμάτων υπήρχαν, υπάρχουν και θα συνεχίσουν να υπάρχουν και μετά από εμάς. Επίσης δεν αντιλαμβανόμαστε ότι τα έργα τα οποία εμείς κατασκευάζουμε, εκτός του ότι μπορεί να είναι ανεπαρκή, δεν μπορούν να έχουν την ίδια αντοχή στον χρόνο με τους μηχανισμούς της φύσης.
Ολόκληρη η συνέντευξη του Καθηγητή Τεχνικής Γεωλογίας και Γεωτεχνικής Μηχανικής της Σχολή Μεταλλειολόγων – Μεταλλουργών Μηχανικών ΕΜΠ Κωνσταντίνου Λουπασάκη στο ΑΠΕ-ΜΠΕ και τον Γιώργο Ψύλλια με αφορμή τις πρόσφατες καταστροφές από τις πλημμύρες στο ρέμα της Πικροδάφνης στον Άγιο Δημήτριο (Μπραχάμι) στις οποίες αναφέρεται εκτενώς έχει ως εξής:
Ερ. Κύριε καθηγητά είδαμε τι συνέβη παραμονές των Χριστουγέννων από τις καταρρεύσεις των πρανών στο ρέμα της Πικροδάφνης. Τι ακριβώς έχει συμβεί στην περιοχή αυτή;
Απ. Τα πρανή του ρέματος, σε σημαντικά μήκη της κοίτης, δομούνται από μπάζα (ανθρωπογενείς αποθέσεις). Αυτό τα καθιστά ιδιαίτερα ευάλωτα σε αστοχίες, καθώς τα υλικά αυτά, λόγω της ανομοιογένειας και των υποδεέστερων μηχανικών χαρακτηριστικών τους, είναι εγγενώς ασταθή. Δεν είναι λοιπόν τυχαίο ότι όλα τα πρανή που αστόχησαν κατά τη διάρκεια του συγκεκριμένου φαινομένου πλημμύρας αποτελούνται από μπάζα.
Στις θέσεις αυτές είτε δεν υπήρχαν τοιχία υποστήριξης, είτε υπήρχαν πρόχειρες κατασκευές που είχαν ανεγερθεί από τους περίοικους, με σκοπό την επέκταση των ιδιοκτησιών τους προς το ρέμα.
Επίσης, από τα video που έχουν αναρτηθεί στο διαδίκτυο είδαμε ότι κατά τη διάρκεια της βροχόπτωσης είχαν εκδηλωθεί και έντονες επιφανειακές απορροές νερού από το οδικό δίκτυο προς τα πρανή του ρέματος. Από το γεγονός αυτό συμπεραίνεται ότι πέριξ του ρέματος δεν υπήρχε επαρκές δίκτυο αγωγών, εντός του οδικού δικτύου, για την απαγωγή των επιφανειακώς απορρεόντων υδάτων. Η υπογειοποίηση πολλών κλάδων του υδρογραφικού δικτύου και η αντικατάστασή τους από κλειστούς αγωγούς περιορισμένης διατομής αποδεικνύεται ότι είναι ανεπαρκής.
Συνεπώς η κακοκαιρία προκάλεσε αλλεπάλληλες αστοχίες καθώς τα πρανή επλήγησαν από υποσκαφές στη βάση τους, από το νερό που έρεε εντός της κοίτης, αλλά και από εκτεταμένες επιφανειακές διαβρώσεις, οι οποίες οφείλονταν στην απορροή νερού από το οδικό δίκτυο προς την κοίτη του ρέματος.
Ερ. Υπάρχουν άλλες περιοχές της Αττικής που κινδυνεύουν από κάτι αντίστοιχο και τι πρέπει να κάνουν οι δήμοι και η περιφέρεια για να προλάβουν παρόμοιες καταστάσεις;
Η στρατηγική που ακολουθείται στη χώρα μας αναφορικά με τη διαχείριση των ρεμάτων και των ποταμών είναι ιδιαίτερα επιθετική. Στην πράξη αντιμετωπίζουμε τις συγκεκριμένες μορφολογικές δομές ως «χαμένο» χώρο, τον οποίο πρέπει με κάποιο τρόπο να ανακτήσουμε και να εκμεταλλευτούμε. Παράλληλα, αναγνωρίζοντας την αναγκαιότητα της ύπαρξής τους, επιχειρούμε –παρέχοντας τον ελάχιστο δυνατό χώρο– να τις μετατρέψουμε σε στείρους αγωγούς απαγωγής όμβριων υδάτων, συνήθως χωρίς καμία φυσική υπόσταση, δηλαδή χωρίς βλάστηση και πανίδα.
Συχνά βλέπουμε ρέματα και όχθες ποταμών καλυμμένα από άκρη σε άκρη με συρματοκιβώτια και τσιμεντένιες επενδύσεις, γεγονός που επιβεβαιώνει και υλοποιεί όσα αναφέρονται ανωτέρω.
Το πρόβλημα είναι ότι δεν αντιλαμβανόμαστε πως οι κοίτες των ποταμών και των ρεμάτων υπήρχαν, υπάρχουν και θα συνεχίσουν να υπάρχουν και μετά από εμάς. Επίσης δεν αντιλαμβανόμαστε ότι τα έργα τα οποία εμείς κατασκευάζουμε, εκτός του ότι μπορεί να είναι ανεπαρκή, δεν μπορούν να έχουν την ίδια ανοχή στον χρόνο με τους μηχανισμούς της φύσης.
Ενδεικτικά αναφέρω ότι, όταν γεμίζουμε την κοίτη ενός ρέματος με συρματοκιβώτια πρακτικά κληροδοτούμε ένα πρόβλημα στις επόμενες γενιές. Τα συρματοκιβώτια, αν διατηρηθούν στη θέση τους και δεν παρασυρθούν από μια μελλοντική πλημμύρα, θα διαβρωθούν και θα πάψουν να έχουν λειτουργική αξία το πολύ σε 40-50 χρόνια, ενώ το ρέμα προφανώς και θα συνεχίσει να υπάρχει. Πρακτικά κληροδοτούμε στις επόμενες γενιές μια σειρά προβλημάτων που θα έχουν να κάνουν με την απομάκρυνση των κατασκευών μας και τον σχεδιασμό νέων έργων.
Συμπερασματικά θα πρέπει να δοθούν βιώσιμες και περιβαλλοντικά συμβατές λύσεις στην διαχείριση των ρεμάτων. Δηλαδή θα πρέπει να σεβαστούμε το χώρο που πρέπει να τους διαθέσουμε και να κατασκευάσουμε τα ελάχιστα απαραίτητα έργα με τρόπο και σε θέσεις που θα μπορέσουν να ενσωματωθούν με το φυσικό περιβάλλον και να είναι ανθεκτικά για το μεγαλύτερο δυνατό χρονικό διάστημα. Οι πρακτικές αυτές έχουν εδώ και δεκαετίες αρχίσει να εφαρμόζονται σε χώρες του αναπτυγμένου κόσμου. Όχι όμως και στην Ελλάδα.
Στην Ελληνική επικράτεια υπάρχουν 100αδες κοίτες που τις έχουμε διαχειριστεί λανθασμένα ακολουθώντας τις πρακτικές που αναφέρθηκαν παραπάνω. Αρκεί να αναφερθεί ότι στην Αττική η υφιστάμενη κοίτη του ρέματος της Πικροδάφνης πρακτικά αποτελεί περίπου μόλις το 20% του συνολικού υδρογραφικού δικτύου που διέρρεε την περιοχή και το οποίο έχει πλέον υπογειοποιηθεί. Επίσης, το Μεγάλο Ρέμα Ραφήνας σχεδιάζεται να καλυφθεί σχεδόν εξολοκλήρου με συρματοκιβώτια και κατασκευές από σκυρόδεμα.
Η απάντηση, λοιπόν, στο ερώτημά σας για το τι πρέπει να κάνουμε είναι ότι οφείλουμε να πάψουμε να αντιμετωπίζουμε τα πρανή των ποταμών και των ρεμάτων σαν πρανή οδικών δικτύων. Όπως προανέφερα, οι κοίτες των ποταμών και των ρεμάτων υπήρχαν, υπάρχουν και θα συνεχίσουν να υπάρχουν και μετά από εμάς. Σκληρές τεχνικές παρεμβάσεις που επιδιώκουν τη ριζική αλλαγή του τρόπου λειτουργίας τους δεν μπορούν να είναι ούτε ανθεκτικές στον χρόνο ούτε αποδοτικές στη διαχείρισή τους.
Ερ. Κατά τη γνώμη σας πόσο αντιπλημμυρικά θωρακισμένη είναι η Αττική και ποια ρέματα είναι πιο επικίνδυνα;
Απ. Αν ανατρέξουμε στους χάρτες Κινδύνων Πλημμύρας (ΧΚΠ) που έχουν συνταχθεί από τη Δ/νση Υδάτων του Υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας θα διαπιστώσουμε ότι, ακόμα και για τη μικρότερη περίοδο επανάληψης των 50 ετών, επισημαίνονται πολλές περιοχές στην Αττική, τόσο εντός όσο και εκτός του Λεκανοπεδίου, που χαρακτηρίζονται ως Ζώνες Δυνητικά Υψηλού Κινδύνου Πλημμύρας (ΖΔΥΚΠ). Οι χάρτες αυτοί έχουν συνταχθεί λαμβάνοντας υπόψη τα υφιστάμενα έργα, τα οποία σε πολλές θέσεις είναι ανεπαρκούς διατομής.
Από την ανασκόπηση των χαρτών αυτών μπορούμε να αντιληφθούμε ότι υπάρχει ιδιαίτερα υψηλός πλημμυρικός κίνδυνος, ο οποίος μάλιστα επιτείνεται τα τελευταία χρόνια εξαιτίας και της κλιματικής κρίσης.
Στο σημείο αυτό πρέπει να αναφερθεί ότι η άγνοια και η απερισκεψία των πολιτών συμβάλει με την όποια ανεπάρκεια της πολιτείας γιγαντώνοντας τον κίνδυνο. Πλέον σε πολλές από τις περιπτώσεις βρισκόμαστε προ τετελεσμένων καταστάσεων καθώς η ανάπτυξη του αστικού περιβάλλοντος δεν επιτρέπει την ορθή διευθέτηση των ρεμάτων και των ποταμών ακόμα και όταν υπάρχει η πολιτική βούληση για κάτι τέτοιο. Τρανταχτό παράδειγμα είναι η περιοχή της Μάνδρας ότου ο οικισμός έχει δομηθεί στη συμβολή ρεμάτων καθιστώντας αδύνατη την ορθολογική διευθέτηση των ρεμάτων προκειμένου να συνυπάρξουν με το αστικό περιβάλλον.
Στην Πικροδάφνη, μιας και αυτή αποτελεί την αφορμή για την παρούσα συνέντευξη, θεωρώ ότι υπάρχει διαθέσιμος χώρος σε αρκετές θέσεις προκειμένου να σχεδιαστούν έργα που θα επιτρέψουν τη ομαλή συνύπαρξη του ρέματος με το αστικό περιβάλλον. Αρκεί να υπάρξει η απαιτούμενη πολιτική βούληση και οι απαραίτητες μελέτες.
Ερ. Έχουν ακουστεί κατά καιρούς διάφορες προτάσεις για την ανάσχεση της ροής του Κηφισού όπως για παράδειγμα η δημιουργία ενός φράγματος για να δημιουργείται ελεγχόμενη ροή στο ύψος της Αττικής οδού. Πιστεύετε ότι κάτι τέτοιο αποτελεί μία ενδεδειγμένη λύση;
Απ. Η κατασκευή έργων ορεινής υδρονομίας, όπως φράγματα στον άνω ρου των ρεμάτων και των ποταμών, αποτελούν την καλύτερη λύση όταν το πυκνοδομημένο αστικό περιβάλλον δεν επιτρέπει τις απαραίτητες διαπλατύνσεις στις κοίτες. Μου ακούγεται ως μια λογική λύση αλλά δεν γνωρίζω περισσότερες λεπτομέρειες για το συγκεκριμένο έργο.
Γενικά θα ήθελα να αναφέρω ότι η φύση φροντίζει να διαμορφώνει πλημμυρικά πεδία κατά μήκος της κοίτης των ποταμών και των ρεμάτων. Τα πεδία αυτά λειτουργούν ως ταμιευτήρες σε περιόδους έντονων πλημμυρικών παροχών προστατεύοντας τα κατώτερα τμήματα των υδρολογικών λεκανών από πλημμύρες. Δυστυχώς όμως, εξαιτίας του παροδικού ή και σπάνιου πλημυρισμού τους, οι εκτάσεις αυτές είναι οι πρώτες που καταλαμβάνονται από τις δραστηριότητες του ανθρώπου. Προφανώς στη συνέχεια η χρήση τους αναστρέφεται στο μυαλό και τη συνείδησή μας και η λειτουργία που τους είχε ανατεθεί από τη φύση αποτελεί πλέον απειλή για τον άνθρωπο. Μια απειλή που πρέπει να εξαλειφθεί με την αναστολή της λειτουργίας τους ως χώροι ταμίευσης νερού. Αναστέλλοντας παράλληλα και την προστασία που παρέχουν σε περιοχές του κάτω ρου.
Όπως καταλαβαίνετε διαχρονικά βρισκόμαστε σε έναν αέναο κύκλο διεκδικήσεων από τη φύση χωρίς όμως να αντιλαμβανόμαστε τον πεπερασμένο χρόνο που μπορούν να έχουν τα έργα και οι παρεμβάσεις μας σε σχέση με τις δυνάμεις και την εμμονή των φυσικών διεργασιών.
ΦΩΤΟ: Κ. Λουπασάκης
ΑΠΕ-ΜΠΕ
