Εφημερίδες με πρωτοσέλιδα για τα fake news, podcasts για την παραπληροφόρηση, ενημερωτικά βίντεο, συνεντεύξεις με δύο κάμερες στημένες μέσα στις σχολικές αίθουσες, ακόμη και εφαρμογές που σχεδίασαν οι ίδιοι οι μαθητές.
Για μήνες, περίπου 1.200 παιδιά από 35 σχολεία της χώρας, από την Καστοριά και τη Φλώρινα μέχρι το Διδυμότειχο, την Κεφαλονιά, την Πάτρα, την Κρήτη και τη Μυτιλήνη, μεταμόρφωσαν τις τάξεις τους σε μικρά δημοσιογραφικά εργαστήρια, επιχειρώντας να απαντήσουν σε ένα από τα μεγαλύτερα ζητήματα της εποχής: την παραπληροφόρηση.
Το πρόγραμμα «Γραμματισμός στις Ειδήσεις για Νέους: Πλοήγηση στον Κόσμο της Πληροφορίας και των Ψηφιακών Μέσων, Καλλιεργώντας Κριτικούς Αναγνώστες», που οργανώθηκε από το υπουργείο Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού, τη Γενική Γραμματεία Ενημέρωσης και Επικοινωνίας και το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, δεν περιορίστηκε σε θεωρητικές εισηγήσεις. Αντίθετα, έδωσε στους μαθητές τη δυνατότητα να βιώσουν στην πράξη τη διαδικασία της δημοσιογραφικής παραγωγής: να ερευνήσουν, να διασταυρώσουν πληροφορίες, να αξιολογήσουν πηγές, να πάρουν συνεντεύξεις και να δημιουργήσουν το δικό τους περιεχόμενο.
«Έμπαινα στο διαδίκτυο και ό,τι έβλεπα το υιοθετούσα άκριτα, άσκεφτα, αβασάνιστα», λέει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο Στάθης Μπαμπουκλής, μαθητής του Γενικού Λυκείου Ψυχικού, ο οποίος μαζί με τους συμμαθητές του δημιούργησαν την εφημερίδα Unmuted με στόχο την καταπολέμηση των fake news και στη συνέχεια προχώρησαν και στη δημιουργία podcast. «Τώρα βλέπω τίτλο, φωτογραφία, κείμενο, την ποιότητα του λόγου και την υπογραφή», εξηγεί.
Ανάλογη εμπειρία περιγράφει και η Εβελίνα Παναγιωτοπούλου από το 2ο Γενικό Λύκειο Γέρακα, η οποία αναφέρει ότι μέσα από το πρόγραμμα συνειδητοποίησε πως «ό,τι βλέπουμε δεν είναι πάντα αληθινό» και πως αρκετές φορές οι ψευδείς ειδήσεις διακινούνται σκόπιμα για να παραπληροφορήσουν. Όπως λέει, πλέον ελέγχει συστηματικά τις ειδήσεις που διαβάζει και εξετάζει προσεκτικά τις πηγές τους.
Στην Κομοτηνή, ο Γιώργος Κερτίδης από το 1ο Γενικό Λύκειο συμμετείχε στη δημιουργία της μαθητικής εφημερίδας «Μηδενική Εστίαση». «Μάθαμε εργαλεία αλλά και τρόπους να αναγνωρίζουμε την εγκυρότητα μιας είδησης», σημειώνει, προσθέτοντας ότι πλέον προσπαθεί να μεταφέρει αυτή τη γνώση και στους φίλους του.
Ξεχωριστό ενδιαφέρον παρουσίασαν και οι δημοσιογραφικές δουλειές που δημιούργησαν οι μαθητές στο πλαίσιο του προγράμματος, προσεγγίζοντας ζητήματα της καθημερινότητας, της εκπαίδευσης και των τοπικών κοινωνιών τους. Στο 1ο ΕΠΑΛ Κορυδαλλού, οι μαθητές δημιούργησαν podcast με εκπαιδευτικούς με θέμα το παρόν και το μέλλον της εκπαίδευσης, ανταποκρινόμενοι στην πρόκληση να παράγουν ένα ολοκληρωμένο δημοσιογραφικό προϊόν, είτε σε μορφή βίντεο είτε εφημερίδας. Η ομάδα Media Lab του 1ου ΓΕΛ Ασπροπύργου υλοποίησε την καμπάνια «MAGA – Μια πόλη, δυο αλήθειες», εστιάζοντας στην περιβαλλοντική επιβάρυνση της περιοχής τους. Οι μαθητές δημιούργησαν βίντεο καμπάνια, πήραν συνεντεύξεις, ερεύνησαν επίσημες πηγές και αναζήτησαν προτάσεις και λύσεις για τα προβλήματα που κατέγραψαν.
Στο Λύκειο Ψυχικού, οι μαθητές δημιούργησαν τη διαδικτυακή εφημερίδα Unmuted, μέσα από την οποία ασχολήθηκαν με τον έλεγχο της αξιοπιστίας των ειδήσεων, τη χρήση κινητών τηλεφώνων στα σχολεία και τα φαινόμενα ψευδών ειδήσεων και σκόπιμης παραπλάνησης, ενώ στη συνέχεια προχώρησαν και στη δημιουργία podcast. Αντίστοιχα, στο 1ο Λύκειο Αχαρνών οι μαθητές δημιούργησαν βίντεο αφιερωμένο στο χθες, το σήμερα και το αύριο της πόλης τους, πραγματοποιώντας έρευνα σε επίσημες πηγές, συλλέγοντας παλιές και νέες φωτογραφίες και παίρνοντας συνεντεύξεις. Μέσα από τη διαδικασία αυτή, είχαν την ευκαιρία να γνωρίσουν καλύτερα τον κόσμο της ενημέρωσης, να συνεργαστούν με επαγγελματίες δημοσιογράφους και να μάθουν να αντιμετωπίζουν κριτικά κάθε είδηση.
Π.Μαρινάκης: Η παραπληροφόρηση πρέπει να χτυπηθεί αποφασιστικά
Ο υφυπουργός παρά τω Πρωθυπουργώ και κυβερνητικός εκπρόσωπος, Παύλος Μαρινάκης, μιλώντας σε συνέδριο όπου παρουσιάστηκαν τα αποτελέσματα, χαρακτήρισε το πρόγραμμα «κατάθεση ψυχής». Όπως είπε, πρόκειται για μια πρωτοβουλία που τον κάνει «πραγματικά υπερήφανο», καθώς αποτελεί απάντηση στην κρίση της παραπληροφόρησης.
Ο κ. Μαρινάκης περιέγραψε τις συναντήσεις του με μαθητές που συμμετείχαν στο πρόγραμμα, σημειώνοντας ότι εντυπωσιάστηκε από το γεγονός ότι πολλά παιδιά παρέμεναν στο σχολείο και μετά το πέρας των μαθημάτων για να συνεχίσουν τις συζητήσεις και τις δημοσιογραφικές δράσεις. «Αυτή είναι η απάντηση σε όσους πιστεύουν ότι όλα είναι μαύρα», είπε χαρακτηριστικά.
Ο κυβερνητικός εκπρόσωπος στάθηκε ιδιαίτερα στους κινδύνους της παραπληροφόρησης, τονίζοντας ότι δεν απειλεί μόνο τη δημοκρατία ή την πολιτική ζωή, αλλά και την καθημερινότητα των πολιτών. Αναφέρθηκε, μάλιστα, σε ψευδείς ειδήσεις που μπορούν να επηρεάσουν ακόμη και τις διεθνείς σχέσεις της χώρας, ενώ προειδοποίησε ότι η διαδικτυακή παραπληροφόρηση μπορεί να οδηγήσει τους νέους «σε λάθος συμπεράσματα για τις επιλογές της ζωής τους».
Ο Παύλος Μαρινάκης υπογράμμισε ακόμα ότι η παραπληροφόρηση αποτελεί μια από τις μεγαλύτερες προκλήσεις της εποχής και τόνισε πως «πρέπει να χτυπηθεί αποφασιστικά, με αισιόδοξη προσέγγιση και αυτοπεποίθηση». Όπως ανέφερε, σε αυτή την προσπάθεια πρωταγωνιστικό ρόλο πρέπει να έχουν «οι άνθρωποι της κοινωνίας των πολιτών, οι καθηγητές, οι μαθητές, οι φοιτητές, οι γονείς, οι παππούδες και οι γιαγιάδες», ξεκαθαρίζοντας ότι δεν πρόκειται για ζήτημα που αφορά μόνο «ένα κόμμα ή μια κυβέρνηση».
Ο κυβερνητικός εκπρόσωπος στάθηκε ιδιαίτερα στην ανάγκη διαμόρφωσης κανόνων για το διαδίκτυο, χωρίς όμως να αμφισβητείται η ελευθερία της έκφρασης. Στο πλαίσιο αυτό αναφέρθηκε και στη συζήτηση που εξελίσσεται σε ευρωπαϊκό επίπεδο για την άρση της ανωνυμίας στο διαδίκτυο, «όχι της ψευδωνυμίας», όπως διευκρίνισε, ώστε κάθε λογαριασμός να αντιστοιχεί σε πραγματικά στοιχεία.
Παράλληλα, υπογράμμισε ότι η αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης δεν μπορεί να γίνει μόνο με ρυθμιστικά μέτρα, αλλά κυρίως μέσα από την καλλιέργεια της κριτικής σκέψης. «Το πρόγραμμα αυτό δεν έχει ως στόχο να πείσει τους μαθητές ότι η κυβέρνηση έχει δίκιο. Στόχος είναι οι πολίτες του αύριο να περνούν κάθε πληροφορία μέσα από το φίλτρο της κριτικής σκέψης», τόνισε.
Σ. Ζαχαράκη: Το σύγχρονο σχολείο δεν μπορεί και δεν περιορίζεται στη στείρα μετάδοση γνώσεων
Στο ίδιο μήκος κύματος κινήθηκε και η υπουργός Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού, Σοφία Ζαχαράκη, η οποία επικέντρωσε την ομιλία της στις προκλήσεις της εποχής της τεχνητής νοημοσύνης. «Σήμερα πολλές φορές δεν είμαστε βέβαιοι ούτε για αυτό που βλέπουμε ούτε για αυτό που ακούμε», ανέφερε, επισημαίνοντας ότι εικόνες, βίντεο και φωνές μπορούν πλέον να αλλοιωθούν με εξαιρετικά πειστικό τρόπο.
Η υπουργός υπογράμμισε ότι η μεγαλύτερη δύναμη σήμερα δεν είναι απλώς η πρόσβαση στην πληροφορία, αλλά η δυνατότητα να την αξιολογεί κανείς με κριτική σκέψη. «Η δημοκρατία δεν χρειάζεται παθητικούς καταναλωτές πληροφορίας. Χρειάζεται ανθρώπους που ρωτούν, που διασταυρώνουν, που έχουν την περιέργεια να εξερευνήσουν πριν απορρίψουν», είπε χαρακτηριστικά.
Η κ. Ζαχαράκη συνεχάρη τους μαθητές για τις εφημερίδες, τα podcasts, τα βίντεο και τις καμπάνιες ενημέρωσης που δημιούργησαν, τονίζοντας ότι «δεν παρέμειναν απλοί θεατές της πληροφορίας», αλλά έγιναν «ερευνητές, δημιουργοί και ενεργοί πολίτες».
Παράλληλα, συνέδεσε τη φιλοσοφία του προγράμματος με τον διάλογο για το νέο Λύκειο και το Εθνικό Απολυτήριο, σημειώνοντας ότι το σχολείο δεν πρέπει να περιορίζεται στην αποστήθιση, αλλά να καλλιεργεί δεξιότητες όπως η έρευνα, η επιχειρηματολογία και η κριτική αξιολόγηση της πληροφορίας.
«Η ενίσχυση της φιλαναγνωσίας, η αξιοποίηση νέων ψηφιακών εργαλείων μάθησης και η σύνδεση της εκπαιδευτικής διαδικασίας με δεξιότητες όπως η επιχειρηματολογία, η συνεργασία και η κριτική επεξεργασία των πληροφοριών αποτελούν βασικές προτεραιότητες της εκπαιδευτικής πολιτικής. Το σχολείο της νέας εποχής οφείλει να προετοιμάζει πολίτες που δεν αναπαράγουν άκριτα τον ψηφιακό θόρυβο, αλλά μπορούν να σκέφτονται καθαρά, να συμμετέχουν στον δημόσιο διάλογο με υπευθυνότητα και να διαμορφώνουν τεκμηριωμένη άποψη», τόνισε χαρακτηριστικά η υπουργός.
Δ. Κιρμικίρογλου: Ανάγκη καλλιέργειας «κριτικών συνομιλητών» και όχι μόνο «κριτικών αναγνωστών
Ο γενικός γραμματέας Επικοινωνίας και Ενημέρωσης, Δημήτρης , χαρακτήρισε το πρόγραμμα «πρωτοποριακό και καινοτόμο», επισημαίνοντας ότι η νέα γενιά μεγαλώνει σε ένα εντελώς διαφορετικό περιβάλλον ενημέρωσης σε σχέση με προηγούμενες γενιές, όπου οι εφημερίδες έχουν αντικατασταθεί από οθόνες και αδιάκοπη ροή πληροφοριών. Όπως ανέφερε, η Πολιτεία επιχειρεί πλέον να διαμορφώσει μια συνολική στρατηγική για την παιδεία στα μέσα ενημέρωσης, προκειμένου οι νέοι να αποκτήσουν ουσιαστικά εφόδια απέναντι στην παραπληροφόρηση και τη διαδικτυακή τοξικότητα.
Ο ίδιος προανήγγειλε τη δημιουργία γνωμοδοτικής ομάδας ειδικών για την Εθνική Στρατηγική Παιδείας στα Μέσα, σημειώνοντας ότι η χώρα αποκτά για πρώτη φορά ένα συνεκτικό σχέδιο στον συγκεκριμένο τομέα. Ιδιαίτερη έμφαση έδωσε και στην ανάγκη καλλιέργειας «κριτικών συνομιλητών» και όχι μόνο «κριτικών αναγνωστών», υπογραμμίζοντας ότι ο δημόσιος διάλογος και η ποιότητα της επικοινωνίας στα κοινωνικά δίκτυα αποτελούν πλέον κεντρικό ζήτημα για τη δημοκρατία και την κοινωνική συνοχή.
Από την πλευρά του, ο ειδικός γραμματέας Μακροπρόθεσμου Σχεδιασμού της Προεδρίας της Κυβέρνησης, Ιωάννης Μαστρογεωργίου, στάθηκε στις μεγάλες αλλαγές που φέρνει η τεχνητή νοημοσύνη και η εκθετική ανάπτυξη της τεχνολογίας, χαρακτηρίζοντας τη σημερινή γενιά ως την πρώτη που μεγάλωσε αποκλειστικά μέσα σε ψηφιακό περιβάλλον. Όπως είπε, οι νέοι βρίσκονται πλέον αντιμέτωποι όχι με την έλλειψη γνώσης, αλλά με την υπερπληθώρα πληροφορίας. «Παλιά λέγαμε “μην πιστεύεις κάτι αν δεν το δεις”. Σήμερα λέμε “μην πιστεύεις κάτι ακόμη κι αν το δεις”», ανέφερε χαρακτηριστικά.
Ο κ. Μαστρογεωργίου υπογράμμισε ότι η μεγάλη πρόκληση των επόμενων ετών θα είναι η ικανότητα διάκρισης «της γνώσης από τον θόρυβο», καλώντας τους μαθητές να επενδύσουν περισσότερο στη βαθιά ανάγνωση, στη διαρκή εκπαίδευση και στην καλλιέργεια δεξιοτήτων που δεν μπορούν να αντικατασταθούν από αλγορίθμους ή εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης. «Η τεχνητή νοημοσύνη θα δώσει την ταχύτητα. Την ουσία, όμως, θα τη δώσει αυτό που σας καθιστά ανθρώπους», σημείωσε.
Ο επιστημονικός υπεύθυνος του προγράμματος, καθηγητής του Τμήματος Δημοσιογραφίας και ΜΜΕ του ΑΠΘ και διευθυντής του Εργαστηρίου Ειρηνευτικής Δημοσιογραφίας, Νίκος Παναγιώτου, υπογράμμισε ότι η υλοποίηση του «Καλλιεργώντας Κριτικούς Αναγνώστες» ανέδειξε με σαφήνεια τη σημασία της συστηματικής καλλιέργειας του Γραμματισμού στα Μέσα Ενημέρωσης στο σχολικό περιβάλλον, τονίζοντας πως οι μαθητές και οι μαθήτριες μπορούν να λειτουργήσουν ως κριτικοί αναγνώστες της πληροφορίας, όταν τους δοθούν τα κατάλληλα εργαλεία και η απαραίτητη καθοδήγηση.
«Οι μαθήτριες και οι μαθητές δεν λειτούργησαν ως παθητικοί δέκτες πληροφοριών, αλλά ως ενεργοί αναγνώστες, ικανοί να αναλύουν, να αμφισβητούν και να αξιολογούν το περιεχόμενο που καταναλώνουν καθημερινά», σημείωσε. Υπογράμμισε, δε, πως «η εμπειρία του προγράμματος επιβεβαιώνει ότι η εκπαίδευση μπορεί και πρέπει να εξοπλίσει τη νέα γενιά με εργαλεία κριτικής σκέψης απέναντι στην παραπληροφόρηση και τον καταιγισμό ψηφιακού περιεχομένου. Η συνεργασία εκπαιδευτικών, μαθητών και πανεπιστημιακής κοινότητας δείχνει τον δρόμο για τη συστηματική ένταξη του γραμματισμού στα μέσα στη σχολική πράξη, με τρόπο βιωματικό και ουσιαστικό».
Η συντονίστρια του προγράμματος και προϊσταμένη του Τμήματος Οπτικοακουστικών Μέσων και Διαδικτύου της Γενικής Γραμματείας Επικοινωνίας και Ενημέρωσης, Αικατερίνη Πολύζου, συνεχάρη μαθητές, εκπαιδευτικούς και οικογένειες για τη συμμετοχή τους στο πιλοτικό πρόγραμμα, επισημαίνοντας ότι η επιτυχία του βασίστηκε στη συλλογική προσπάθεια και στην επιμονή όλων όσοι αφιέρωσαν επιπλέον χρόνο και δουλειά.
Η κ. Πολύζου σημείωσε ότι η ανταπόκριση των μαθητών ξεπέρασε τις αρχικές προσδοκίες των διοργανωτών, καθώς τα παιδιά όχι μόνο συμμετείχαν ενεργά, αλλά ανέπτυξαν πρωτοβουλίες και ιδέες που έδωσαν νέα δυναμική στο πρόγραμμα. Όπως είπε, η εμπειρία αυτή ανέδειξε τον καθοριστικό ρόλο που μπορούν να διαδραματίσουν οι ίδιοι οι νέοι ως φορείς αλλαγής και δημιουργίας, όταν τους δοθεί ο κατάλληλος χώρος έκφρασης και συνεργασίας.
ΑΠΕ-ΜΠΕ/Φ. Δουλγκέρη
