Η περίπτωση του 1ου Δημοτικού Σχολείου Μυτιλήνης
Όλη τη σχολική χρονιά που μόλις τελείωσε, λίγο μετά το πρώτο κουδούνι, η αυλή του 1ου Δημοτικού Σχολείου Μυτιλήνης αποκτούσε έναν διαφορετικό ρυθμό. Ανάμεσα στις φωνές των παιδιών, κάποιοι μαθητές κατευθύνονταν στα υπερυψωμένα παρτέρια για να ελέγξουν αν τα φυτά χρειάζονταν νερό, άλλοι παρατηρούσαν τα έντομα που κινούνταν ανάμεσα στα λαχανικά, ενώ κάποιοι άνοιγαν τον κάδο του κομπόστ για να δουν πώς τα φύλλα και τα οργανικά υπολείμματα από τα σχολικά γεύματα μετατρέπονται σταδιακά σε γόνιμο χώμα. «Για τα παιδιά, ο σχολικός κήπος δεν αποτελεί μια περιστασιακή δραστηριότητα. Είναι μέρος της καθημερινότητάς τους και, πολλές φορές, η ίδια η τάξη τους» λέει στο Αθηναϊκό και Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων ο εκπαιδευτικός του 1ου Δημοτικού Σχολείου Μυτιλήνης και διδάκτορας του Πανεπιστημίου Αιγαίου, Αριστείδης Σγατζός.
Ο σχολικός κήπος δημιουργήθηκε πριν από τέσσερα χρόνια στην αυλή των Κεντρικών Διδακτηρίων, με στόχο να αποτελέσει έναν ζωντανό χώρο μάθησης. Εκεί όπου μέχρι πρότινος υπήρχε ένας χώρος που χρησιμοποιούνταν ως πάρκινγκ (παλιότερα τα καλοκαίρια φιλοξενούσε τον κινηματογράφο «Παλλάς») διαμορφώθηκαν με την αρωγή του Δήμου Μυτιλήνης υπερυψωμένα παρτέρια, σύστημα κομποστοποίησης, υπαίθρια τάξη και γωνιές παρατήρησης της φύσης. Η δημιουργία του ήταν αποτέλεσμα συλλογικής προσπάθειας εκπαιδευτικών, μαθητών, γονέων και ανθρώπων της τοπικής κοινωνίας, ενώ σημαντική υπήρξε η συμβολή της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες, που υποστήριξε την προμήθεια του απαραίτητου εξοπλισμού, καθώς το σχολείο φιλοξενεί και παιδιά με προσφυγικό υπόβαθρο. Η συνεργασία με το συστεγαζόμενο στο ιστορικό σχολικό συγκρότημα στο κέντρο της πόλης, Πρότυπο ΓΕΛ διπλασίασε τον χώρο του κήπου και επέκτεινε τις δραστηριότητες που γίνονται σε αυτόν.
«Από την αρχή, λέει ο κ. Σγατζός, επιλέχθηκε να εφαρμοστούν πρακτικές οικολογικής καλλιέργειας και αρχές και μέθοδοι της περμακουλτούρας. (σ.σ Η περμακουλτούρα αεικαλλιέργεια, είναι μια επιστήμη σχεδιασμού αναγεννητικών οικοσυστημάτων. Στοχεύει στη δημιουργία αυτάρκων, βιώσιμων οικισμών μιμούμενη τα μοτίβα της φύσης. Βασίζεται σε τρεις ηθικούς πυλώνες: φροντίδα της γης, φροντίδα των ανθρώπων και δίκαιη κατανομή πόρων). Στο κήπο μας δεν χρησιμοποιούνται χημικά λιπάσματα ή φυτοφάρμακα. Το έδαφος προστατεύεται με εδαφοκάλυψη από φυσικά υλικά, παράγεται κομπόστ από οργανικά υπολείμματα, αξιοποιούνται τεχνικές εξοικονόμησης νερού, ενώ τα παιδιά μαθαίνουν στην πράξη ότι η υγεία του εδάφους αποτελεί τη βάση κάθε καλλιέργειας».
Οι μαθητές συμμετέχουν σε όλες τις εργασίες του κήπου. Σπέρνουν, μεταφυτεύουν, ποτίζουν, ξεχορταριάζουν, συλλέγουν σπόρους, παρακολουθούν την ανάπτυξη των φυτών και συγκομίζουν τους καρπούς. Μαθαίνουν να αναγνωρίζουν τα αρωματικά φυτά, να ξεχωρίζουν τα ωφέλιμα έντομα, να παρατηρούν τις αλλαγές των εποχών και να κατανοούν ότι η παραγωγή της τροφής απαιτεί χρόνο, υπομονή και φροντίδα για να φτάσει τελικά να μοιραστεί στα παιδιά κι εν γένει στη σχολική κοινότητα.
«Η ίδια η φύση γίνεται ο δάσκαλος. Ένας σπόρος που δεν φύτρωσε, μια δυνατή βροχή, το χαλάζι, η ξηρασία ή μια επίθεση από σαλιγκάρια μετατρέπονται σε αφορμές για συζήτηση και αναζήτηση λύσεων. Τα παιδιά αντιλαμβάνονται ότι η μάθηση δεν προκύπτει μόνο όταν όλα εξελίσσονται σύμφωνα με το σχέδιο, αλλά και όταν χρειάζεται να προσαρμοστούν σε όσα συμβαίνουν» σημειώνει ο κ. Σγατζός.
Ο κήπος, ωστόσο, δεν λειτουργεί ως ξεχωριστή δραστηριότητα. Ενσωματώνεται στην καθημερινή εκπαιδευτική διαδικασία. Στα μαθηματικά οι μαθητές υπολογίζουν επιφάνειες, αποστάσεις και ποσότητες. Στη γλώσσα γράφουν ημερολόγια, παρατηρήσεις και αφηγήσεις. Στα Φυσικά μελετούν το έδαφος, τους μικροοργανισμούς, τα φυτά και τις σχέσεις που αναπτύσσονται μέσα σε ένα οικοσύστημα. Πολύ συχνά το μάθημα μεταφέρεται έξω από την αίθουσα και ο χώρος του κήπου μετατρέπεται σε χώρο διδασκαλίας, συνδέεται με τα μικροσκόπια και τη συλλογή βιβλίων του Εργαστηρίου Φυσικών Επιστημών – Βιβλιοθήκης του σχολείου.
Ο σχολικός κήπος έχει εξελιχθεί και σε σημείο συνάντησης της σχολικής κοινότητας. Γονείς, εκπαιδευτικοί, εθελοντές και τοπικοί φορείς συμμετέχουν κατά καιρούς στις εργασίες, ενώ αναπτύσσονται συνεργασίες με άλλα σχολεία και συλλογικότητες της Λέσβου. Μέσα από αυτές τις δράσεις τα παιδιά γνωρίζουν την τοπική βιοποικιλότητα, τις παραδοσιακές ποικιλίες και τη σημασία της προστασίας του φυσικού περιβάλλοντος.
«Στόχος μας δεν είναι να μάθουν τα παιδιά απλώς να καλλιεργούν λαχανικά. Μας ενδιαφέρει να μάθουν να παρατηρούν, να συνεργάζονται, να φροντίζουν έναν κοινό χώρο και να κατανοούν ότι ο άνθρωπος αποτελεί μέρος της φύσης και όχι κάτι έξω από αυτήν» λέει ο κ. Σγατζός.
Και μεταδιδακτορική έρευνα
Αυτές οι παρατηρήσεις ήταν και η αφετηρία της μεταδιδακτορικής έρευνας του κ. Σγατζού στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου, η οποία εξετάζει πώς η συμμετοχή των παιδιών σε έναν σχολικό κήπο που βασίζεται στις αρχές της περμακουλτούρας επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνονται τη φύση και τη σχέση τους με αυτήν. Όπως σημειώνει «η έρευνα γεννήθηκε μέσα από την καθημερινή εκπαιδευτική πράξη και όχι το αντίστροφο ενώ έδωσε και πολύ ενδιαφέροντα συμπεράσματα τα οποία παρουσιάστηκαν σε πανελλήνια και διεθνή επιστημονικά συνέδρια».
Και καταλήγει ο κ. Σγατζός: «Σε μια περίοδο κατά την οποία η κλιματική κρίση, η απώλεια της βιοποικιλότητας και η απομάκρυνση των παιδιών από το φυσικό περιβάλλον αποτελούν παγκόσμιες προκλήσεις, ένας σχολικός κήπος δεν λύνει από μόνος του τα προβλήματα. Μπορεί όμως να λειτουργήσει ως ένας μικρός τόπος όπου τα παιδιά μαθαίνουν, μέσα από την πράξη, ότι η φροντίδα της γης, η συνεργασία και η συλλογική ευθύνη δεν αποτελούν αφηρημένες έννοιες, αλλά καθημερινές εμπειρίες. Ίσως αυτή να είναι και η μεγαλύτερη αξία του σχολικού κήπου: ότι κάθε εποχή του χρόνου, μέσα σε μια αυλή σχολείου στο κέντρο της Μυτιλήνης, υπενθυμίζει πως η εκπαίδευση μπορεί να ξεκινά από ένα μικρό σπορόφυτο, αλλά να καλλιεργεί πολλά περισσότερα από φυτά».
Στρατής Μπαλάσκας Φωτογραφίες 1ο Δημοτικό Σχολείο Μυτιλήνης ΑΠΕ-ΜΠΕ
