Ομιλία στην ευαγγελική περικοπή του Λουκά ιζ´ 12-19.
Στο μεταίχμιο της ανθρώπινης αγωνίας και της θεϊκής συγκατάβασης, η διήγηση για τους δέκα λεπρούς υφαίνει μια σπουδή πάνω στη μνήμη της σάρκας και τη λήθη της ψυχής, ανατέμνοντας τη σιωπηλή απόσταση που χωρίζει την ίαση από τη λύτρωση.
Κι όμως, εκεί, μέσα στη βαριά και θολή μνήμη μας και στο ραγισμένο μας παρόν, βυθίζονται μερικές σκιές που αδυνατούν να κρατήσουν το σχήμα τους. Κάπως έτσι πρέπει να φάνηκαν κι εκείνοι οι λεπροί, έμοιαζαν περισσότερο με γκρεμισμένα αγάλματα παρά με ανθρώπους, σκοτεινές κηλίδες σε έναν ορίζοντα που τους είχε ξεράσει. Ο τρόμος, η πικρή αλήθεια, υψώνει έναν τοίχο, εκεί ακριβώς ανάμεσα στο φως και τη στάχτη. Κραυγάζουν, ένας ρόγχος που ξεριζώνεται από λαρύγγια καμένα και στεγνά από την έρημο: «Ἰησοῦ ἐπιστάτα, ἐλέησον ἡμᾶς» (Λουκ. 17, 13). Δεν γυρεύουν πολλά, μα διψούν για τα πάντα. Περισσότερο από τη γιατρειά, λαχταρούν να πιουν το βλέμμα, την ελπίδα να υπάρξουν ξανά ως πρόσωπα μέσα στα μάτια κάποιου Άλλου.
Το παράδοξο πρόσταγμα του Χριστού, ωστόσο, φυτεύει ελπίδες που η σκοτεινή ανάγκη για αναγνώριση δεν δύναται να αγνοήσει, καθώς χωρίς να τους αγγίξει ή να τους καθαρίσει εκείνη τη στιγμή, τους σπρώχνει στην τήρηση του Νόμου και στο ιερατικό κατεστημένο, στην τυπολατρική μηχανική επικύρωση της ύπαρξης. Θα μπορούσε κανείς να πει πως πρόκειται για μια πέτρα στη λίμνη της πίστεως. Ουσιαστικά, βιάζονται να διαπιστώσουν αν είναι καθαροί προχωρώντας στον δρόμο -εν τω υπάγειν- από τη στιγμή που ακούστηκε η εντολή μέχρι τη στιγμή που θα λυτρωθούν.
Σε κάθε περίπτωση εδώ, όμως, αρχίζει η τραγωδία. Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα σε έναν φύλακα του τύπου και έναν εραστή της ουσίας, ανάμεσα στη βία της ιάσεως και τη μέθη της δωρεάς; Οι εννέα συνεχίζουν την πορεία τους, όχι επειδή είναι απαραίτητα κακοί, αλλά επειδή είναι απλώς «κούφιοι», εγκλωβισμένοι σε μια ατέρμονη νάρκη ταυτότητας. Δυστυχώς, αυτό συμβαίνει συχνά. Μιλούμε για μια στάση χαρακτηριστική των οχυρωμένων Ιουδαίων, οι οποίοι θεώρησαν το θαύμα κτήμα τους και υπέβαλαν σε νεκρή διαδικασία την ιερή στιγμή της μεταμόρφωσης. Η υγεία καθίσταται είδωλο και η νομική τακτοποίηση Θεός. Χάνουν τον χυμό διότι θαμπώθηκαν από το φλούδι. Πόσο τραγικά οικείο… Η ασφάλεια του «ανήκειν» σε τυφλώνει, μια ναρκισσιστική απόλαυση της βιτρίνας μας.
Όμως, όπως παρατηρεί με οξύτητα ο Άγιος Θεοφύλακτος Βουλγαρίας, η απόσταση και η εγγύτητα είναι μεγέθη εσωτερικά: «Τῷ μὲν τόπῳ πόῤῥω ἔστησαν, τῇ δὲ ἱκεσίᾳ ἐγγὺς ἐγένοντο».[1] Πώς είναι δυνατόν να παραμένουν ξένοι σε κάθε ευγνωμοσύνη, ενώ μόλις θεραπεύτηκαν; Πρέπει να πω ότι κάτι δεν ανασαίνει σωστά εδώ. Παραμένει ο ένας, ο δέκατος. Αυτός που περισσεύει. Ο αλλοεθνής Σαμαρείτης, ο αιρετικός για τους Ιουδαίους, το απόβλητο. Το γεγονός ότι είναι ξένος και αιρετικός, δημιουργεί ακριβώς τις συνθήκες για αυτό που εμείς οι «καθαροί» εύκολα ονομάζουμε «αμαρτωλός» ή «ανήθικος».
Σταματάει. Η χρονική αυτή παύση αφορά αποκλειστικά εκείνον που γεύτηκε το θαύμα. Μόνο αυτός ένιωσε τον Θεό. Θεμιτό και απαραίτητο, αλλά είναι κάτι βαθύτερο από απλή ευχαριστία, είναι θα λέγαμε ένας σεισμός ψυχής. Επιστρέφει «μετὰ φωνῆς μεγάλης» (Λουκ. 17, 15), καθώς η αντίδρασή του πηγάζει αβίαστα από την πυρακτωμένη μνήμη της οδύνης που διάβηκε. Η λατρεία του δραπετεύει από κάθε τυπική τελετουργία και γίνεται πυρκαγιά, καθώς γνωρίζει ότι δεν του χρωστούσε κανείς τίποτα. Εδώ αναγνωρίζεται η ανέλπιστη θεϊκή βροχή στη ζωή και την ψυχή του ανθρώπου. Είναι μια στιγμή ανεξίτηλης σημασίας.
Εμείς; Εμείς οι «βολεμένοι»; Η αλήθεια είναι ότι συχνά μοιάζουμε με τους εννέα, έχοντας την Εκκλησία και τα μυστήρια δεδομένα, τη σωτηρία σχεδόν εξασφαλισμένη στη λογική μας. Τέλος πάντων, ίσως να βαραίνω τα πράγματα, αλλά έτσι φαίνεται. Μεγαλώνουμε, μαθαίνοντας να εκτιμάμε ό,τι είναι στέρεο. «Πήγαμε στους ιερείς», εκτελέσαμε το χρέος. Η επανάληψη των θρησκευτικών πράξεων, όταν γίνεται μηχανικά, οδηγεί τελικά στην παγερή συγκάλυψη της αδιαφορίας. Λαμβάνουμε το δώρο και γυρίζουμε την πλάτη στον Δωρεοδότη, χαμένοι στη διαχείριση της «κανονικότητάς» μας. Λησμονούμε εύκολα…
Και ποιος μας ελέγχει; Ο «ξένος», ο ναυαγός. Ως νοοτροπία, ατμόσφαιρα, αυτονόητη ανάγκη, η απαίτηση της μετάνοιας σημαδεύει τον άνθρωπο του περιθωρίου. Αυτός που η αγέλη των φυλάκων της καθαρότητας έχει ξεγράψει, ο ναρκομανής που είδε φως, η πόρνη που μάτωσε, ο άθεος που σε μια στιγμή συντριβής φώναξε «Θεέ μου» και το εννοούσε, αγγίζει κάτι αληθινό. Αυτή η εσωτερική τρικυμία τον οδήγησε στην επιστροφή. Αυτοί πέφτουν στα πόδια Του. Δεν έχουν πού αλλού να ακουμπήσουν. Η πίστη φαίνεται ότι είναι δεσμός και όχι απλή παραδοχή. Μέσα όμως στην οργανωμένη λήθη μας ενυπάρχουν μερικά αγκάθια που αδυνατούν να υποταχθούν στην αχαριστία. Μα είναι έτσι;
Ο Χριστός ρωτά: «οἱ δὲ ἐννέα ποῦ;» (Λουκ. 17, 17). Η ερώτηση μένει μετέωρη, όχι διότι επιθυμεί να μάθει -γνωρίζει- αλλά για να ψηλαφίσουμε εμείς τη σιωπή που αφήνει η φυγή τους. Το να λησμονείς εκείνη την ώρα, είναι ουσιαστικά σαν να κατοικείς σε μια μεγάλη πλάνη για την ίδια σου την ύπαρξη. Είναι να ζεις θαρρώντας πως είσαι η αιτία του εαυτού σου, λησμονώντας ότι κάθε αναπνοή είναι δανεική. Σπίτια και ζωές δεν ριζώνουν χωρίς νερό, κι έτσι τίποτα δεν είναι δικό μας.
Ο Σαμαρείτης, ο ξένος, γίνεται το μέτρο, δείχνοντάς μας ότι η σωτηρία δεν είναι θέμα αίματος ή τήρησης τύπων. Μας χαράζει έναν άλλο δρόμο. Όπως επισημαίνει εύστοχα ο Συνέσιος Κυρήνης, αναφερόμενος στη διάκριση των νομικών διατάξεων, «ὅταν γὰρ καὶ τοὺς προσηλύτους βούληταί τι διαπράττεσθαι, ἰδικῶς καὶ αὐτῶν μέμνηται».[2] Έτσι σβήνουν τα διαχωριστικά νομικά σύνορα στη σκέψη και την κρίση του Θεού. Γιατί, κακά τα ψέματα, ο Θεός βλέπει την άβυσσο. Ο «αλλογενής» σώζεται όχι επειδή τήρησε τον τύπο, αλλά επειδή μπολιάστηκε στο Πρόσωπο.
Τι διαφοροποιεί μια σωματική πλύση από μια ολιστική σωτηρία; «Ἡ πίστις σου σέσωκέ σε» (Λουκ. 17, 19). Αυτό φανερώνεται στο πρόσωπο του αλλογενή λεπρού, ο οποίος πέταξε κατά μέρος την τυπική κατοχύρωση και έκανε τη θεραπεία του θυσία. Δεν πάγωσε στο γράμμα του νόμου. Κι εμείς μένουμε να κοιτάζουμε τον δρόμο. Εξοπλιζόμαστε με την πρόσκαιρη καλοπέραση, σε μια αγχωτική ταύτιση με το τίποτα. Οι εννέα φιγούρες έχουν χαθεί στο βάθος, βιαστικές να καταναλώσουν την υγεία τους και να βυθιστούν στη λήθη της καθημερινότητας, καθώς η πορεία τους είναι ταγμένη σε μια ευτυχία που δεν διαθέτει μνήμη, παρά μόνο περασμένα μεγαλεία.
Είναι ευτυχισμένοι; Ας πούμε. Αλλά πρόκειται για μια ευτυχία ρηχή, χωρίς χυμό. Κρίμα, θα έλεγε κανείς. Ο δέκατος υπερβαίνει τη φθορά και ορθώνεται, με το πρόσωπό του να φέρει ακόμα τα αυλάκια των δακρύων στη σκόνη. Στη ζωή του ωστόσο, παρά την ορθολογική της οργάνωση, υπήρξε μια ρωγμή που δεν ήταν δυνατόν να κλείσει. Δεν γνωρίζουμε τι απέγινε, αν έγινε μαθητής, αν μαρτύρησε, ή αν έζησε ήσυχα. Η ζωή του όμως μπολιάστηκε για πάντα. Αυτό σηματοδοτεί τη μετατροπή του γκρεμισμένου παλαιού Εγώ σε ευχαριστιακή ύπαρξη.
Ίσως τελικά η ευγνωμοσύνη να συνιστά τη μόνη υγεία, έναν τρόπο αληθινής ζωής, καθώς αυτή η αλήθεια πηγάζει από τη ρίζα της ύπαρξης και όλα τα άλλα, το καθαρό δέρμα, η κοινωνική αποδοχή, η επιτυχία, είναι απλώς το κέλυφος. Μια ουσία που απαιτεί την κατάδυση, την απόφαση της επιστροφής και την αναγνώριση της δωρεάς. Είναι μια προσωπική επιλογή, αυτή η κίνηση που κανείς δεν σε αναγκάζει να κάνεις, να σταθείς μπροστά σε ό,τι σου δόθηκε και να πεις ευχαριστώ, έστω σιωπηλά.
Επίσκοπος Μελιτηνής Μάξιμος Παφίλης
[1] Θεοφύλακτος Βουλγαρίας, «Τα Ευρισκόμενα Πάντα», εν Patrologiae Cursus Completus: Series Graeca, επιμ. Jacques-Paul Migne, τ. 123 (Paris: J.-P. Migne, 1864), στ. 989. https://www.google.com/books/edition/Patrologiae_cursus_completus_series_grae/ETURAAAAYAAJ?hl=el&gbpv=1
[2] Συνέσιος Κυρήνης, «Τα Ευρισκόμενα Πάντα», εν Patrologiae Cursus Completus: Series Graeca, επιμ. Jacques-Paul Migne, τ. 66 (Paris: J.-P. Migne, 1864), στ. 792. https://www.google.com/books/edition/Patrologia_Graeca/0DU2AQAAMAAJ?hl=el&gbpv=1
ENGLISH TRANSLATION:
The Solitude of Gratitude
Maximos Pafilis, Bishop of Melitene (translation from the original Greek text)
Sermon on the Gospel according to Luke 17:12-19.
At the borderline of human agony and of divine condescension, the narration of the ten lepers weaves a study upon the memory of the flesh and the oblivion of the soul, dissecting the silent distance that separates healing from redemption. And yet, there, inside the heavy and blurry memory we carry and in our cracked present, sink some shadows that are unable to hold their shape. Thus must those lepers also have appeared; they looked more like demolished statues rather than like humans, dark spots in a horizon that had vomited them. The terror, the bitter truth, raises a wall, exactly there between the light and the ash. They scream, a wheeze that is uprooted from throats burnt and dry from the desert: «Jesus, Master, have pity on us!» (Luke 17:13). They do not seek many things, but they thirst for all things. More than the cure, they yearn to drink the gaze, the hope to exist again as persons inside the eyes of some Other.
The paradoxical command of the Christ, however, plants hopes that the dark need for recognition is not able to ignore, as without touching them or cleansing them at that moment, He pushes them to the observance of the Law and to the priestly establishment, to the formalistic mechanical ratification of existence. One could say that it acts as a stone in the lake of faith. Essentially, they hurry to ascertain if they are clean proceeding on the road —as they went— from the moment the command was heard until the moment that they would be redeemed. In any case here, however, begins the tragedy.
What is the difference between a guardian of the form and a lover of the essence, between the violence of the healing and the drunkenness of the gift? The nine continue their course, not because they are necessarily bad, but because they are simply «hollow», trapped in an endless lethargy of identity. Unfortunately, this happens often. We speak about a stance characteristic of the fortified Jews, who considered the miracle a possession of theirs and submitted the sacred moment of transformation to a dead procedure. Health becomes an idol and the legal settlement God. They lose the juice because they were dazzled by the peel. How tragically familiar… The safety of «belonging» blinds you, a narcissistic enjoyment of our shop window.
But, as Saint Theophylact of Bulgaria observes with acuity, distance and proximity are internal magnitudes: «In place they stood afar off, but in supplication they were near» (Gr. «Τῷ μὲν τόπῳ πόῤῥω ἔστησαν, τῇ δὲ ἱκεσίᾳ ἐγγὺς ἐγένοντο»).[1] How is it possible that they remain strangers to any gratitude, when they have just been healed? I must say that something does not breathe correctly here. There remains the one, the tenth. He who is left over. The alien Samaritan, the heretic for the Jews, the refuse. The fact that he is a foreigner and a heretic creates precisely the conditions for what we “pure” people easily call “sinful” or “immoral.”
He stops. This temporal pause concerns exclusively him who tasted the miracle. Only he felt God. Legitimate and necessary, but it is something deeper than simple gratitude, it is, so to speak, an earthquake of the soul. He returns «in a loud voice» (Luke 17:15), as his reaction springs effortlessly from the incandescent memory of the pain that he crossed. His worship escapes from every formal ritual and becomes wildfire, as he knows that no one owed him anything. Here is recognised the unhoped-for divine rain in the life and the soul of the human. It is a moment of indelible significance. We? We the «settled ones»? The truth is that often we resemble the nine, having the Church and the mysteries given, salvation almost secured in our logic. Anyhow, perhaps I weigh things, but thus it seems. We grow up, learning to appreciate whatever is solid. «We went to the priests», we fulfilled the debt. The repetition of religious acts, when it happens mechanically, leads finally to the cold concealment of indifference. We receive the gift and turn our back to the Giver, lost in the management of our «normality». We forget easily…
And who reproves us? The «stranger», the castaway. As a mentality, an atmosphere, a self-evident need, the demand of repentance marks the human of the margin. He whom the herd of the guardians of purity has written off, the drug addict who saw light, the whore who bled, the atheist who in a moment of crushing shouted «My God» and meant it, touches something real. This internal storm led him to the return. These fall at His feet. They have nowhere else to lean. Faith seems to be a bond and not a simple admission. However, inside our organised oblivion exist some thorns that are unable to submit to ingratitude. But is it so? The Christ asks: «Where are the other nine?» (Luke 17:17). The question remains suspended, not because He desires to learn —He knows— but in order that we touch the silence that their flight leaves. To forget at that hour is essentially like inhabiting a great delusion regarding your very existence. It is to live thinking that you are the cause of your own self, forgetting that every breath is borrowed. Houses and lives do not root without water, and so nothing is ours.
The Samaritan, the stranger, becomes the measure, showing us that salvation is not a matter of blood or observance of forms. He carves for us another road. As Synesius of Cyrene aptly points out, referring to the distinction of the legal provisions, «for when he wishes even the proselytes to commit something, specifically he remembers them too» (Gr. «ὅταν γὰρ καὶ τοὺς προσηλύτους βούληταί τι διαπράττεσθαι, ἰδικῶς καὶ αὐτῶν μέμνηται»).[2] So the dividing legal borders are extinguished in the thought and the judgment of God. Because, truth be told, God sees the abyss. The «alien» is saved not because he kept the form, but because he was grafted into the Person. What differentiates a bodily washing from a holistic salvation? «Your faith has made you well» (Luke 17:19). This is revealed in the face of the alien leper, who threw aside the formal securing and made his cure a sacrifice. He did not freeze at the letter of the law.
And we remain looking at the road. We equip ourselves with temporary well-being, in a stressful identification with nothingness. The nine figures have been lost in the depth, hasty to consume their health and to sink into the oblivion of everydayness, as their course is vowed to a happiness that does not possess memory, except only past grandeurs. Are they happy? Let us say so. But it concerns a shallow happiness, without juice. A pity, one might say. The tenth exceeds the decay and stands up, with his face bearing still the grooves of the tears in the dust. In his life however, despite its rational organisation, existed a crack that was not possible to close. We do not know what became of him, if he became a disciple, if he martyred, or if he lived quietly. His life, however, was grafted forever. This signals the conversion of the demolished old Ego into eucharistic existence.
Perhaps finally gratitude constitutes the only health, a way of true life, as this truth springs from the root of existence and all other things, the clean skin, the social acceptance, the success, are simply the shell. An essence that requires the diving, the decision to return and the recognition of the gift. It’s a personal choice, this move that no one forces you to make, to stand in front of what you’ve been given and say thank you, even if silently.
Maximos Pafilis, Bishop of Melitene
