Η Παγκόσμια Εβδομάδα Διαστήματος που διανύουμε βρήκε φέτος την Ελλάδα γεμάτη ειδήσεις για το διάστημα, ειδήσεις για προγράμματα που ολοκληρώθηκαν και άλλα που σχεδιάζεται να φέρουν τη χώρα πολύ συχνότερα στο να ζει το διαστημικό όνειρο. Μόνο που τίποτα δεν θα είχε φέρει τον ηλιόλουστο αυτό τόπο στο λαμπερό διαστημικό «σήμερα», εάν δεν είχαν γίνει από τη δεκαετία του ’90 και ιδιαίτερα από το 2001 τα διαστημικά πρώτα βήματα. Ήταν πριν από 25 χρόνια όταν η χώρα μας κινδύνευε να χάσει ένα υπερπολύτιμο «χωράφι» στο διάστημα για πάντα.
Στο τιμόνι της Hellas Sat επί 25 συνεχή χρόνια ο Πρόεδρος και Διευθύνων Σύμβουλός της Χριστόδουλος Πρωτοπαπάς εξιστορεί πώς μια προσπάθεια που κάποτε αντιμετωπίστηκε ως «τρέλα» μετατράπηκε σε εθνικό και γεωπολιτικό βραχίονα αιχμής. ‘Αλλωστε πριν από ένα τέταρτο του αιώνα, ούτε πόλεμοι όπως αυτός της Ουκρανίας υπήρχαν ώστε να αποδείξουν πως οι διαστημικές δυνατότητες είναι κρίσιμο εργαλείο εθνικής και ευρωπαϊκής κυριαρχίας, ούτε εταιρίες εκτόξευαν χιλιάδες δορυφόρους, ούτε η Ευρώπη σχεδιάζε μια ενισχυμένη αυτόνομη διαστημική δυνατότητα με χαρακτηριστικά κατεπείγοντος. Ο κ. Πρωτοπαπάς ανέτρεξε στη διαδρομή που ξεκίνησε ήδη από τη δεκαετία του 1990, όταν Ελλάδα και Κύπρος άρχισαν να κατοχυρώνουν και να αξιοποιούν από κοινού τα δικαιώματά τους στην τροχιακή θέση των 39° Ανατολικά μιλώντας στο ΑΠΕ- ΜΠΕ και στην ειδική για τη διαστημική και αεροδιαστημική τεχνολογία εκπομπή του ραδιοφώνου του «Πρακτορείο 104.9FM».
Μια… «τρέλα» ήταν η αιτία που κατάφερε και μπήκαν η Ελλάδα και η Κύπρος στην τροχιά του διαστήματος
Για τον ίδιο όλα ξεκίνησαν το 1994, όταν αποφάσισε να ακολουθήσει το πάθος του για την τεχνολογία αιχμής με τη σπίθα να έχει ανάψει στην Ελλάδα από τον Δεκέμβριο του 1993. Τότε ιδρύθηκε η πρώτη Ελληνική Επιτροπή Διαστήματος υπό τον τότε Υπουργό Βιομηχανίας, Ενέργειας και Τεχνολογίας, Κωνσταντίνο Σημίτη, και με πρόεδρο τον καθηγητή του ΕΜΠ Γεώργιο Βέη. Αυτό το «διαστημικό ράλι» ενέπνευσε τον κ. Πρωτοπαπά να εισηγηθεί τη δημιουργία της αντίστοιχης Κυπριακής Επιτροπής Διαστήματος, η οποία πήρε σάρκα και οστά τον Αύγουστο του 1994 με απόφαση του Υπουργικού Συμβουλίου και πρόεδρο τον τότε Υπουργό Συγκοινωνιών, Αδάμο Αδαμίδη.
«Στην Κύπρο μάλιστα μας είχαν χαρακτηρίσει σχεδόν τρελούς εκείνη την εποχή, ξεκινήσαμε όμως μια διαδικασία στο πλαίσιο και του Ενιαίου Αμυντικού Δόγματος μεταξύ Ανδρέα Παπανδρέου και Γλαύκου Κληρίδη», θυμάται ο κ. Πρωτοπαπάς. Έτσι, οι δύο χώρες προχώρησαν στην κατοχύρωση του φάσματος στις 39 μοίρες Ανατολικά -έναν σπάνιο φυσικό πόρο στη γεωστατική τροχιά. Ακολούθησε η εκπόνηση κοινού business plan το οποίο παρουσιάστηκε τον Οκτώβριο του 1998 στους Υπουργούς Μεταφορών Ελλάδας και Κύπρου, κ.κ. Μαντέλη και Ιεροδιακόνου. Το διαστημικό «χωράφι» υπήρχε, στην περίπτωση του διαστήματος όμως μια χώρα έχει λίγα χρόνια να το αξιοποιήσει αλλιώς μπορεί το κάνει ένας διαστημικός γείτονας…
«Ουσιαστικά αυτό το ‘χωράφι’ μας περιστρέφεται, περιστρέφεται μαζί με τη Γη -για να το κάνετε εικόνα- πάνω από το εθνικό μπάσκο της Κένυας σε ύψος 36.000 χιλιομέτρων! Και το χωράφι ήταν ουσιαστικά δικαιώματα τα οποία έχει η Ελλάδα και τα έχει κατοχυρώσει στη Διεθνή Ένωση Τηλεπικοινωνιών. Για να διατηρηθούν όμως τότε αυτά τα δικαιώματα, θα έπρεπε με βάση τους διεθνείς κανονισμούς η Ελλάδα να εκτοξεύσει έναν δορυφόρο και να τα ενεργοποιήσει. Η αίτηση της Ελλάδος συγκεκριμένα είχε γίνει το 1993. Με βάση τους διεθνείς κανονισμούς έπρεπε σε επτά χρόνια να ενεργοποιηθούν αυτά τα δικαιώματα. Εάν η Ελλάδα δεν εκτόξευε στα επτά χρόνια συν δύο -γιατί εκείνη την εποχή μπορούσαν να επεκταθούν τα δικαιώματα ακόμα δύο χρόνια εάν παρουσίαζε η Ελλάδα κάποιο πλάνο έστω ότι προχωρεί για να εκτοξεύσει δορυφόρο- τότε αυτά θα χάνονταν δια παντός», εξιστορεί ο κ. Πρωτοπαπάς.
Τι θα συνέβαινε τότε σε περίπτωση αδράνειάς μας; «Σε αυτή την περίπτωση Ελλάδα και η Κύπρος δεν θα είχαν πρόσβαση στο διάστημα, όπως δεν έχουν πρόσβαση σήμερα κι αρκετές ευρωπαϊκές χώρες. Διότι μέσω της Hellas Sat η Ελλάδα είναι από τις λίγες ευρωπαϊκές χώρες και από τις λίγες χώρες παγκοσμίως που έχουν πρόσβαση στο διάστημα και έχουν δικαιώματα στο διάστημα ενεργοποιημένα, έχουν δορυφόρους που λειτουργούν, παρέχουν υπηρεσίες -ήδη μάλιστα μέσω του προγράμματος GOVSATCOM στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Όλα αυτά δεν θα συνέβαιναν αν δεν ενεργοποιούνταν τα δικαιώματα. Αυτό το κάναμε να φανταστείτε πριν από την εκτόξευση του πρώτου δορυφόρου της Hellas Sat, με την τροχοδρόμηση ενός άλλου που ήταν ήδη σε τροχιά, του τελευταίου δορυφόρου γερμανικού, της Deutsche Telekom. Έτσι τον Μάιο του 2002 μεταφέρθηκε ο δορυφόρος DFS-Kopernikus 3 που ήταν στα τελευταία χρόνια της ζωής του στη θέση μας, τον μετονομάσαμε σε Hellas Sat 1 και μέσω αυτού του δορυφόρου επεκτάθηκαν τα δικαιώματα της Ελλάδος μέχρι το 2004. Την ίδια ώρα εμείς είχαμε ήδη κλείσει το δορυφόρο Hellas Sat 2 για εκτόξευση. Έτσι κατοχυρώσαμε οριστικά τα εθνικά δικαιώματα για τη θέση της Ελλάδας και το… ‘χωράφι’ έμεινε σε ελληνικά χέρια», αναφέρει ο κ. Πρωτοπαπάς.
Αυτός ο πρώτος επιχειρησιακός δορυφόρος, ο Hellas Sat 2 τροποποιήθηκε με ισχυρές κεραίες ευρωπαϊκής κάλυψης και εκτοξεύτηκε τον Μάιο του 2003 από το Κέιπ Κανάβεραλ, μέσα σε κλίμα συγκίνησης, με αγιασμό από τον Αρχιεπίσκοπο Αμερικής Δημήτριο και ένα αυθεντικό ελληνικό γλέντι. «Τα διεθνή ΜΜΕ, επηρεασμένα από τη δημοφιλή κωμωδία της εποχής, τον βάφτισαν μάλιστα «Big Fat Greek Satellite», προσθέτει ο κ. Πρωτοπαπάς. Ο δορυφόρος διαδραμάτισε κομβικό ρόλο στην τηλεοπτική μετάδοση των Ολυμπιακών Αγώνων του 2004 και στη συνέχεια κατέκτησε τις αγορές των Βαλκανίων. Σήμερα, διανύοντας τον 23ο χρόνο λειτουργίας του -αν και είχε σχεδιασμένη διάρκεια 12,5 ετών- ο Hellas Sat 2 οδεύει προς ένα παγκόσμιο ρεκόρ μακροζωίας γεωστατικού δορυφόρου. «Ο Hellas Sat 2 την ίδια χρονιά καταχωρήθηκε στο Ελληνικό Μητρώο Διαστημικών Αντικειμένων και στο Μητρώο Διαστημικών Αντικειμένων του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών. Δεν επρόκειτο για μια απλή τυπική διαδικασία. Σηματοδοτούσε αυτή η καταχώρηση τη θεσμικά αναγνωρισμένη παρουσία της Ελλάδος στο διεθνές διαστημικό γίγνεσθαι», τονίζει.
Η γενιά των Hellas Sat 3 & 4 και το ευρωπαϊκό κενό
Ακολούθησαν ο Hellas Sat 3 το 2017 και ο Hellas Sat 4 το 2019, διευρύνοντας την κάλυψη σε Ευρώπη, Μέση Ανατολή και Αφρική. Ο Hellas Sat 3 ήρθε ως αποτέλεσμα συγχρηματοδότησης με τον τότε οργανισμό Inmarsat και έφερε την καινοτομία της αεροπορικής συνδεσιμότητας παρέχοντας μέχρι σήμερα ίντερνετ στις επιβατικές πτήσεις, ενώ ο Hellas Sat 4, εξοπλισμένος με ηλεκτρική πρόωση διαθέτει καύσιμα για τριάντα χρόνια λειτουργίας και συντροφεύει τον Hellas Sat 3 στις 39 μοίρες Ανατολικά. Σχολιάζοντας τις ευρωπαϊκές εξελίξεις, ο κ. Πρωτοπαπάς δεν διστάζει να επισημάνει παλαιότερα λάθη της Ευρώπης: «Η Ευρώπη ακολούθησε μια ‘με οικονομικούς όρους’ προσέγγιση στο διάστημα και στις υποδομές. Ο άκρατος αγώνας για αύξηση των κερδών από funds αφαίμαξε τους οργανισμούς από ρευστότητα για στρατηγικές επενδύσεις. Αυτό φάνηκε δραματικά στις πρόσφατες γεωπολιτικές κρίσεις».
«Η ευρωπαϊκή εμπειρία μάλιστα αποδεικνύει πως σε μια περίοδο μεγάλων γεωπολιτικών ανακατατάξεων, οι κρίσιμες τεχνολογικές και διαστημικές υποδομές αποκτούν ολοένα μεγαλύτερη στρατηγική αξία. Η OneWeb στη Βρετανία και η Eutelsat στη Γαλλία είναι δύο χαρακτηριστικά παραδείγματα του τρόπου με τον οποίο ευρωπαϊκές χώρες αντιμετωπίζουν πλέον τον διαστημικό τομέα ως αναπόσπαστο μέρος της στρατηγικής τους αυτονομίας. Είναι και αυτό ένα δίδαγμα για κάθε χώρα που διαθέτει κρίσιμες τεχνολογικές και κυρίως διαστημικές υποδομές, κάτω από αυτές τις θυελλώδεις γεωπολιτικές συνθήκες που επικρατούν σήμερα», προσθέτει.
Το επόμενο μεγάλο στοίχημα στους γεωστατικούς δορυφόρους είναι ο Hellas Sat 5 οποίος δεν θα είναι απλώς αντικατάσταση, αλλά στρατηγική επέκταση δραστηριοτήτων αφού σχεδιάζεται να είναι ένας υβριδικός δορυφόρος νέας γενιάς που θα εισάγει τις οπτικές επικοινωνίες μέσω λέιζερ (laser communications), προσφέροντας ταχύτητες. «Το λέιζερ ανοίγει νέους δρόμους. Είναι σαν να περνάμε από έναν επαρχιακό δρόμο σε μια λεωφόρο δέκα λωρίδων. Θα επιτρέψει τη μεταφορά τεράστιου όγκου δεδομένων για δίκτυα 5G, εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης, διαδορυφορικές συνδέσεις (inter-satellite links) και υπερασφαλείς κυβερνητικές και στρατιωτικές επικοινωνίες», εξηγεί ο κ. Πρωτοπαπάς. «Σχεδιάζουμε τον επόμενο δορυφόρο Hellas Sat τώρα που ωρίμασε πλέον η τεχνολογία αυτών των οπτικών τηλεπικοινωνιών laser και είμαστε στη φάση να οριστικοποιήσουμε τον σχεδιασμό μαζί με αρκετές άλλες τεχνολογίες που δεν μπορώ να σας τις πω αυτή τη στιγμή, για να ξεκινήσουμε την κατασκευή του δορυφόρου από τον επόμενο χρόνο», εξηγεί ο Πρόεδρος και Διευθύνων Σύμβουλος της Hellas Sat.
Οι πολύτιμες συχνότητες
Τεχνητοί δορυφόροι χωρίς δυνατότητα χρήσης συχνοτήτων όμως είναι μια μισή συνταγή επιτυχίας. Και εδώ, η… σωτηρία του χωραφιού της Ελλάδας στην τροχιακή θέση των 39° Ανατολικά σημαίνει πως είναι εφικτή και η διατήρηση της χρήσης συχνοτήτων. «Η Hellas Sat από το 2013 έχει επενδύσει άλλα είκοσι εκατομμύρια για μεταφορά δορυφόρων που είχαν φάσμα, που εξέπεμπαν τα φάσματα, διαφορετικών του Ku που είχαμε με τον πρώτο δορυφόρο, τον Hellas Sat 2, για να διατηρήσουμε δικαιώματα από ελληνικά filings (σ.σ καταχωρίσεις συχνοτήτων ή υποβολές τροχιακών θέσεων και φάσματος όπως επίσημοι φάκελοι που καταθέτει μια χώρα στην Διεθνή Ένωση Τηλεπικοινωνιών για έναν δορυφόρο) που έγιναν μεταγενέστερα και έληγαν. Και μετακινήσαμε δύο δορυφόρους διαδοχικά για να διατηρήσουμε τα δικαιώματα του Ka, για παράδειγμα, ή κάποιων άλλων συχνοτήτων που θα έληγαν. ‘Αρα γίνονται τεράστιες επενδύσεις για να διατηρηθούν αυτά τα δικαιώματα, τα οποία αλίμονο να χαθούν δια παντός για μία χώρα, ειδικά αυτήν την περίοδο που το διάστημα είναι σε πρώτο πλάνο μαζί με την άμυνα, και στην Ευρωπαϊκή Ένωση και παντού», εξηγεί ο Πρόεδρος και Διευθύνων Σύμβουλος της Hellas Sat.
Υπήρξαν στιγμές που ένιωσε άραγε πως θα μπορούσε να χαθεί η ελληνική θέση σε τροχιά; «Πολλές φορές περίμενα έξω από γραφεία στην Ελλάδα και το 2001 και μετά το 2001, είτε για να κατοχυρωθούν συχνότητες είτε για να διαμαρτυρηθούμε για καταπάτηση του οικοπέδου από άλλους. Και αυτό σε πάρα πολλά γραφεία, και σε υπουργεία. Η πιο ανησυχητική στιγμή θυμάμαι φορά ήταν γύρω στο 2006, όταν θέλαμε να καταθέσουμε ακόμα ένα filing με τις επιπλέον συχνότητες, αυτές που θα χάνονταν το 2013 τότε που μεταφέραμε τους δορυφόρους, που ήταν οι καινούργιες συχνότητες. Θυμάμαι σε ένα γραφείο σε υπουργείο περίμενα αγωνιωδώς πάνω από τέσσερις ώρες για να με δεχτούν. Και ήμουν τότε Διευθύνων Σύμβουλος της Hellas Sat», εξιστορεί ο κ. Πρωτοπαπάς.
Νέοι άνθρωποι και Brain Gain
Τους συγκεκριμένους γεωστατικούς δορυφόρους «υπηρετεί» μια ομάδα 58 στελεχών σε Ελλάδα και Κύπρο και ο ίδιος χαίρεται που πλέον η νέα γενιά επιδεικνύει ζωηρό ενδιαφέρον. «Στο κέντρο ελέγχου των δορυφόρων έχουμε τους νεαρότερους χειριστές παγκοσμίως, παιδιά 24 και 23 ετών που λειτουργούν τα συστήματα επάξια. Δεν έχουμε να ζηλέψουμε τίποτα από καμία άλλη χώρα», τονίζει ο κ. Πρωτοπαπάς που στέλνει και μήνυμα στη νέα γενιά επιστημόνων της διαστημικής τεχνολογίας. «Όταν ξεκινήσαμε το 1994, μας έλεγαν «πού πάτε;!». Σήμερα το… χωράφι δεν χάθηκε, φέρνει εθνική υπεραξία και η Ελλάδα όπως και η Κύπρος έχουν τη δική τους ισχυρή θέση στο διάστημα. Θέλω να πω στους νέους να μην φοβούνται να ονειρευτούν, να σκεφτούν το διάστημα ως επιλογή. Επενδύουμε στο ανθρώπινο δυναμικό για να φέρουμε πίσω τους επιστήμονες που έφυγαν στο εξωτερικό ενώ είναι σημαντική και η πολιτική στήριξη που υπάρχει από την ηγεσία της χώρας μας στον τομέα. Η Ελλάδα είναι πλέον πρωταγωνιστής», αναφέρει ο Πρόεδρος και Διευθύνων Σύμβουλος της Hellas Sat.
ΑΠΕ-ΜΠΕ
