«Δείχνουμε προίκα… και σας καλ(ν)ούμε στα 1000 μέτρα, στην Άνω Μηλιά Πιερίας, στο χορό της Παράδοσης και της Ομορφιάς….»
Αυτό εν ολίγοις είναι το μήνυμα που εκπέμπουν εδώ και ημέρες τα μέλη του Πολιτιστικού και Εξωραϊστικού Συλλόγου Άνω Μηλιάς Πιερίας προς όλους τους επισκέπτες του βουνού των Μουσών.
Και καθώς αυτήν την περίοδο εκατοντάδες ορειβάτες και φυσιολάτρες καταφθάνουν κάθε Σαββατοκύριακο στην Άνω Μηλιά και να απολαύσουν «την φύση που οργιάζει μέσα στην ομορφιά» η πρόσκληση γίνεται έκπληξη…
Στο χώρο του Συλλόγου, στο ψηλότερο κατοικημένο σημείο του ορεινού οικισμού, μερικές δεκάδες μέτρα από το καταφύγιο του ΕΟΣ Κατερίνης έχει απλωθεί μια πλούσια προίκα μιας Χαράς «για να θυμούνται οι μεγάλοι και να μαθαίνουν οι νεότεροι…»
Πλούσια, γιατί έχει μοναδικά νυφιάτικα και γαμπριάτικα «κομμάτια» λαικής τέχνης, γιατί χρειάστηκε αρκετές εβδομάδες για να συγκεντρωθούν και να μεταφερθούν στην Άνω Μηλιά αλλά και γιατί ορισμένα από τα εκθέματα της νύφης γυρίζουν το ρολόι του χρόνου πίσω στον 20ο και 19ο αι. που η προίκα ήταν το καταλυτικό γεγονός του γάμου και της έναρξης στην κοινή ζωή του νιόπαντρου ζευγαριού, είτε υπήρχε το «περίφημο» προικοσύμφωνο είτε όχι…
Η συγκεκριμένη, που εκτίθεται στο κονάκι του Συλλόγου αποτελεί αντιπροσωπευτικό δείγμα ενός μακεδονίτικου γάμου από το παρελθόν, συνυφασμένο με την παράδοση, τα ήθη και τα έθιμα της τοπικής κοινωνίας.
«Είναι προίκα της ιστορίας μας…» λέει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο πρόεδρος του Συλλόγου Άνω Μηλιάς Γιάννης Πούλιος. «Άλλωστε η έκθεση είναι αφιερωμένη στους ήρωες Λαζαίους και όλους εκείνους που συμμετείχαν στην μάχη της Μηλιάς και στην ανατίναξη του Πύργου τους στις 2 Απριλίου του 1822, την μνήμη των οποίων τιμούμε ανελλιπώς κάθε χρόνο αυτή τη μέρα, όλα τα μέλη του Συλλόγου, ο Δήμος Κατερίνης, κάτοικοι των Πιερίων και άλλοι τοπικοί φορείς…».
Η Ευτέρπη, η μούσα της Μουσικής έχει μάλιστα καταγράψει και σε δημοτικά τραγούδια το πως «χορεύουν τα Λαζόπουλα στον Πύργο, πως τα καριοφίλια ηχούν στις λαγκαδιές της Μηλιάς και παρακείθε ετοιμάζονται προικιά να στρώσουν κρεββάτι νυφικό» (καθώς)…«παντρεύεται ο Τόλιος/το πρώτο το Λαζόπουλο/ το χιλιοτραγουδισμένο».
Μια νησίδα ομορφιάς και γνώσης
«Η έκθεση αναδεικνύει τον λαϊκό μας πολιτισμό , είναι μια νησίδα ομορφιάς και γνώσης που αξίζει να περάσει κανείς πολλή ώρα στον χώρο για να δει με την προσοχή που του αξίζει κάθε αντικείμενο – θησαυρό της παράδοσης» σημειώνει σε σχετική ανακοίνωσή της η Αντιδημαρχία Πολιτισμού του Δήμου Κατερίνης.
Όπως ανέφερε, μιλώντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, η κα Πόπη Μεντεκίδου- επιμελήτρια της συγκέντρωσης των αντικειμένων και της παρουσίασης- «τα εκθέματα προέρχονται από την τοπική κοινωνία της Άνω Μηλιάς κι είναι όλα αυθεντικά. Χρονολογούνται από τις αρχές του 20ου αιώνα ενώ άλλα προέρχονται και από τους προγόνους ετερόκλητων οικιστών της Άνω Μηλιάς και χρονολογούνται από τον 19ο αι.
Υπάρχουν πρόσθεσε, αυθεντικές φωτογραφίες νεονύμφων του 1887, χειροποίητη κεντημένη με μπιρσίμι νυφική φορεσιά του 1893, μεταξωτά κεντήματα, ολομέταξα νυφικά εσώρουχα του 1910 καθώς και οικιακά ορειχάλκινα σφυρήλατα σκεύη του 1920». Φυσικά δεν λείπουν και αντικείμενα από προίκες κοριτσιών των κατοπινών δεκαετιών καθώς η προίκα υπήρξε καθοριστικός θεσμός στην ελληνική κοινωνία μέχρι που άρχισε να ατονεί (μετά το 1950) ενώ η οριστική νομική του κατάργηση ήρθε το 1983 με την αναθεώρηση του Οικογενειακού Δικαίου που καθιέρωσε την ισότητα των δύο φύλων, διαλύοντας τις ταπεινωτικές διαπραγματεύσεις μεταξύ των οικογενειών πριν το γάμο και την αναχρονιστική αντίληψη ότι η γυναίκα πρέπει να «πληρώσει» για τα έξοδα της κοινής ζωής επειδή υποτίθεται ότι δεν εργαζόταν.
Τον 19ο και έως τα μισά του 20ου αι., η προίκα ήταν «κλειδί» για τη σύναψη γάμου, αντιπροσωπεύοντας την οικονομική συνεισφορά της οικογένειας της νύφης (σε χρήματα, κτηματική περιουσία ή κινητά αγαθά) στο νέο ζευγάρι. Ένας γάμος τότε θεωρούνταν κοινωνικά επιτυχημένος μόνο αν συνοδευόταν από προίκα, με αποτέλεσμα οι γονείς να αισθάνονται υποχρεωμένοι να προικίσουν τις κόρες τους για να μην μείνουν «ανύπαντρες». Συχνά, ο γάμος αποτελούσε μια συμφωνία συμφερόντων (προξενιό), όπου η προίκα ήταν το κύριο θέμα συζήτησης και όχι τα συναισθήματα των μελλόνυμφων.
Στις αγροτικές περιοχές της ηπειρωτικής Ελλάδας εκτός από τα «προικιά» δηλαδή κεντήματα, χαλιά, σεντόνια και υφαντά που έφτιαχνε η ίδια η κοπέλα από μικρή ηλικία, η προίκα περιλάμβανε κτήματα, λιόδεντρα, ζώα ή κοπάδια, κρίσιμα για την επιβίωση της νέας οικογένειας και πολλές φορές- στα νεότερα χρόνια- όταν μια προίκα ήταν ισχυρή η γυναίκα μπορούσε να έχει ισχυρό λόγο μέσα στην οικογένεια.
Η έκθεση του Συλλόγου επικεντρώνεται στο έθιμο του «απλώματος της προίκας» που αναβιώνει και σε άλλες περιοχές ως πολιτιστική κληρονομιά, δείχνοντας τον πλούτο της λαϊκής τέχνης που περιέχουν τα παλιά μπαούλα.
Το κάλεσμα για την «επίδειξη της προίκας» είχε πάντοτε το δικό του ξεχωριστό τελετουργικό και σύμφωνα με την κα Μεντεκίδου η παρουσίαση επιβεβαίωνε την οικονομική και κοινωνική επιφάνεια της νύφης. Εκτός αυτού τα υφαντά, τα κεντήματα και τα χειροτεχνήματα της προίκας αποτελούσαν δείγμα της νοικοκυροσύνης και της δημιουργικότητας της…
«Δείχνουμε προίκα, έχουμε Χαρά την Κυριακή…»
Σε πρώτη φάση, πριν την Χαρά(σ.σ. την Κυριακή του γάμου),συνήθως την Τετάρτη, γινόταν «το ξεδίπλωμα». «Οι γυναίκες και οι φίλες του σογιού άπλωναν τα υφαντά, τα κεντήματα, τις πετσέτες , τα στρωσίδια , τα ρούχα, τα χαλκώματα, κλπ. σε όλο το σπίτι ακόμη και σε σχοινιά στην αυλή. Σκοπός ήταν η επίσημη επίδειξη της εργατικότητας της νύφης και της οικονομικής ισχύος της οικογένειας. Οι συγχωριανοί περνούσαν να θαυμάσουν και να ευχηθούν «καλορίζικα». Σε πολλές περιοχές της Μακεδονίας στην επίδειξη της προίκας οι συγγενείς έσπευδαν να ενισχύσουν τα προικιά με κάποιο δώρο τους ή χρήματα για την νύφη.
Μετά 1-2 μέρες ακολουθούσε η μεταφορά της στο νέο σπίτι του ζεύγους, με καρότσα, άλογα κλπ στολισμένα με λουλούδια και κορδέλες συνοδεία μουσικών οργάνων μέσα στους δρόμους του χωριού για να την δουν όλοι. Όταν στο προικοσύμφωνο αναγράφονταν ακίνητα,οικόπεδα, χωράφια και χρήματα, αυτό σε αρκετές περιοχές, διαβάζονταν δημόσια» ανέφερε η κα Μεντενίδου.
Σε ορισμένες αγροτικές περιοχές πάντως της Δυτικής Μακεδονίας σ’ όσες ακόμα κρατούσε (δεκαετίες ’60 – ’70) η προίκα, συνήθιζαν να μεταφέρουν τα προικιά από το σπίτι της νύφης στο σπίτι του γαμπρού απλωμένα σε σύρματα, στις καρότσες των τρακτέρ. Εικόνα που καλοτύχιζε το ζευγάρι καθώς “έχτιζε” την εντύπωση ότι «ήταν τόσα πολλά και τόσο βαριά, που δεν μπορούσαν να μεταφερθούν ούτε με τα χέρια, ούτε μ’ άλογα, ούτε μ’ άλλο μέσο…»
Η έκθεση «Η προίκα μας, η ιστορία μας» θα διαρκέσει έως τις 10 Μαΐου. Το κοινό μπορεί να την επισκέπτεται κάθε Κυριακή κατά τις ώρες 11:00 π.μ. – 14:00.
*Τις φωτογραφίες παραχώρησαν ο Δήμος Κατερίνης και η κα Πόπη Μεντεκίδου ΑΠΕ-ΜΠΕ
