Της Αθηνάς Κοντογιάννη, Επίκ. Καθηγήτριας Νομικής στο Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο Κύπρου, πρώην Αν. Συνηγόρου Καταναλωτή
Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα του Καταναλωτή, μπορούμε να διατυπώσουμε κάποιες σκέψεις, με αφετηρία την παραδοχή ότι η αποτελεσματική διοικητική εποπτεία της αγοράς συνιστά κρίσιμο μηχανισμό προστασίας του καταναλωτή.
Και όταν μιλάμε για εποπτεία εννοούμε, τόσο τους ελέγχους στην αγορά και την παρακολούθηση της τήρησης της νομοθεσίας για την προστασία των δικαιωμάτων του καταναλωτή, όσο και τη λήψη μέτρων συμμόρφωσης για τους παραβάτες, η οποία γίνεται με τη διοικητική επιβολή από τα αρμόδια όργανα του Κράτους (πρόστιμα, ανάκληση αδείας, αφαίρεση παράνομου περιεχομένου από πλατφόρμες, δημοσιοποίηση των παραβατών προμηθευτών κλπ.).
Ι. Η παραδοχή αυτή για τον ρόλο της κρατικής εποπτείας ως ασπίδας για τον καταναλωτή νομίζω, ότι δύσκολα αμφισβητείται: Μεταξύ άλλων, η αποτελεσματική εποπτεία μπορεί να διασφαλίζει την ομαλή λειτουργία της αγοράς και την προστασία των δικαιωμάτων των καταναλωτών, να θωρακίζει τη δημόσια υγεία, να οδηγεί στην παραγωγή και εισαγωγή ασφαλών προϊόντων. Και, τελικά, η αποτελεσματική κρατική εποπτεία της αγοράς μπορεί να αμβλύνει την εγγενή ανισότητα (την πληροφοριακή ασυμμετρία, όπως λέγεται) που υπάρχει ανάμεσα στον προμηθευτή και τον καταναλωτή.
Αυτό είναι πιο αναγκαίο στις μέρες μας, κατά τις οποίες ο καταναλωτής είναι ακόμη πιο ευάλωτος, διότι είναι εκτεθειμένος σε απειλές που, ακόμη και αν είναι ενημερωμένος, δύσκολα μπορεί να αντιμετωπίσει μόνος του: Διαδικτυακές απάτες στις τραπεζικές συναλλαγές διαρκώς μετεξελισσόμενες, διαμόρφωση στοχευμένων καταναλωτικών προφίλ με αλγόριθμο και προσπάθεια χειραγώγησης της καταναλωτικής απόφασης από τις μεγάλες ψηφιακές πλατφόρμες, αθέμιτες εμπορικές πρακτικές σε πλατφόρμες, και μέσα κοινωνικής δικτύωσης με στόχο την απόκτηση των προσωπικών δεδομένων του καταναλωτή, αλλά και ανατιμήσεις λόγω της παγκόσμιας αποσταθεροποίησης, είναι μερικές μόνο από τις πρακτικές που αποτελούν σημεία των καιρών.
ΙΙ. Ο τρόπος, με τον οποίο έχει διαμορφωθεί η εποπτεία της ελληνικής αγοράς περιλαμβάνει την ύπαρξη μιας κεντρικής εποπτικής αρχής στο Υπουργείο Ανάπτυξης, της Ανεξάρτητης Αρχής Εποπτείας της Αγοράς και Προστασίας του Καταναλωτή (Α.Α.Ε.Α.Π.Κ.). Η Αρχή αυτή θεσμοθετήθηκε πρόσφατα, μετά από συγχώνευση 3 φορέων του Υπουργείου Ανάπτυξης:
α) της Διυπηρεσιακής Μονάδας Ελέγχου της Αγοράς,
β) της Διεύθυνσης Προστασίας του Καταναλωτή της Γ.Γ. Εμπορίου και Προστασίας Καταναλωτή, και
γ) της Ανεξάρτητης Αρχής «Συνήγορος του Καταναλωτή», η οποία δεν είναι εποπτική αρχή, αλλά έχει ως κύριο αντικείμενο την εξωδικαστική επίλυση των καταναλωτικών διαφορών. Επί του παρόντος βρίσκονται σε εκκρεμότητα ο Οργανισμός Λειτουργίας της και η κάλυψη των κενών θέσεων που έχουν συσταθεί.
Εκτός της ανωτέρω κεντρικής αρχής, όμως, λειτουργούν και άλλες 17 εποπτικές αρχές σε ειδικότερους τομείς της αγοράς, που άπτονται της προστασίας του καταναλωτή, με αρμοδιότητες, άλλοτε παράλληλες και άλλοτε αποκλειστικές σε σχέση με αυτές της Α.Α.Ε.Α.Π.Κ.:
1) Η Εθνική Επιτροπή Τηλεπικοινωνιών και Ταχυδρομείων (για τις ηλεκτρονικές και ταχυδρομικές υπηρεσίες),
2) ο ΕΦΕΤ (για την υγιεινή και την ασφάλεια των τροφίμων),
3) Ο ΕΟΦ (για τα φάρμακα, τα καλλυντικά, τα ιατροτεχνολογικά προϊόντα κλπ. και τις διαφημίσεις αυτών),
4) η Αρχή Πολιτικής Αεροπορίας (για τα δικαιώματα των επιβατών στις αερομεταφορές),
5) Η Ρυθμιστική Αρχή Σιδηροδρόμων (για τους επιβάτες των τρένων),
6) το Υπουργείο Υποδομών και Μεταφορών (για τους επιβάτες ΚΤΕΛ, τραμ, μετρό, πούλμαν κλπ.),
7) το Υπουργείο Ναυτιλίας και Νησιωτικής Πολιτικής (για τα δικαιώματα των επιβατών πλοίων κλπ.),
8) Το Υπουργείο Τουρισμού (για τα δικαιώματα των καταναλωτών στον τομέα του τουρισμού),
9) η Γενική Γραμματεία Βιομηχανίας (για την ασφάλεια των προϊόντων, π.χ. παιχνιδιών, αλλά και των υποδομών),
10) η Ρυθμιστική Αρχή Αποβλήτων Ενέργειας και Υδάτων,
11) το Εθνικό Συμβούλιο Ραδιοτηλεόρασης (ιδίως για τις διαφημίσεις και την προστασία των ανηλίκων σε πλατφόρμες, μέσα κοινωνικής δικτύωσης και ραδιοτηλεοπτικές εκπομπές),
12) η Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα,
13) η Τράπεζα της Ελλάδος (για τα πιστωτικά ιδρύματα και τις ασφαλιστικές εταιρείες),
14) η Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς (για τις εταιρείες παροχής επενδυτικών συμβουλών),
15) η Δίωξη Ηλεκτρονικού Εγκλήματος της ΕΛΑΣ (για τις διαδικτυακές απάτες),
16) η ΑΑΔΕ και οι τελωνειακές αρχές (για τη διακίνηση προϊόντων και υπηρεσιών),
17) η Επιτροπή Εποπτείας και Ελέγχου Παιγνίων.
Σε αυτές θα πρέπει να προστεθούν και οι 4 εποπτικές αρχές που όρισε το Υπουργείο Ψηφιακής Διακυβέρνησης για την εφαρμογή του Κανονισμού για την Τεχνητή Νοημοσύνη (AI Act) και την εποπτεία της αγοράς των αλγοριθμικών συστημάτων έναντι του καταναλωτή, δηλαδή την Αρχή Διασφάλισης του Απορρήτου των Επικοινωνιών, την Αρχή Προστασίας των Προσωπικών Δεδομένων, την Εθνική Επιτροπή για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου και τον Συνήγορο του Πολίτη.
ΙΙΙ. Η συνοπτική αυτή παράθεση οδηγεί στο συμπέρασμα ότι υπάρχει κατακερματισμός των αρχών που εποπτεύουν την αγορά, καθώς και αλληλοεπικαλύψεις των επιμέρους αρμοδιοτήτων τους. Συνεπώς, παρίσταται ανάγκη σαφέστερης οριοθέτησης του ρόλου τους και διασφάλισης του συντονισμού μεταξύ τους, σε προληπτικό και κατασταλτικό επίπεδο. Αυτό, πάντως, μπορεί να επιτευχθεί μόνο μέσω τακτικής και ουσιαστικής συνεργασίας τους και συνεργιών μεταξύ τους.
Στο πλαίσιο των συνεργασιών αυτών, ενόψει και της διασυνοριακότητας των παραβάσεων, είναι σημαντική η διασυνοριακή συνεργασία των εποπτικών αρχών στους ελέγχους και η συστηματική αξιοποίηση ψηφιακών εργαλείων και εφαρμογών που έχουν διαμορφωθεί από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, όπως είναι οι σαρώσεις (sweeps) που έχουν γίνει επί ηλεκτρονικών καταστημάτων και λογαριασμών influencers, το mystery shopping κλπ. Ή ακόμη και η αναβάθμισή τους με αλγοριθμικές εφαρμογές.
Αυτό, όμως, που είναι, ίσως κρισιμότερο, είναι η θωράκιση των εποπτικών αρχών του Κράτους και η στελέχωσή τους με επαρκές προσωπικό και, μάλιστα, εξειδικευμένο επιστημονικό προσωπικό, που έχει τις τεχνικές γνώσεις να κατανοήσει και να διαμορφώσει αποτελεσματικά μέτρα εποπτείας και διαχείρισης των νέων ψηφιακών κινδύνων, ιδίως αυτών που σχετίζονται με την τεχνητή νοημοσύνη.
Η ανωτέρω θωράκιση θα πρέπει να συμπληρωθεί και από την ενεργοποίηση των ενώσεων καταναλωτών και την ενεργό εμπλοκή τους στην ανάδειξη των παραβιάσεων της νομοθεσίας για την προστασία του καταναλωτή, τόσο σε ατομικό όσο και σε συλλογικό επίπεδο, ώστε να μη μιλάμε τόσο πολύ για τον καταναλωτή, απόντος του ίδιου του καταναλωτή.
ΑΠΕ-ΜΠΕ
