Στο Κάτω Νευροκόπι της Δράμας, εκεί όπου η ιστορία ανασαίνει μέσα από το βουνό, στέκει το οχυρό Λίσσε, ένα από τα πιο ηρωικά οχυρά της περίφημης «Γραμμής Μεταξά». Αγέρωχο, αυστηρό και συνάμα συγκινητικά ανθρώπινο, το Λίσσε αποτελεί σύμβολο αντίστασης, μνήμης και ελευθερίας.
Εδώ, στις 6 Απριλίου 1941, γράφτηκε ένα από τα πιο λαμπρά κεφάλαια της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Οι στρατιώτες του οχυρού αντιστάθηκαν με απαράμιλλο θάρρος απέναντι στις γερμανικές δυνάμεις, υπερασπιζόμενοι κάθε μέτρο γης, κάθε πέτρα, κάθε στοά. Το οχυρό δεν κατελήφθη ποτέ στη μάχη· παραδόθηκε μόνο όταν η Θεσσαλονίκη είχε ήδη πέσει.
Το λευκό μάρμαρο και οι ασβεστωμένοι τοίχοι του μνημείου ακτινοβολούν κάτω από το φως του ήλιου στο ύψωμα, πάνω από την ομώνυμη τοπική κοινότητα Οχυρού του δήμου Κάτω Νευροκοπίου. Είναι δύσκολο ο επισκέπτης να μην κοντοσταθεί, καθώς από μακριά μοιάζει με κυκλαδίτικο εξωκκλήσι πάνω σε ένα πρασινισμένο λόφο.
Η αντίθεση αυτή των χρωμάτων είναι το πρώτο δυνατό συναίσθημα που δημιουργείται καθώς ο επισκέπτης ανηφορίζει προς το οχυρό του Λίσσε. Ογδόντα τέσσερα χρόνια μετά, παραμένει ένα σημαντικό κέντρο ιστορικής μνήμης και αλήθειας με καθηλωτική θέα σε όλο το οροπέδιο του Κάτω Νευροκοπίου. Στην πραγματικότητα, εκείνο που χαρακτηρίζει σήμερα το χώρο αυτό, το πιο δυνατό του σημείο, είναι το ιδιαίτερο «πάντρεμα» που έχει επιτευχθεί ανάμεσα στο χθες και το σήμερα, με τη χρήση της σύγχρονης τεχνολογίας.
Η ιστορία ζωντανεύει με την τεχνολογία
Παραμονή της 28ης Οκτωβρίου, μια επίσκεψη στο οχυρό Λίσσε αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Είναι τόπος όπου το «Όχι» του 1940 αντηχεί ξανά, μέσα από τις φωνές και τις σκιές εκείνων που δεν λύγισαν. Είναι ένα μάθημα ελευθερίας, που δεν περιορίζεται σε μια επέτειο, αλλά συνεχίζει να εμπνέει, να συγκινεί, να ενώνει. Το «Όχι» του 1940 μετατράπηκε εδώ πάνω, στην εσχατιά της Ελλάδας, λίγους μήνες αργότερα, σε πράξη ανδρείας, σε θυσία, σε σιωπηλό όρκο ελευθερίας.
Η επίσκεψη στο Οχυρό Λίσσε σήμερα δεν είναι μια απλή περιήγηση. Με τη βοήθεια της τεχνολογίας Εικονικής Πραγματικότητας (VR), ο επισκέπτης φορά την ειδική μάσκα και ταξιδεύει πίσω στον χρόνο. Βλέπει μπροστά του την κατασκευή των οχυρών, περπατά μέσα στα υπόγεια τούνελ, ακούει τις αφηγήσεις των γεγονότων όπως ακριβώς συνέβησαν.
Η ιστορία παύει να είναι απλή αφήγηση και γίνεται εμπειρία. Μέσα στις στοές, μια ολογραφική προβολή στρατιώτη του 1941 υποδέχεται τον επισκέπτη. «Μιλά» σαν να είναι εκεί, τώρα, περιγράφει τη ζωή, τις αγωνίες και τη δύναμη ψυχής όσων πολέμησαν. Η τεχνολογία εδώ δεν αντικαθιστά την μνήμη, αντίθετα την φωτίζει με τρόπο που αγγίζει τον επισκέπτη βαθιά. Χάρη στον κ. Νίκο Πάχτα και την δημιουργική ομάδα της Digital Innovations, η ολογραφική απεικόνιση του υπερασπιστή των οχυρών, ο οποίος σε μια ανάπαυλα της μάχης εξιστορεί ιδιαίτερα γλαφυρά τα γεγονότα, εντυπωσιάζει και συγκινεί μικρούς και μεγάλους.
Μια μεγάλη προσπάθεια αναγέννησης
Πίσω από αυτή τη νέα εποχή του Οχυρού βρίσκεται μια συντονισμένη προσπάθεια της διοίκησης του δήμου Κάτω Νευροκοπίου. Ο Ησαΐας Χατζηκωνσταντίνου, πρόεδρος του Δημοτικού Συμβουλίου και υπεύθυνος για την οργάνωση και λειτουργία του Οχυρού, μιλά στο ΑΠΕ – ΜΠΕ με περηφάνια και ευθύνη για όσα έχουν επιτευχθεί.
«Τον τελευταίο χρόνο, καταβάλλουμε μια συστηματική προσπάθεια να οργανώσουμε το Οχυρό Λίσσε σωστά, όπως του αξίζει. Δεν είναι μόνο ένας ιστορικός χώρος, αλλά ένα ζωντανό μνημείο που οφείλουμε να προστατεύσουμε, να αναδείξουμε και να μεταδώσουμε στις επόμενες γενιές», τονίζει ο κ. Χατζηκωνσταντίνου.
Παράλληλα, συνεχίζεται μια σημαντική πρωτοβουλία συλλογής και τεκμηρίωσης αρχειακού υλικού. «Ξεκινήσαμε», τονίζει ο κ. Χατζηκωνσταντίνου, «να συγκεντρώνουμε πολύτιμα τεκμήρια, φωτογραφίες, επιστολές, αντικείμενα και μαρτυρίες που σχετίζονται με τη μάχη και τους ανθρώπους του Οχυρού. Κάθε νέο στοιχείο που προστίθεται κάνει την αφήγηση πιο πλήρη και πιο ανθρώπινη. Καταφέραμε να συγκεντρώσουμε σπάνιο φωτογραφικό υλικό το οποίο έχουμε ψηφιοποιήσει και σύντομα θα μπορεί ο επισκέπτης να το δει σε μια συσκευή αφής.
Πρόκειται για ένα φωτογραφικό άλμπουμ του Γερμανού Λοχία Αντών Μπλάζιους (Anton Blasius) το οποίο περιέχει φωτογραφίες από την στρατιωτική του ζωή (Γαλλία, Βουλγαρία, Ρουμανία, Ελλάδα) όταν κατατάχθηκε στον γερμανικό στρατό μέχρι την επιστροφή του στην Γερμανία ως τραυματίας από το Ρωσικό μέτωπο. Οι περισσότερες φωτογραφίες είναι από την επιχείρηση κατάληψης των Οχυρών στην οποία συμμετείχε ο ίδιος. Οι φωτογραφίες αυτές φέρουν ημερομηνία 6 Απριλίου 1941. Ογδόντα τέσσερα χρόνια μετά, στις 6 Απριλίου 2025, οι φωτογραφίες παραδόθηκαν εκεί όπου τραβήχτηκαν, στο σημερινό δήμο Κάτω Νευροκοπίου».
«Επιπλέον», επισημαίνει ο δραστήριος πρόεδρος του Δημοτικού Συμβουλίου του Κάτω Νευροκοπίου, «σε συνεργασία με τις υπηρεσίες του Ελληνικού Στρατού, επιχειρούμε να παραλάβουμε τον οπλισμό του οχυρού και τις αυθεντικές στολές των αξιωματικών που συνέδεσαν το όνομά τους με τη λαμπρή ιστορία αυτού του χώρου».
Το αποτέλεσμα αυτής της συστηματικής δουλειάς και συλλογικής προσπάθειας είναι ήδη εμφανές. Η επισκεψιμότητα του οχυρού αυξήθηκε εντυπωσιακά, φτάνοντας από την αρχή του έτους τους 10.000 επισκέπτες, ανάμεσά τους και αρκετοί ξένοι.
«Το οχυρό Λίσσε έχει πλέον προσελκύσει επισκέπτες και από άλλες χώρες. Έρχονται για να γνωρίσουν από κοντά αυτό το κομμάτι της ελληνικής και ευρωπαϊκής ιστορίας. Είναι συγκινητικό να βλέπεις ανθρώπους διαφορετικών εθνικοτήτων να στέκονται με σεβασμό μπροστά σε αυτό το μνημείο», αναφέρει στο ΑΠΕ – ΜΠΕ ο κ. Χατζηκωνσταντίνου.
Η μνήμη ως πυξίδα του μέλλοντος
Η εμπειρία στο Οχυρό Λίσσε δεν σταματά στη μνήμη. Στις αίθουσές του φιλοξενούνται αυθεντικά αντικείμενα του 1941, στολές, κράνη, προσωπικά είδη στρατιωτών, σπάνιες φωτογραφίες και τεκμήρια. Η συλλογή εμπλουτίζεται συνεχώς, ώστε κάθε φορά ο επισκέπτης να ανακαλύπτει κάτι νέο.
Το πρόθυμο και καταρτισμένο προσωπικό του οχυρού υποδέχεται τους επισκέπτες με γνώση και σεβασμό, προσφέροντας όχι απλώς μια ξενάγηση, αλλά μια ανθρώπινη εμπειρία φιλοξενίας. Γιατί εδώ, η ιστορία δεν είναι μακρινή, παραμένει ζωντανή, και γίνεται οικεία στον επισκέπτη μέσα από τα εκθέματα και την σύγχρονη τεχνολογία.
Το Οχυρό Λίσσε, έχει χαρακτηριστεί ως η «ναυαρχίδα» της Γραμμής Μεταξά, στο οποίο ο Ελληνικός Στρατός πολέμησε εναντίον των γερμανικών και βουλγαρικών μεραρχιών στις 6 και 7 Απριλίου 1941. Παρά τις σφοδρές επιθέσεις των εισβολέων, τα οχυρά της περιοχής δεν καταλήφθηκαν και παραδόθηκαν μετά την Συνθηκολόγηση της Ελλάδας. Αξίζει να σημειωθεί ότι έντεκα από τα συνολικά εικοσιένα οχυρά της Γραμμής Μεταξά, από τον Στρυμόνα μέχρι την Κομοτηνή, βρίσκονται σήμερα στον δήμο του Κάτω Νευροκοπίου Δράμας.
Οι οχυρώσεις του Λίσσε, αποτελούνται από τέσσερις ομάδες στοών (Χελώνες) σε όλη την έκταση του λόφου, με υπόγειες στοές που ξεπερνούν τα 950 μέτρα συνολικά. Δύο από τα συμπλέγματα στοών επικοινωνούν με υπόγειες διαβάσεις, ενώ τα άλλα δύο αποτελούν αυτόνομες αμυντικές εγκαταστάσεις.
Το Οχυρό διέθετε πολυβολεία, εγκαταστάσεις για διαμονή και αποθήκευση, δεξαμενές νερού, ηλεκτρογεννήτριες, οπλισμό και θέσεις για στρατιωτικά οχήματα. Η δύναμη του αποτελούνταν από 12 αξιωματικούς και 457 οπλίτες. Λόγω της απαραίτητης μυστικότητας και της ανάγκης για καμουφλάζ, οι εγκαταστάσεις είναι δυσδιάκριτες από την εξωτερική πλευρά και η πρόσβαση σε αρκετές από τις εισόδους του είναι δύσκολη. Επισκέψιμη σήμερα είναι μόνο μια Χελώνη.
ΑΠΕ-ΜΠΕ
