Μια απρόσμενη συσχέτιση μεταξύ της βιταμίνης D και του εντερικού μικροβιώματος, που συμβάλλει στην ανοσία κατά του καρκίνου και αυξάνει την αποτελεσματικότητα της ανοσοθεραπείας, εντόπισε έρευνα με επικεφαλής τον Έλληνα επιστήμονα, δρ Ευάγγελο Γιαμπαζολιά. Η έρευνα δημοσιεύθηκε στο περιοδικό «Science».

Η ερευνητική ομάδα ανακάλυψε ότι η βιταμίνη D προωθεί την αύξηση ενός είδους βακτηρίων στο έντερο των ποντικιών, το οποίο βελτιώνει την ανοσία κατά του καρκίνου. «Η αρχική μας παρατήρηση ήταν απρόσμενη», λέει χαρακτηριστικά ο κ. Γιαμπαζολιάς, επικεφαλής της ερευνητικής ομάδας Ανοσοεπιτήρηση Καρκίνου στον βρετανικό ερευνητικό οργανισμό «Cancer Research UK Manchester Institute», μιλώντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ.

Όπως περιγράφει, η ερευνητική ομάδα παρατήρησε ότι ποντίκια, στα οποία έλειπε μια πρωτεΐνη που βρίσκεται στο πλάσμα του αίματος, γνωστή ως «Gc globulin», έδειξαν ενισχυμένη ανοσία στον καρκίνο. Μία από τις κύριες λειτουργίες αυτής της πρωτεΐνης είναι να προσδένεται στη βιταμίνη D στο αίμα κρατώντας την μακριά από τους ιστούς. Αυτή η παρατήρηση οδήγησε τους ερευνητές στην υπόθεση ότι η αυξημένη διαθεσιμότητα βιταμίνης D στους ιστούς θα μπορούσε να ενισχύσει την ανοσία στον καρκίνο, υπόθεση την οποία επιβεβαίωσαν με τα πειράματά τους: ποντίκια με έλλειψη στη «Gc globulin» υποβλήθηκαν σε δίαιτα χωρίς βιταμίνη D με αποτέλεσμα να μην έχουν προστασία από τον καρκίνο. Αντίστοιχα, όταν δόθηκε δίαιτα υψηλή σε βιταμίνη D σε ποντίκια με φυσιολογικά επίπεδα αυτής της πρωτεΐνης, εμφάνισαν βελτιωμένη αντίσταση σε πειραματικούς καρκίνους.

Ενδιαφέρον ήταν, επίσης, το γεγονός ότι η αντικαρκινική δράση της βιταμίνης D απουσίαζε σε ποντίκια που έλαβαν θεραπεία με αντιβιοτικά ή μεγάλωσαν σε αποστειρωμένα περιβάλλοντα με απουσία ζωντανών μικροοργανισμών. Με βάση το εύρημα αυτό, οι ερευνητές συμπέραναν ότι η βιταμίνη D προάγει την ανοσία του καρκίνου επηρεάζοντας το μικροβίωμα του εντέρου, δηλαδή τους πληθυσμούς των «φιλικών» μικροοργανισμών που ζουν μέσα στα ζώα και στον άνθρωπο. Όπως διαπίστωσαν στη συνέχεια, η βιταμίνη D δρα στα επιθηλιακά κύτταρα του εντέρου, οδηγώντας στην αύξηση των επιπέδων ενός βακτηρίου του εντερικού μικροβιώματος που ονομάζεται «Bacteroides fragilis».

«Δεν είναι ακόμη σαφές πώς αυτό το είδος βακτηρίου προάγει την αντικαρκινική ανοσία», διευκρινίζει ο κ. Γιαμπαζολιάς. «Απαιτείται περαιτέρω έρευνα για την επιβεβαίωση μιας πιθανής σχέσης μεταξύ της βιταμίνης D, του εντερικού μικροβιώματος και της ανοσίας του καρκίνου στους ανθρώπους». Πάντως, ο ίδιος τονίζει ότι «συνολικά τα ευρήματά μας υπογραμμίζουν μια άνευ προηγουμένου σχέση μεταξύ της βιταμίνης D και του μικροβιώματος του εντέρου που επηρεάζει τις ανοσολογικές αποκρίσεις στον καρκίνο».

Άλλη μία σημαντική πτυχή της έρευνας είναι η επίδραση της βιταμίνης D στην επιτυχία της ανοσοθεραπείας. Κατά τη μελέτη τους σε ποντίκια, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι η βιταμίνη D είναι καθοριστικός παράγοντας της ικανότητας του εντερικού μικροβιώματος να προκαλεί ανοσολογικές αποκρίσεις στον καρκίνο και να αυξάνει την επιτυχία της συγκεκριμένης θεραπείας.

Η ανοσοθεραπεία έχει φέρει «επανάσταση» στη θεραπεία του μεταστατικού μελανώματος και πλέον έχει εγκριθεί ως θεραπεία πρώτης γραμμής σε ένα ευρύ φάσμα κακοηθειών, συμπεριλαμβανομένων αυτών των νεφρών και των πνευμόνων. Ωστόσο, ο Έλληνας επικεφαλής της ερευνητικής ομάδας Ανσοεπιτήρησης Καρκίνου στον βρετανικό ερευνητικό οργανισμό «Cancer Research UK Manchester Institute» εξηγεί ότι «παρά τα αξιοσημείωτα κλινικά αποτελέσματα, δεν ανταποκρίνονται όλοι οι ασθενείς εξίσου καλά σε αυτή τη θεραπεία και μόνο μια μικρή ομάδα εξ αυτών έχει μακροχρόνιο όφελος». Σύμφωνα με προηγούμενες μελέτες, πληθυσμοί βακτηρίων του εντερικού μικροβιώματος μπορούν να επηρεάσουν τις αντικαρκινικές ανοσολογικές αποκρίσεις και την αποτελεσματικότητα της ανοσοθεραπείας και η χρήση του μικροβιώματος ως θεραπευτική προσέγγιση με σκοπό την ενίσχυση της αποτελεσματικότητας της ανοσοθεραπείας του καρκίνου είναι υπό διερεύνηση.

Ο Ευάγγελος Γιαμπαζολιάς υπογραμμίζει, πάντως, στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ότι «είναι αναγκαία περαιτέρω έρευνα πριν καταλήξουμε με βεβαιότητα εάν η βιταμίνη D επηρεάζει το μικροβίωμα στον άνθρωπο και εάν αυτό έχει κάποιο θεραπευτικό ή προληπτικό όφελος για τον καρκίνο». «Ένα βασικό ερώτημα που προσπαθούμε να απαντήσουμε με την ομάδα μου χρησιμοποιώντας πειραματικά μοντέλα είναι το πώς ακριβώς η βιταμίνη D υποστηρίζει ένα “καλό” μικροβίωμα. Η απάντηση σε αυτό το ερώτημα μπορεί να ανοίξει νέους δρόμους για την κατανόηση του ρόλου του μικροβιώματος στις ανοσολογικές αποκρίσεις και την πρόληψη ή θεραπεία του καρκίνου», τονίζει.

Στην κατεύθυνση αυτή, η ερευνητική ομάδα ανέλυσε δεδομένα από 1,5 εκατομμύρια άτομα στη Δανία και εντόπισε μια συσχέτιση μεταξύ χαμηλών επιπέδων βιταμίνης D στο αίμα και αυξημένου κινδύνου ανάπτυξης διαφορετικών τύπων καρκίνου. Αυτή τη στιγμή, επισημαίνει ο κ. Γιαμπαζολιάς, «συνεργαζόμαστε με κλινικούς γιατρούς στο Ηνωμένο Βασίλειο για να διαπιστώσουμε εάν η βιταμίνη D συνδέεται με ένα “καλό” μικροβίωμα στους ανθρώπους» και προσθέτει: «Απαιτείται περαιτέρω έρευνα προτού καταλήξουμε στο συμπέρασμα ότι η διόρθωση μιας ανεπάρκειας βιταμίνης D προσφέρει οφέλη για τη θεραπεία του καρκίνου».

Ο Ευάγγελος Γιαμπαζολιάς έλαβε το πτυχίο του στη Χημεία από το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών και το μεταπτυχιακό του στην Κλινική Βιοχημεία από το ίδιο πανεπιστήμιο. Κατέχει διδακτορικό στη Βιολογία του Καρκίνου από το Πανεπιστήμιο της Γλασκόβης, υπό την επίβλεψη του καθηγητή, Στίφεν Τέιτ, με υποτροφία από τον ερευνητικό οργανισμό «Cancer Research UK» (CRUK). Κατά τη διάρκεια της διδακτορικής του διατριβής εργάστηκε στο «CRUK Scotland Institute», όπου και ανακάλυψε μοριακούς μηχανισμούς που συνδέουν τον κυτταρικό θάνατο με την ανοσία στον καρκίνο.  Σε αναγνώριση του επιστημονικού του έργου τιμήθηκε με τα βραβεία «Institute of Cancer Sciences Prize» (2017) και «CRUK Pontecorvo Prize» (2018).

Στη συνέχεια εντάχθηκε ως μεταδιδακτορικός ερευνητής στην ομάδα του καθηγητή Καετάνο Ρέις ε Σόουζα στο Francis Crick Institute στο Λονδίνο. Εκεί ανακάλυψε πρωτεΐνες του πλάσματος στο αίμα που μειώνουν την αποτελεσματικότητα του ανοσοποιητικού συστήματος να επιτίθεται στα καρκινικά κύτταρα. Του χορηγήθηκε δίπλωμα ευρεσιτεχνίας (2020) για να διερευνήσει το θεραπευτικό δυναμικό αυτών των ευρημάτων με στόχο την παραγωγή νέων ανοσοθεραπειών για την καταπολέμηση του καρκίνου. Επίσης, μελέτησε την επίδραση του εντερικού μικροβιώματος στο ανοσοποιητικό σύστημα και ανακάλυψε τη σύνδεση συγκεκριμένου ιχνοστοιχείου στη διατροφή ως ρυθμιστή της ικανότητας μικροβίων του εντέρου να ενισχύουν ανοσολογικές αποκρίσεις κατά του καρκίνου. Από το 2023 ηγείται της ερευνητικής ομάδας Ανσοεπιτήρησης Καρκίνου στο CRUK Manchester Institute, η οποία μελετά την επίδραση του κυτταρικού θανάτου και του εντερικού μικροβιώματος στην ανοσία κατά του καρκίνου.

*Επισυνάπτεται φωτογραφία του Ευάγγελου Γιαμπαζολιά, την οποία παραχώρησε ο ίδιος για χρήση.

ΑΠΕ-ΜΠΕ

Αυτή τη στιγμή τα εμβόλια που βρίσκονται στο στάδιο των κλινικών δοκιμών για τον καρκίνο, έχουν περάσει τις προδιαγραφές ασφαλείας και δοκιμάζονται σε πραγματικούς ασθενείς στη φάση 3, είναι όλα θεραπευτικά εμβόλια.  Γίνονται σε διεγνωσμένους καρκινοπαθείς και μάλιστα με δύσκολους καρκίνους, όπως είναι πχ  το επιθετικό μελάνωμα σταδίου 4 με μετάσταση, για το οποίο δοκιμάζεται και το πιο  εξελιγμένο κλινικά εμβόλιο.

Νομίζω ότι τα εμβόλια για τα επόμενα χρόνια θα είναι πολύ ειδικά για πολύ συγκεκριμένους καρκίνους, κυρίως συμπαγείς, ίσως και αιματολογικούς, και θα είναι σίγουρα θεραπευτικά. Τις πολύ ενδιαφέρουσες επισημάνσεις κάνει σε συνέντευξη που παραχωρεί στο Πρακτορείο Fm και στην Τάνια Μαντουβάλου, ο διευθυντής του τομέα Βιοχημείας στο Ολλανδικό Ινστιτούτο για τον Καρκίνο, ερευνητής στο Ινστιτούτο Oncode και καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Ουτρέχτης, Αναστάσης Περράκης, ο οποίος μάλιστα αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο να υπάρξουν μελλοντικά και προληπτικά εμβόλια.  «Το να υπάρξουν προληπτικά εμβόλια για ασθενείς με πολύ μεγάλη πιθανότητα να εμφανίσουν καρκίνο για γενετικούς λόγους, δεν είναι  κάτι που μπορούμε  να αποκλείσουμε στο μέλλον. Είναι μία πιθανότητα που συζητείται στην επιστημονική κοινότητα, ωστόσο αυτά δεν βρίσκονται στην παρούσα φάση σε στάδιο κλινικών δοκιμών».

Στο ερώτημα αν τα θεραπευτικά εμβόλια που θα κυκλοφορήσουν σε πρώτη φάση θα είναι προσωποποιημένα, ή θα απευθύνονται σε μεγαλύτερες ομάδες ασθενών, ο ειδικός στην δομική βιολογία και τις δομές μακρομορίων για σχεδιασμό νέων οδηγών αντικαρκινικών φαρμάκων, απαντά: «Πιστεύω και τα δύο.  Αυτή τη στιγμή το εμβόλιο που έχει κάνει τη μεγαλύτερη επιτυχία στο επιθετικό μελάνωμα, και για το οποίο γίνονται κλινικές δοκιμές και στην Ελλάδα σε τέσσερα κέντρα, όπως έχετε  ήδη γράψει, είναι προσωποποιημένο. Δηλαδή, βασίζεται σε βιοψία του όγκου συγκεκριμένων ασθενών. Όμως, πολλά άλλα εμβόλια, τα οποία βρίσκονται επίσης σε αρκετά εξελιγμένα στάδια δοκιμών, απευθύνονται σε ομάδες ασθενών που έχουν κάποιες συγκεκριμένες υποομάδες καρκίνων, με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά, σε συγκεκριμένα όργανα».  Στο τελικό στάδιο των κλινικών δοκιμών, σε φάση 3 αυτή τη στιγμή, βρίσκεται μόνο το εμβόλιο για το μελάνωμα, αναφέρει ο καθηγητής, για να επισημάνει στη συνέχεια ότι υπάρχουν μελέτες για καρκίνο του στήθους, καθώς επίσης πολλές ιδέες για το πάγκρεας, και το συκώτι.

Ελπίδες από την ανοσοθεραπεία για δύσκολους όγκους -Σε εξέλιξη 2000 κλινικές δοκιμές

Και το ερώτημα που εύλογα προκύπτει είναι αν η επιστημονική κοινότητα για αυτούς τους δύσκολους καρκίνους, σε πάγκρεας, συκώτι ή εγκέφαλο, μπορεί να ελπίζει σε κάποιο εμβόλιο, για καλύτερες από τις υφιστάμενες εκβάσεις. «Αυτή τη στιγμή σε όλους τους καρκίνους και σε αυτούς τους τρεις που λέτε, μαζί με τον πνεύμονα φυσικά, που έχουν τις πιο δυσμενείς εκβάσεις σε γενικές γραμμές, τη μεγάλη διαφορά κάνει η ανοσοθεραπεία. Δηλαδή, χρησιμοποιούμε κάποιο συστατικό του ανοσοποιητικού μας συστήματος, με διάφορες προσεγγίσεις που υπάρχουν και αυτή η αντιμετώπιση έχει δημιουργήσει πάρα πολλές ελπίδες.  Μάλιστα, αυτή τη στιγμή υπάρχουν 2.000 κλινικές δοκιμές ανοσοθεραπείας για διαφορετικούς καρκίνους. Τα εμβόλια είναι και αυτά μία μορφή ανοσοθεραπείας. Το γνωρίζουμε καλά από τον κορονοϊό, όπου κάνουμε το εμβόλιο, ώστε το ανοσοποιητικό μας σύστημα, να είναι έτοιμο να αντιμετωπίσει τον ιό. Στον καρκίνο είναι λίγο διαφορετικό. Κάνουμε το εμβόλιο, ώστε να “διατάξουμε” κατά κάποιο τρόπο το ανοσοποιητικό μας σύστημα να αντιμετωπίσει άμεσα την κακοήθεια».  Υπό την ευρύτερη έννοια της ανοσοθεραπείας, τονίζει ο κ. Περράκης, υπάρχουν τεράστιες εξελίξεις για πολλούς καρκίνους. «Πολλές από αυτές τις προσπάθειες βρίσκονται ήδη στην κλινική. Έχουν αλλάξει την έκβαση του μελανώματος, πολλών μορφών του καρκίνου στον πνεύμονα, ακόμα και στο συκώτι υπάρχει μεγάλη διαφορά, αλλά και στον εγκέφαλο αρχίζουμε να έχουμε αποτελέσματα».

Το αργότερο μέχρι το 2026 θα κυκλοφορήσει το εμβόλιο για το μελάνωμα, αν επιβεβαιωθούν τα καλά αποτελέσματα της φάσης 2

Όσον αφορά το εμβόλιο του μελανώματος που είναι σε τελική φάση κλινικής δοκιμής, ο καθηγητής ερωτάται πότε αναμένεται να κυκλοφορήσει, αν όλα πάνε καλά μέχρι τέλους. «Οι κλινικές δοκιμές διαρκούν δύο με τρία χρόνια. Εν προκειμένω, έχουν αρχίσει εδώ κι έξι με εννέα μήνες.  Πίσω από αυτό το εμβόλιο βρίσκεται μία φαρμακευτική εταιρεία μεγαθήριο, η οποία έχει προσβάσεις σε κέντρα αποφάσεων, τα οποία εάν τα αποτελέσματα από κλινική άποψη, είναι όσο ενθαρρυντικά περιμένουμε με δεδομένα της φάσης 2, το ρυθμιστικό κομμάτι που επίσης παίρνει χρόνο, θα πρέπει  να προχωρήσει γρήγορα. Μία αισιόδοξη πρόβλεψη που θα έκανα είναι το καλοκαίρι του 2025. Θα μου έκανε μεγάλη εντύπωση αν δεν είναι μέσα στο 2026 ευρέως προσβάσιμο το συγκεκριμένο εμβόλιο. Υπάρχει περίπτωση λόγω καλών αποτελεσμάτων, οι δοκιμές να σταματήσουν νωρίτερα από το προβλεπόμενο και μία φαρμακευτική ουσία  να κυκλοφορήσει πιο γρήγορα; Συμβαίνει αυτό; ερωτάται στη συνέχεια ο κ. Περράκης: «Συμβαίνει σε πολύ σπάνιες περιπτώσεις, όταν είναι σαφές το κλινικό προβάδισμα μίας θεραπείας, πέραν αμφιβολίας. Δεν περιμένουμε να τελειώσουν όλοι οι ασθενείς. Αν πχ οι πρώτοι εκατό ασθενείς, έχουν σαφέστατα καλύτερη έκβαση, από αυτούς που δεν παίρνουν το εμβόλιο, είναι φυσικά ανήθικο να συνεχίζεις να μην δίνεις το εμβόλιο. Και υπάρχουν προβλέψεις μέσα σε ένα πολύ αυστηρό ρυθμιστικό πλαίσιο, για να σταματήσουν και νωρίτερα οι δοκιμές».

Τα εμβόλια θα αποτελούν μονοθεραπεία;  Ή θα γίνονται επικουρικά με άλλες θεραπείες για τον καρκίνο, ρωτήθηκε ο κ. Περράκης. «Είναι βέβαιο ότι αυτά τα εμβόλια θα είναι επικουρικά. Για παράδειγμα το εμβόλιο mrna για το μελάνωμα, δίνεται μετά από τη χειρουργική αφαίρεση του όγκου μαζί με ανοσοθεραπεία και δρα επικουρικά, στην καλύτερη απόκριση του ανοσολογικού συστήματος. Το ίδιο περιμένουμε και σε αιματολογικούς καρκίνους, όπου έχει μεγάλες δυνατότητες η θεραπεία T λεμφοκυττάρων. Υπάρχει και μεγάλη προοπτική για συνδυασμό εμβολίων μαζί με κυτταρική θεραπεία, κυρίως για αιματολογικούς καρκίνους, αλλά όχι μόνο».  Για τον ρόλο που θα παίξει η τεχνητή νοημοσύνη στην ανάπτυξη αυτών των εμβολίων, ο Αναστάσης Περράκης εξηγεί ότι υπάρχουν κάποιοι αλγόριθμοι μηχανικής μάθησης, οι οποίοι επιτρέπουν στους επιστήμονες πιο εύκολα από παλαιότερα να κάνουν ανάλυση μεγάλων δεδομένων γρήγορα.

ΑΠΕ-ΜΠΕ