Άρθρο του Υφυπουργού παρά τω Πρωθυπουργώ και Κυβερνητικού Εκπροσώπου Παύλου Μαρινάκη στην ιστοσελίδα “Liberal”
Παιδιά σε δύο κόσμους: Ψηφιακή πραγματικότητα και κριτική σκέψη
Διάβαζα πριν από λίγες ημέρες για τη μεγάλη δικαστική διαμάχη που βρίσκεται σε εξέλιξη στις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής. Είκοσι εννέα πολιτείες κατηγορούν τη Meta ότι σχεδίασε το Facebook και το Instagram με τρόπο που ενθαρρύνει τον εθισμό των ανηλίκων, εκμεταλλευόμενη την ευαλωτότητα της ηλικίας τους. Η εταιρεία αρνείται τις κατηγορίες. Η δίκη, όμως, θέτει -για πρώτη φορά με τέτοια ένταση- ένα ερώτημα που αφορά κάθε οικογένεια. Πόση ευθύνη έχουν, τελικά, οι πλατφόρμες για τον ψηφιακό κόσμο που διαμορφώνουν για τα παιδιά μας;
Την ίδια ημέρα είδα ένα βίντεο από σχολείο του Τέξας. Ένας εκπαιδευτικός περιέγραφε, εμφανώς απογοητευμένος, την αδυναμία τελειόφοιτων μαθητών του να ολοκληρώσουν μια απλή γραπτή άσκηση. Παιδιά που δυσκολεύονταν να συγκεντρωθούν, να οργανώσουν τη σκέψη τους και να την αποτυπώσουν στο χαρτί.
Εκ πρώτης όψεως, οι δύο ειδήσεις μπορεί να φαίνονται ασύνδετες. Δεν είναι όμως.
Στην πραγματικότητα φωτίζουν δύο πλευρές του ίδιου προβλήματος. Από τη μία, ψηφιακά προϊόντα σχεδιασμένα να διεκδικούν κάθε λεπτό της προσοχής των παιδιών. Από την άλλη, μια νέα γενιά που κινδυνεύει να χάσει σταδιακά δεξιότητες οι οποίες απαιτούν χρόνο, υπομονή και συγκέντρωση. Να χάσει την ικανότητα να διαβάζει, να σκέφτεται δομημένα, να γράφει και να επιχειρηματολογεί.
Σε αυτά τα ερωτήματα δεν μπορούμε να απαντάμε, ούτε με φόβο απέναντι στην τεχνολογία, ούτε με αδράνεια απέναντι στους κινδύνους της. Χρειάζονται κανόνες, όρια και μια συνολική πολιτική που θα προστατεύει τα παιδιά, χωρίς να τα αποκλείει από τον κόσμο στον οποίο αναπόφευκτα θα ζήσουν.
Αυτή ακριβώς είναι η κατεύθυνση της πρωτοβουλίας που αναλαμβάνει η Ελλάδα. Από την 1η Ιανουαρίου του 2027 τίθεται όριο ηλικίας τα 15 έτη για την πρόσβαση των ανηλίκων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, με τις ίδιες τις πλατφόρμες να αναλαμβάνουν την κύρια ευθύνη για την αξιόπιστη επαλήθευση της ηλικίας.
Η ελληνική πρόταση για μια πανευρωπαϊκή ψηφιακή ηλικία ενηλικίωσης έχει ήδη συγκεντρώσει την πολιτική στήριξη 13 κρατών – μελών. Και αυτή η εξέλιξη έχει ιδιαίτερη σημασία. Καμία χώρα δεν μπορεί να αντιμετωπίσει μόνη της ένα πρόβλημα που δεν γνωρίζει σύνορα, όταν οι ίδιες πλατφόρμες, με τους ίδιους αλγόριθμους και το ίδιο επιχειρηματικό μοντέλο, απευθύνονται, ταυτόχρονα, σε εκατομμύρια παιδιά σε ολόκληρο τον κόσμο.
Το ηλικιακό όριο είναι, λοιπόν, ένα πρώτο και σημαντικό βήμα. Δεν αποτελεί, όμως, από μόνο του τη λύση. Γιατί το ζήτημα δεν περιορίζεται στην ηλικία κατά την οποία ένα παιδί θα αποκτήσει λογαριασμό στο Instagram ή στο TikTok. Αφορά ολόκληρο το περιβάλλον μέσα στο οποίο μεγαλώνει. Τη σχέση του με την οθόνη, την πληροφορία, τη γλώσσα, τους άλλους ανθρώπους και, τελικά, με τον ίδιο του τον εαυτό.
Η περίπτωση της Σουηδίας είναι χαρακτηριστική. Η χώρα που για χρόνια βρισκόταν στην πρωτοπορία της ψηφιοποίησης της εκπαίδευσης, πραγματοποιεί σήμερα μια συνειδητή στροφή προς τα έντυπα βιβλία, το χαρτί και τον περιορισμό των οθονών. Η σουηδική κυβέρνηση προωθεί περισσότερο χρόνο ανάγνωσης, λιγότερο χρόνο μπροστά σε οθόνες και σχολεία χωρίς κινητά.
Βρισκόμαστε, λοιπόν, στην αναζήτηση μιας νέας ισορροπίας: Πώς να αξιοποιούμε την τεχνολογία με τρόπο που να υπηρετεί τη μάθηση και όχι να την υποκαθιστά.
Σε αυτή την κατεύθυνση, ιδιαίτερα πολύτιμες είναι πρωτοβουλίες όπως το πρόγραμμα «Καλλιεργώντας Κριτικούς Αναγνώστες», το οποίο υλοποιούμε σε συνεργασία με το Υπουργείο Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού και το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.
Πρόκειται, επί της ουσίας, για ένα πρόγραμμα -το ξεκινήσαμε πιλοτικά και σκοπός είναι να επεκταθεί σε όλη τη χώρα- που στοχεύει στην προστασία της νέας γενιάς από τα fake news, μέσα από δράσεις που καλλιεργούν την κριτική σκέψη και την ψηφιακή υπευθυνότητα σε μαθητές 12-18 ετών.
Γιατί ένα παιδί που δεν μπορεί να οργανώσει τη σκέψη του, δυσκολεύεται και να υπερασπιστεί την κρίση του. Και ένα παιδί που έχει συνηθίσει να προσλαμβάνει μόνο γρήγορες, αποσπασματικές και αλγοριθμικά επιλεγμένες πληροφορίες, γίνεται περισσότερο ευάλωτο στη χειραγώγηση, στην παραπληροφόρηση και στις εύκολες βεβαιότητες.
Στην ίδια συζήτηση εντάσσεται και η πρόταση για ταυτοποίηση χρηστών στο διαδίκτυο που κατέθεσα στον δημόσιο λόγο πριν από μερικούς μήνες. Χρειάζεται, ασφαλώς, μεγάλη προσοχή. Δεν μιλάμε για περιορισμό της κριτικής, της πολιτικής αντιπαράθεσης ή της ελεύθερης έκφρασης. Ούτε μπορούμε να αγνοήσουμε ότι υπάρχουν συμπολίτες μας που έχουν πραγματική ανάγκη την προστασία της ανωνυμίας τους.
Η ανωνυμία, όμως, δεν μπορεί να σημαίνει ατιμωρησία. Όταν διαπράττεται ένα σοβαρό αδίκημα και ακολουθούνται οι προβλεπόμενες δικαστικές διαδικασίες, πρέπει να υπάρχει η δυνατότητα να εντοπιστεί, την επόμενη στιγμή, ο άνθρωπος που βρίσκεται πίσω από ένα ψευδώνυμο ή ανώνυμο προφίλ. Γιατί πίσω από ένα φαινομενικά αθώο προφίλ, μπορεί να κρύβεται ένας ενήλικος που επιχειρεί να προσεγγίσει ένα παιδί, ένας απατεώνας ή κάποιος που εκβιάζει και απειλεί, θεωρώντας ότι δεν πρόκειται ποτέ να λογοδοτήσει.
Η προστασία της ιδιωτικότητας και η λογοδοσία δεν είναι έννοιες ασύμβατες. Η απάντηση δεν είναι να γνωρίζει ο καθένας την πραγματική ταυτότητα κάθε χρήστη. Είναι να υπάρχουν ασφαλείς θεσμικοί μηχανισμοί, ώστε αυτή να μπορεί να αποκαλύπτεται μόνο όταν υπάρχει σοβαρή παρανομία και δικαστική εντολή.
Η τεχνολογία είναι πλέον αναπόσπαστο μέρος της καθημερινότητάς μας και παρότι αποτελεί ένα εξαιρετικό εργαλείο, δεν μπορεί να γίνει υποκατάστατο της σκέψης.
Σε κάθε περίπτωση, το ζητούμενο δεν είναι να μεγαλώσουμε μια γενιά φοβισμένη απέναντί της, αλλά μια γενιά αρκετά δυνατή, ώστε να τη χρησιμοποιεί χωρίς να γίνεται αντικείμενο εκμετάλλευσης από αυτήν.
Γιατί το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν τα παιδιά μας θα ζήσουν στον ψηφιακό κόσμο. Αυτό έχει ήδη κριθεί.
Το κρίσιμο ερώτημα είναι πώς θα μπορέσουμε να διασφαλίσουμε ότι, πριν μάθουν να ζουν στον ψηφιακό κόσμο, θα ξέρουν τους κανόνες της πραγματικής ζωής.
Αυτό είναι το μεγάλο στοίχημα: να δώσουμε στα παιδιά μας όσα χρειάζονται για να σταθούν με κριτική σκέψη, να διαβάζουν, να γράφουν, να αναζητούν την αλήθεια, να σκέφτονται και να αμφισβητούν. Να γνωρίσουν το βιβλίο, την εφημερίδα, τη δύναμη των λέξεων και της ουσιαστικής επικοινωνίας.
Αν δεν δώσουμε, έγκαιρα, την απαραίτητη προσοχή, υπάρχει ο κίνδυνος τα επόμενα χρόνια να βλέπουμε μαθητές που θα δυσκολεύονται να διαβάσουν, όχι ένα βιβλίο, αλλά ακόμη και μία σελίδα, που δεν θα μπορούν να γράψουν, όχι μια έκθεση, αλλά ούτε μια ολοκληρωμένη παράγραφο.
Το ζητούμενο, επομένως, δεν είναι να κρατήσουμε τα παιδιά μακριά από την ψηφιακή εποχή. Είναι να τα βοηθήσουμε να μπουν σε αυτήν με γερές βάσεις. Γιατί ένα παιδί που ξέρει να σκέφτεται, να διαβάζει και να γράφει, δεν είναι απλώς καλύτερα προστατευμένο στο διαδίκτυο. Είναι καλύτερα προετοιμασμένο για τη ζωή.
