Τι συνδέει το πρωτοχρονιάτικο ποδαρικό με τη σκίλλη, την αγριοκρεμμύδα που κρεμάμε στην εξώπορτα κάθε αρχή του χρόνου; Εκτός το ότι είναι από τα πιο γνωστά έθιμα της Πρωτοχρονιάς με πανάρχαιες καταβολές, έχουν ένα ακόμα κοινό. Την Δρ Χριστίνα Παπαδάκη, αρχαιολόγο, μεταδιδακτορική ερευνήτρια στο Τμήμα Μεσογειακών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αιγαίου και συγγραφέα, η οποία έχει υπογράψει έως τώρα 7 βιβλία, που κυκλοφορούν από τις εκδόσεις ΑΛΛΩΣΤΕ. «Η Αθανατοκρομμύδα και η Γοργώ. Μαγικά φυτά, ιστορία και θρύλοι» και «Η Μαγεία του Ποδιού και του Υποδήματος», με ιστορίες και μύθους που «καταδύονται» στην προέλευση των δυο εθίμων (και όχι μόνο), είναι δυο από τα βιβλία της εκδοτικής σειράς «Καταγραφές μαγείας από την αρχαιότητα ως σήμερα», με επιστημονικό υπεύθυνο τον Παναγιώτη Κουσούλη, καθηγητή Αιγυπτιολογίας στο Τμήμα Μεσογειακών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αιγαίου.
Πόσο… μαγικά είναι, λοιπόν, τα δυο έθιμα της Πρωτοχρονιάς, που παρά τις μακρινές τους καταγωγές, έχουν γερές βάσεις και στο σήμερα; Το ΑΠΕ-ΜΠΕ συνομίλησε με την Χριστίνα Παπαδάκη, συμμετέχοντας σε ένα γοητευτικό «ταξίδι» στον χρόνο, σε πεποιθήσεις και παραδόσεις που αν και δύσκολα ανιχνεύονται οι απαρχές τους, έχουν αφήσει ανεξίτηλα «χνάρια» σε πρόσωπα και αντικείμενα, συχνά αναπάντεχα, όπως ο Μέγας Αλέξανδρος και η Μέδουσα, αλλά και μινωικά σφραγιστικά δαχτυλίδια, περίαπτα-φυλακτά και ιερά ρυτά.
Ακολουθεί η συνέντευξη της Δρ Χριστίνας Παπαδάκη στο ΑΠΕ-ΜΠΕ και στη δημοσιογράφο Ελένη Μάρκου:
Ερ. Η αγριοκρομμύδα (Σκίλλη η Παράλιος, λατ. Scilla maritima) πρωταγωνιστεί σε ένα από τα πιο γνωστά ευετηριακά έθιμα της Πρωτοχρονιάς, καθώς τοποθετείται για καλή και γόνιμη χρονιά στον κατεξοχήν μεταβατικό χώρο του σπιτιού, τη θύρα. Από πού ξεκινά η ιστορία του φυτού που ανθίζει και μετά την εκρίζωσή του και, σύμφωνα με τον μύθο, δεν ξεραίνεται ποτέ;
Απ. Όταν κρεμάμε τη σκιλλοκρεμμύδα στην πόρτα μας, πιστεύουμε ότι τηρούμε ένα χαριτωμένο φολκλόρ έθιμο. Στην πραγματικότητα, όμως, εγκαθιστούμε έναν αρχέγονο «φρουρό» στο σπίτι μας και επιτελούμε μια πράξη μαγείας που επιβιώνει αδιάκοπα από την Κλασική εποχή μέχρι σήμερα. Σκεφτείτε το δέος που προκαλούσε αυτό το φυτό στους προγόνους μας, καθώς αψηφά τους νόμους της φύσης. Το ξεριζώνεις, του στερείς το χώμα και το νερό, κι όμως αυτό αντί να πεθάνει εξακολουθεί να ανθίζει και να βγάζει νέα φύλλα για πολλά ακόμη χρόνια. Αυτή η «μανία» του για τη ζωή, η ιδιότητά του να είναι «φιλόζωον», όπως παρατηρεί ο Θεόφραστος, το μετέτρεψε στο πέρασμα του χρόνου στο απόλυτο σύμβολο της αθανασίας και της αναγέννησης στους λαούς της Εγγύς Ανατολής και της Μεσογείου.
Ερ. Γιατί, όμως, στην πόρτα;
Απ. Η εξώπορτα είναι το «σύνορο», το σημείο που χωρίζει την ασφάλεια του σπιτιού από το άγνωστο του έξω κόσμου. Κρεμώντας τη σκίλλη εκεί, όπως δίδασκε ακόμα και ο Πυθαγόρας, δημιουργούμε μια ασπίδα που διώχνει τη βασκανία, τα κακά πνεύματα και φέρνει στο σπίτι υγεία, πλούτο και ευτυχία. Η σκίλλη δεν είναι όμως μόνο φυλαχτό, είναι και «μάντης». Οι αγρότες στο Αιγαίο διάβαζαν κάποτε στα φύλλα της τον καιρό και το μέλλον της σοδειάς τους, προβλέποντας αν η χρονιά θα φέρει πείνα ή αφθονία. Και στην Κρήτη, ο σεβασμός απέναντί της είναι ταυτόχρονα και φόβος, καθώς υπάρχει η βαριά δοξασία πως αν η κρεμασμένη σκίλλη στεγνώσει μέσα στον Γενάρη, αυτός είναι κακός οιωνός, ως προμήνυμα θανάτου για τον νοικοκύρη. Άρα, την Πρωτοχρονιά, κρεμώντας αυτόν τον βολβό έξω από την πόρτα μας, προσπαθούμε να δαμάσουμε τον χρόνο και να εξασφαλίσουμε ότι η ζωή θα νικήσει την αναπόφευκτη φθορά του.
Ερ. Στο βιβλίο σας κάνετε λόγο και για τη σχέση της σκίλλης με τον Μέγα Αλέξανδρο, την αδελφή του, αλλά και με τη Μέδουσα που πέτρωνε όσους τολμούσαν να την αντικρίσουν. Μιλήστε μας γι’ αυτές τις συνδέσεις.
Απ. Θα σας μιλήσω με ένα παραμύθι, όπως το λένε οι θρύλοι. Μια φορά και έναν καιρό, η μοίρα αποφάσισε να παίξει ένα παράξενο παιχνίδι, δένοντας για πάντα τρεις διαφορετικούς κόσμους με το νήμα της αθανασίας. Η ιστορία μας ξεκινά με τον πιο τρανό βασιλιά του κόσμου, τον Μέγα Αλέξανδρο, που αφού κατέκτησε όλη τη γη, θέλησε να νικήσει και τον θάνατο για να μπορέσει να απολαύσει τους καρπούς των μόχθων του στο διηνεκές. Έτσι, πέρασε ανάμεσα σε βουνά που συγκρούονταν, αντιμετώπισε επιτυχώς ανυπέρβλητες δυσκολίες και εν τέλει σκότωσε τον δράκο που φύλαγε το «αθάνατο νερό», αποκτώντας το μαγικό ελιξίριο της νεότητας και της αιώνιας ζωής. Όμως, η Μοίρα είχε άλλα σχέδια. Η αδελφή του, άθελά της, έχυσε μια μέρα το μαγικό αυτό νερό, όμως εκείνο δεν χάθηκε στο χώμα, αλλά πότισε μια ταπεινή σκιλλοκρεμμύδα. Από εκείνη τη στιγμή, αυτό το φυτό «έκλεψε» το δώρο της αθανασίας που προορίζονταν για τον βασιλιά. Έγινε αθάνατο και γι’ αυτό δεν ξεραίνεται ποτέ αλλά ανασταίνεται αιώνια από τον ίδιο του τον εαυτό.
Και η αδελφή του Μέγα Αλέξανδρου; Ο θρύλος λέει πως από τη λύπη και την κατάρα του αδελφού της έγινε η γνωστή σε όλους μας Γοργόνα, η βασίλισσα των θαλασσών, που ρωτάει τους ναύτες αν ζει ο αδελφός της ο Αλέξανδρος. Κάποτε, αυτή η Γοργόνα, στο μυαλό του λαού μας, συνδέθηκε με τη μορφή ενός πανάρχαιου τέρατος, της Μέδουσας, που με το φοβερό της βλέμμα πέτρωνε όποιον την κοίταζε, προστατεύοντας έτσι από το κακό. Τελικά, η Γοργώ και η σκίλλη είχαν την ίδια μοίρα. Η μία έγινε το στοιχειό της θάλασσας και η άλλη το στοιχειό της γης. Κι όπως η Γοργόνα φυλάει τα πέλαγα, έτσι και η σκίλλη στέκεται φρουρός στις πόρτες μας. Είναι και οι δύο πλάσματα που ακροβατούν ανάμεσα στη ζωή και το θάνατο, πλασμένα για να φοβίζουν το σκοτάδι και να προστατεύουν το φως.
Ερ. Με ποιες άλλες μορφές και θεότητες της αρχαιότητας έχει συνδεθεί η σκίλλη;
Απ. Αν ξεφυλλίσουμε το βιβλίο, θα δούμε πως η σκίλλη ήταν ένας σιωπηλός πρωταγωνιστής που συντρόφευε θεούς, μάγους και δαίμονες. Η ιστορία της ξεκινά από πολύ παλιά, από το σοφό Επιμενίδη της Κρήτης, τον άνθρωπο που κοιμήθηκε για δεκαετίες στο σπήλαιο του Δία. Λένε πως ζούσε χωρίς να τρώει, χάρη σε μια μυστική τροφή, την «άλιμο βρώση», που του είχαν διδάξει οι Νύμφες και είχε ως βασικό συστατικό της τη σκίλλη. Όμως, η σκίλλη είχε και μια πιο σκοτεινή, βίαιη πλευρά. Στην αρχαία Ελλάδα, όταν μια πόλη χτυπιόταν από λιμό ή αρρώστια, έπαιρναν τον πιο άσχημο άνθρωπο, τον «φαρμακό», και τον ράπιζαν στα γεννητικά όργανα με κλαδιά σκίλλης πριν τον διώξουν ή τον θυσιάσουν, πιστεύοντας πως το κάψιμο που προκαλεί το φυτό στο δέρμα θα έπαιρνε μαζί του το κακό.
Όσο για τον κόσμο των πνευμάτων, η σκίλλη ανήκε στην Εκάτη, τη θεά της μαγείας και του Κάτω Κόσμου, ενώ πίστευαν πως το φυτό αυτό μπορούσε να κρατήσει μακριά ακόμα και τους λύκους που ζάρωναν στη θέα του. Στην Κρήτη, μέχρι πρόσφατα, χρησιμοποιούσαν την «αθανατοκρομμύδα» για να «καρφώσουν» τη Γελλώ, το δαιμόνιο που έπινε το αίμα των παιδιών, τρυπώντας τον βολβό με καλάμια και απαγγέλλοντας ξόρκια.
Ερ. Γιατί, όμως, αυτό το φυτό; Γιατί διάλεξαν την ταπεινή σκιλλοκρεμμύδα;
Απ. Η απάντηση κρύβεται στη φύση της που αψηφά τον θάνατο αλλά και στο όνομά της, το οποίο συνδέεται με το ρήμα «σκύλλω» που σημαίνει σκίζω και τυραννώ, αλλά και με το αρχαίο μεσοποταμιακό «sikillu», που σημαίνει «το φυτό που καθαρίζει». Οι αρχαίοι κατάλαβαν πως μέσα στους χυμούς της κρύβεται μια δύναμη που καίει, που καθαρίζει το σώμα και διώχνει το κακό. Έτσι, αυτός ο βολβός που μοιάζει με ανθρώπινο κεφάλι, έγινε το απόλυτο σύμβολο, ένα πλάσμα που ζει ανάμεσα σε δύο κόσμους, ικανό να απορροφά το κακό και να χαρίζει αιώνια ζωή.
Ερ. Υπάρχει όμως σύνδεση του φυτού και με απεικονίσεις σε μινωικά αντικείμενα, όπως σφραγιστικά δαχτυλίδια, περίαπτα-φυλακτά και ιερά ρυτά.
Απ. Αν εξετάσουμε προσεκτικά συγκεκριμένα μινωικά αντικείμενα θα διαπιστώσουμε ότι η σκίλλη δεν ήταν ένα κοινό αγριόχορτο για τους προγόνους μας, αλλά ένα ιερό σύμβολο που πρωταγωνιστούσε σε μια «μυστική» εικαστική γλώσσα. Το «παραμύθι» της αρχαιολογίας ξεκινά με ένα χρυσό σφραγιστικό δαχτυλίδι από το νησάκι του Μόχλου. Πάνω στη μικροσκοπική του επιφάνεια, βλέπουμε ένα πλοίο να ταξιδεύει, κουβαλώντας μια θεϊκή μορφή. Δίπλα της, ξεχωρίζουν κάποια αινιγματικά αντικείμενα που μοιάζουν με διπλούς βολβούς και θαμνώδη φύλλα. Οι ειδικοί αναγνωρίζουν σε αυτά τη μορφή της σκίλλης, η οποία, όπως ο κρίνος και ο κρόκος, συμμετέχει στον ιερό κύκλο της γονιμότητας και της λατρείας. Όμως, η πιο συγκλονιστική «σελίδα» αυτής της ιστορίας είναι γραμμένη πάνω σε ένα πήλινο ρυτό που βρέθηκε στην Κνωσό και προοριζόταν για ιερές σπονδές. Πάνω στο αγγείο, ο καλλιτέχνης ζωγράφισε μια παράξενη «ιερή συμμαχία». Απεικόνισε τη σκίλλη δίπλα-δίπλα με την οκτώσχημη ασπίδα, το σύμβολο της πολεμικής ισχύος, και, το κυριότερο, δίπλα σε μια τρομακτική «γοργείη κεφαλή». Ένα πρόσωπο με γουρλωτά μάτια, ανοιχτό στόμα και όρθια μαλλιά, που θυμίζει το μεταγενέστερο Γοργόνειο. Είναι σαν οι Μινωίτες να μας λένε μια ιστορία χωρίς λόγια. Και τα τρία είναι σύμβολα «αποτρόπαια», φτιαγμένα για να διώχνουν το κακό. Σε αυτό το αρχαιολογικό αφήγημα, η σκίλλη αναδεικνύεται ως χθόνιο σύμβολο της Μινωικής Θεάς. Όπως το αγγείο περιείχε το ιερό υγρό, το νερό, για την αναγέννηση της φύσης, έτσι και η σκίλλη, με τον βολβό της που αρνείται να πεθάνει, προστατεύει τη ζωή. Το ταπεινό αυτό φυτό που βλέπουμε σήμερα στις άκρες των δρόμων, να αναδύεται ακόμη και από την καυτή άσφαλτο, κάποτε «έστεκε» ισότιμα δίπλα στα ιερά σύμβολα των ανακτόρων, συνδέοντας τη γονιμότητα της γης με τον φόβο του θανάτου, σε έναν πολιτισμό που ήξερε να εκτιμά, να σέβεται και να λατρεύει τη φύση σε όλες τις μορφές της.
Ερ. Στο βιβλίο σας «Η Μαγεία του ποδιού και του υποδήματος» (Εκδ. ΑΛΛΩΣΤΕ) καταπιάνεστε με το πιο γήινο μέλος του ανθρώπινου σώματος, το πόδι, αναδεικνύοντας την πολύπλευρη σημασία που είχε στην αρχαιότητα αλλά και αργότερα ως σύμβολο επιθυμίας, λυρισμού και προστασίας. Σε αυτό αναφέρεστε και στο ποδαρικό, ένα έθιμο που επίσης αναβιώνει την Πρωτοχρονιά. Ποιες είναι οι ρίζες του;
Απ. Στα «μαγικά παραμύθια» της λαϊκής παράδοσης πολλών λαών του κόσμου, το πόδι είναι η ρίζα του ανθρώπου. Είναι το μοναδικό σημείο που βρίσκεται σε διαρκή επαφή με τη Μητέρα Γη, αντλώντας από τα σπλάχνα της δυνάμεις, σκοτεινές και φωτεινές ταυτόχρονα, όπως τα δέντρα που βυθίζουν τις ρίζες τους στη γη για να τραφούν. Το πόδι είναι ο αγωγός που μας ενώνει με τις χθόνιες δυνάμεις, με το μυστήριο που κρύβεται στα σπλάχνα του κόσμου. Στο μαγικό αυτό σύμπαν, το «ποδαρικό» είναι μια ιεροτελεστία διάβασης. Φανταστείτε την εξώπορτα σαν ένα κρίσιμο, ιερό σύνορο και το κατώφλι ως τη νοητή γραμμή που χωρίζει το «μέσα» (την ασφάλεια, τη φωλιά μας) από το «έξω» (το άγνωστο, το χάος, τα δαιμόνια). Στο πλαίσιο αυτό, το «ποδαρικό» μεταμορφώνεται σε μια ιεροτελεστία υψηλής μαγείας. Το πόδι λειτουργεί ως αγωγός με το οποίο ο επισκέπτης μεταδίδει τη ζωτική του δύναμη στο σπίτι και τους ενοίκους του. Το πάτημά του είναι μια συμβολική πράξη «καταπάτησης» και κυριαρχίας στον χώρο μας. Βεβαίως, η αρχαία παράδοση διαχωρίζει το φως από το σκοτάδι. Το δεξί πόδι είναι ο πρωταγωνιστής του καλού, το «αίσιον», το τυχερό, αυτό που συνδέεται με τη ζωή, τη δύναμη και την επιδεξιότητα. Αντίθετα, το αριστερό πόδι κουβαλάει τη γρουσουζιά και την κακοτυχία. Γι’ αυτό, στο ποδαρικό, η είσοδος πρέπει να γίνει αυστηρά «με το δεξί», για να «ξορκίσουμε» το κακό και να εισάγουμε μόνο τη θετική ενέργεια του σύμπαντος στο σπίτι.
Γιατί, όμως, το πόδι και όχι το χέρι; Διότι το πόδι είναι αυτό που «πατάει», που κατακτά τον χώρο και συνακόλουθα τον χρόνο. Εκείνος που πατάει πρώτος το πόδι του στο σπίτι μας τη νέα χρονιά, συμβολικά το «κατακτά» και το σφραγίζει με την αύρα του. Αν είναι άνθρωπος «καλόπους», τυχερός και γουρλής, τότε η ενέργεια που ρέει από τη γη, περνάει μέσα από το σώμα του και εκτονώνεται στο σπίτι μας μέσω του δεξιού του ποδιού, φέρνοντας ευφορία, υγεία και αφθονία. Αντίθετα, ο «κακόπους» κουβαλάει τη γρουσουζιά, τη φθορά, το αναπόδραστο κακό. Μάλιστα, για να «ριζώσει» το καλό, ο επισκέπτης έπρεπε παραδοσιακά να πατήσει πάνω σε μια πέτρα, ιδανικά σιδερόπετρα, ώστε οι ένοικοι να παραμείνουν «σιδερένιοι» και γεροί, ή πάνω σε ένα χρυσό φλουρί για να εισβάλλει στο σπίτι ο πλούτος και η αφθονία.
Ερ. Αν ενώσουμε τις ιστορίες αυτών των δύο βιβλίων, τι συμβαίνει τελικά στο σπίτι μας την Πρωτοχρονιά; Ποια είναι η «μαγεία» που συνδέει το φυτό στην πόρτα με το πρώτο βήμα του επισκέπτη;
Απ. Κάθε παραμονή Πρωτοχρονιάς, με τη σκίλλη και το πόδι, συμβαίνει κάτι μαγικό. Η θύρα και το κατώφλι μας μεταμορφώνονται σε μια γέφυρα που πρέπει να διαβούμε για να εισέλθουμε στον νέο χρόνο. Για τον σκοπό αυτό χρειαζόμαστε δύο πανίσχυρους βοηθούς. Έναν για τον ουρανό και έναν για τη γη. Στο ανώφλι τοποθετούμε τη σκίλλη, μια «κλέφτρα» της ζωής, που κάποτε ήπιε το Αθάνατο Νερό, γι’ αυτό και δεν πεθαίνει ποτέ. Κρέμεται εκεί ψηλά σαν καλοκάγαθη Γοργόνα. Με τα αμέτρητα «μάτια» του βολβού της, παραμονεύει και αν πλησιάσει το κακό, η γλωσσοφαγιά ή η αρρώστια, τα «πετρώνει» και τα διώχνει μακριά, πριν προλάβουν να περάσουν την πόρτα μας. Είναι το φυλαχτό που λέει στον χρόνο: «Εδώ μέσα η ζωή θα ανθίζει αιώνια, όπως ανθίζω κι εγώ».
Χαμηλά, το κατώφλι μας περιμένει να το διαβεί το τυχερό πόδι με τον άνθρωπο που θα μας κάνει το ποδαρικό. Έτσι, την ώρα που αλλάζει ο χρόνος, το σπίτι μας κλείνει μέσα του όλη αυτή τη μαγεία. Η Σκίλλη που κρέμεται ψηλά στην πόρτα μας, εξασφαλίζει την αθανασία του ουρανού ενώ το πόδι του πρώτου επισκέπτη μεταφέρει όλη τη δύναμη της γης. Σκίλλη και πόδι μαζί πλέκουν ένα αόρατο δίχτυ προστασίας, κάνοντας το σπιτικό μας ένα απροσπέλαστο κάστρο που κανένα σκοτάδι δεν μπορεί να αγγίξει.
Προέλευση φωτογραφίας: Χρ. Παπαδάκη ΑΠΕ-ΜΠΕ
