Η γήρανση δεν αποτυπώνεται μόνο στα χρόνια που περνούν, αλλά και στις αλλαγές που συσσωρεύονται στα κύτταρα και στους ιστούς μας. Βλάβες στο DNA, επιγενετικές μεταβολές, δυσλειτουργία των μιτοχονδρίων, διαταραχή της αυτοφαγίας και χρόνια φλεγμονή συνθέτουν ένα πολύπλοκο βιολογικό δίκτυο που σταδιακά επηρεάζει τη λειτουργία των οργάνων, αναφέρουν οι ειδικοί επιστήμονες.

Στο επίκεντρο αυτού του δικτύου βρίσκεται η κυτταρική γήρανση ή cellular senescence, ένας μηχανισμός που συγκεντρώνει αυξανόμενο επιστημονικό ενδιαφέρον ως πιθανός στόχος παρεμβάσεων για νοσήματα που σχετίζονται με την ηλικία.

Σύμφωνα με τους ειδικούς, η κυτταρική γήρανση είναι μια σταθερή κατάσταση διακοπής του κυτταρικού κύκλου, η οποία μπορεί να προκληθεί από βράχυνση των τελομερών, επίμονη βλάβη του DNA, οξειδωτικό στρες, ενεργοποίηση ογκογονιδίων και επιγενετικές μεταβολές. Δεν αποτελεί από μόνη της παθολογικό φαινόμενο. Αντίθετα, λειτουργεί αρχικά προστατευτικά, περιορίζοντας τον πολλαπλασιασμό κυττάρων που έχουν υποστεί βλάβη και συμβάλλοντας έτσι στην καταστολή της καρκινογένεσης.

Οι ιατροί της Θεραπευτικής Κλινικής (Νοσοκομείο Αλεξάνδρα) της Ιατρικής Σχολής του ΕΚΠΑ Θεοδώρα Ψαλτοπούλου (καθηγήτρια θεραπευτικής – επιδημιολογίας – προληπτικής ιατρικής, παθολόγος), δρ. Μαρία Καπαρέλου (παθολόγος – ογκολόγος) και Θάνος Δημόπουλος (καθηγητής θεραπευτικής – ογκολογίας – αιματολογίας, διευθυντής Θεραπευτικής Κλινικής, Νοσοκομείο «Αλεξάνδρα», τ. πρύτανης ΕΚΠΑ) αναφέρουν ότι η ισορροπία όμως αλλάζει όταν τα γηρασμένα κύτταρα συσσωρεύονται στους ιστούς.

Παρότι δεν πολλαπλασιάζονται, παραμένουν βιολογικά ενεργά και απελευθερώνουν κυτταροκίνες, χημειοκίνες και ένζυμα που αποδομούν την εξωκυττάρια θεμέλια ουσία. Το σύνολο αυτών των ουσιών συνθέτει το λεγόμενο senescence-associated secretory phenotype (SASP), ένα χαρακτηριστικό εκκριτικό αποτύπωμα των γηρασμένων κυττάρων. Μέσω αυτού μπορούν να επηρεάζουν το περιβάλλον τους και να μεταδίδουν σήματα γήρανσης σε γειτονικά κύτταρα, δημιουργώντας ένα περιβάλλον επίμονης, χαμηλού βαθμού φλεγμονής, στενά συνδεδεμένο με τη διαδικασία της γήρανσης και γνωστό ως inflammaging.

Μια πρόσφατη επιστημονική ανασκόπηση επιχειρεί να χαρτογραφήσει τι συμβαίνει μέσα σε ένα κύτταρο καθώς αυτό γερνά και ποιοι από αυτούς τους μηχανισμούς θα μπορούσαν να αποτελέσουν στόχο μελλοντικών παρεμβάσεων. Στο επίκεντρο βρίσκονται τέσσερις στενά αλληλένδετες διεργασίες, η παρατεταμένη ενεργοποίηση της κυτταρικής απόκρισης σε βλάβες του DNA, οι επιγενετικές μεταβολές, η διαταραχή της αυτοφαγίας και η δυσλειτουργία των μιτοχονδρίων.

Όταν οι βλάβες στο DNA επιμένουν, το κύτταρο διατηρεί ενεργοποιημένο ένα είδος «συναγερμού» απέναντι στη γενετική βλάβη. Η παρατεταμένη αυτή απόκριση, κυρίως μέσω των μονοπατιών ATM και ATR, ενεργοποιεί μηχανισμούς όπως τα p53/p21 και p16/Rb, οι οποίοι εμποδίζουν το κύτταρο να συνεχίσει να διαιρείται. Παράλληλα, οι επιγενετικές μεταβολές αλλάζουν τον τρόπο έκφρασης των γονιδίων χωρίς να μεταβάλλουν την αλληλουχία του DNA, ενώ η διαταραχή της αυτοφαγίας περιορίζει την ικανότητα του κυττάρου να απομακρύνει και να ανακυκλώνει κατεστραμμένα συστατικά του. Η δυσλειτουργία των μιτοχονδρίων συνδέεται με αυξημένο οξειδωτικό στρες και περαιτέρω ενίσχυση του SASP. Οι μηχανισμοί αυτοί αλληλεπιδρούν και αλληλοτροφοδοτούνται, συμβάλλοντας στη διατήρηση του γηρασμένου κυτταρικού φαινοτύπου.

Η καλύτερη κατανόηση αυτών των μηχανισμών έχει ανοίξει ένα νέο πεδίο έρευνας με στόχο τη βιολογική στόχευση της κυτταρικής γήρανσης. Τα senolytics επιδιώκουν την επιλεκτική εξάλειψη των γηρασμένων κυττάρων, παρεμβαίνοντας στα μονοπάτια επιβίωσης που τα καθιστούν ανθεκτικά στην απόπτωση. Τα senomorphics, αντίθετα, δεν απομακρύνουν τα κύτταρα, αλλά επιχειρούν να περιορίσουν τη βλαπτική εκκριτική τους δραστηριότητα, ιδιαίτερα το SASP, και να επηρεάσουν μηχανισμούς που σχετίζονται με τη φλεγμονή, τον μεταβολισμό και τη μιτοχονδριακή λειτουργία.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν φυσικές ενώσεις που διερευνώνται στο πλαίσιο αυτών των στρατηγικών. Η quercetin, η fisetin και η procyanidin C1 μελετώνται για senolytic δράση, ενώ ενώσεις όπως η resveratrol, η pterostilbene, η urolithin A και η spermidine διερευνώνται κυρίως για senomorphic ιδιότητες. Παρότι τα προκλινικά δεδομένα έχουν δημιουργήσει σημαντικό ερευνητικό ενδιαφέρον, η κλινική τεκμηρίωση παραμένει περιορισμένη και ζητήματα όπως η βιοδιαθεσιμότητα, η κατάλληλη δοσολογία και η μακροχρόνια ασφάλεια απαιτούν περαιτέρω μελέτη.

Η κυτταρική γήρανση, ωστόσο, δεν είναι μία ενιαία κατάσταση. Πρόσφατα δεδομένα δείχνουν ότι μόλις περίπου το 4% των χαρακτηριστικών που σχετίζονται με τη γήρανση είναι κοινά μεταξύ διαφορετικών κυτταρικών τύπων. Οι διαφορές συνδέονται με τον τύπο του κυττάρου, τα ερεθίσματα που προκαλούν τη γήρανση και τα σήματα από το μικροπεριβάλλον των ιστών. Η μεγάλη αυτή ετερογένεια δυσχεραίνει την ακριβή θεραπευτική στόχευση και αναδεικνύει την ανάγκη καλύτερης μοριακής χαρτογράφησης των γηρασμένων κυττάρων.

Η μετάβαση επομένως από το εργαστήριο στην κλινική πράξη παραμένει πρόκληση. Η χαμηλή βιοδιαθεσιμότητα αρκετών φυσικών ενώσεων, η περιορισμένη εκλεκτικότητα της στόχευσης και η ετερογένεια των γηρασμένων κυττάρων αποτελούν βασικά εμπόδια. Οι συγγραφείς επισημαίνουν ότι τεχνολογίες που επιτρέπουν τη μελέτη μεμονωμένων κυττάρων και διαφορετικών μοριακών χαρακτηριστικών τους μπορούν να συμβάλουν στην ακριβέστερη χαρτογράφηση αυτής της ετερογένειας και στη μελλοντική ανάπτυξη πιο στοχευμένων παρεμβάσεων.

Η κυτταρική γήρανση αναδεικνύεται έτσι όχι ως ένα αμετάβλητο τελικό στάδιο, αλλά ως μια δυναμική και δυνητικά τροποποιήσιμη βιολογική διαδικασία, αναφέρουν οι ειδικοί. Η καλύτερη κατανόηση της ετερογένειάς της, ο ακριβέστερος προσδιορισμός των κυτταρικών πληθυσμών που θα μπορούσαν να αποτελέσουν θεραπευτικό στόχο και ο καθορισμός της κατάλληλης χρονικής στιγμής και δοσολογίας αποτελούν κρίσιμα επόμενα βήματα. Η μετάβαση, ωστόσο, από τα πειραματικά δεδομένα σε ασφαλείς και αποτελεσματικές παρεμβάσεις για τον άνθρωπο θα απαιτήσει καλά σχεδιασμένες, μακροχρόνιες κλινικές μελέτες, καταλήγουν οι ειδικοί.

ΑΠΕ-ΜΠΕ

Περισσότερες από 3 εκατομμύρια γυναίκες παγκοσμίως ζουν σήμερα με γυναικολογικό καρκίνο, ενώ κάθε χρόνο καταγράφονται περισσότερα από 1 εκατομμύριο νέα περιστατικά. Ο αριθμός αυτός αναμένεται να ξεπεράσει τα 2 εκατομμύρια έως το 2050, με τις αυξήσεις να κυμαίνονται από 38% για τον καρκίνο του ενδομητρίου έως 77% για τον καρκίνο του κόλπου.

Τα στοιχεία αυτά ανέφερε, μιλώντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ με αφορμή την ημερίδα «Γυναικολογικός Καρκίνος – Η Γνώση Σώζει Ζωές» που θα πραγματοποιηθεί αύριο (23/9), η Κωνσταντίνα Μπόνιου, ακτινοθεραπεύτρια ογκολόγος, διευθύντρια ΕΣΥ στο Ακτινοθεραπευτικό Ογκολογικό Τμήμα του ΑΝΘ «Θεαγένειο» και πρόεδρος της Ελληνικής Εταιρείας Ερεύνης Καρκίνου.

Επικαλούμενη στοιχεία του Globocan Cancer Tomorrow, η κ. Μπόνιου επισήμανε ότι, με εκτιμώμενη ετήσια συχνότητα εμφάνισης άνω των 3,6 εκατομμυρίων και θνησιμότητα που υπερβαίνει το 1,3 εκατομμύριο, οι γυναικολογικοί καρκίνοι αντιπροσωπεύουν σχεδόν το 40% του συνόλου των περιστατικών καρκίνου και περισσότερο από το 30% της συνολικής θνησιμότητας από καρκίνο στις γυναίκες παγκοσμίως.

Από αυτά τα περιστατικά, περίπου το 44% αφορά τον καρκίνο του τραχήλου της μήτρας, το 29% τον καρκίνο του ενδομητρίου, το 23% τον καρκίνο των ωοθηκών και λιγότερο από 5% άλλους γυναικολογικούς καρκίνους, όπως ο καρκίνος του αιδοίου και του κόλπου.

Τα στοιχεία αυτά αναδεικνύουν το μέγεθος της πρόκλησης για τη δημόσια υγεία και βρίσκονται στο επίκεντρο της ημερίδας, που συνδιοργανώνουν αύριο η Ελληνική Εταιρεία Ερεύνης Καρκίνου και η Ιατρική Εταιρεία Θεσσαλονίκης, στα γραφεία της Ιατρικής Εταιρείας Θεσσαλονίκης, Δημοσθένους 4, από τις 15:30 έως τις 20:00.

Υποστήριξη, όχι στίγμα

Με αφορμή την 8η Παγκόσμια Ημέρα Γυναικολογικής Ογκολογίας (World GO Day), που τιμήθηκε στις 20 Σεπτεμβρίου, η κ. Μπόνιου αναφέρεται στο φετινό μήνυμα «Υποστήριξη, όχι στίγμα», επισημαίνοντας την ανάγκη να ξεπεραστεί όχι μόνο η άγνοια γύρω από τη νόσο, αλλά και τα κοινωνικά και πολιτισμικά ταμπού που εξακολουθούν να περιβάλλουν τη γυναικολογική υγεία.

Ο γυναικολογικός καρκίνος περιλαμβάνει τον καρκίνο των ωοθηκών, της μήτρας και του ενδομητρίου, του τραχήλου της μήτρας, του κόλπου και του αιδοίου, καθώς και σπανιότερες μορφές. Όπως σημειώνει η κ. Μπόνιου, το στίγμα μπορεί να λειτουργήσει ως εμπόδιο στην έγκαιρη αναζήτηση ιατρικής βοήθειας, καθώς πολλές γυναίκες μπορεί να αγνοούν ή να αποκρύπτουν συμπτώματα που σχετίζονται με τα αναπαραγωγικά όργανα, επειδή αυτά εξακολουθούν σε ορισμένες περιπτώσεις να αντιμετωπίζονται ως «ταμπού». Η καθυστέρηση στη διάγνωση μπορεί να έχει δυσμενείς επιπτώσεις στην αντιμετώπιση και την έκβαση της νόσου.

Η κ. Μπόνιου επισημαίνει ότι η αντιμετώπιση του γυναικολογικού καρκίνου δεν μπορεί να περιορίζεται στη θεραπεία της νόσου. Η ενημέρωση για τους παράγοντες κινδύνου και τα συμπτώματα, η πρόληψη και η έγκαιρη διάγνωση αποτελούν κρίσιμους παράγοντες, ενώ εξίσου σημαντική είναι η στήριξη των ασθενών και των οικογενειών τους. Η πρόληψη περιλαμβάνει τον εμβολιασμό έναντι του HPV, την ενημέρωση για τους παράγοντες κινδύνου, την αναγνώριση των συμπτωμάτων και τις αλλαγές στον τρόπο ζωής που μπορούν να περιορίσουν τον κίνδυνο εμφάνισης ορισμένων μορφών καρκίνου.

Η προσωπική μαρτυρία μιας γυναίκας που νόσησε

Τη σημασία της πρόληψης και της έγκαιρης διάγνωσης αναδεικνύει, μέσα από τη δική της εμπειρία, η Κωνσταντίνα Μαρίνου, η οποία θα καταθέσει την προσωπική της μαρτυρία στην αυριανή ημερίδα. Η κ. Μαρίνου διαγνώστηκε τον Φεβρουάριο του 2023, σε ηλικία 53 ετών, με καρκίνο του τραχήλου της μήτρας και προσβολή λεμφαδένων. Καθώς η νόσος είχε φτάσει σε στάδιο στο οποίο δεν μπορούσε να αντιμετωπιστεί χειρουργικά, υποβλήθηκε σε χημειοθεραπεία, ακτινοθεραπεία και βραχυθεραπεία. «Έκανα μια πλήρη σειρά θεραπειών που τελικά με έσωσαν», αναφέρει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, σημειώνοντας ότι σήμερα, στα 56 της χρόνια, βρίσκεται σε ύφεση και είναι καλά στην υγεία της.

Η κ. Μαρίνου σημειώνει ότι έκανε κάθε χρόνο τεστ Παπανικολάου, με εξαίρεση μία φορά. «Παρέλειψα ένα τεστ Παπανικολάου και μέσα σε αυτό το χρονικό διάστημα, του ενάμιση με δύο χρόνων, διαγνώστηκα με καρκίνο. Είναι πάρα πολύ σημαντικό να γίνεται το τεστ», επισημαίνει, αναδεικνύοντας τη σημασία του τακτικού προληπτικού ελέγχου.

Κατά τη διάρκεια των χημειοθεραπειών βρέθηκε ανάμεσα σε δύο νεαρές γυναίκες, περίπου 30 ετών, που επίσης υποβάλλονταν σε θεραπεία. «Ήταν σοκαριστικό», λέει, υπογραμμίζοντας ότι ο γυναικολογικός καρκίνος δεν αφορά μόνο μεγαλύτερες ηλικίες. Το μήνυμα που απευθύνει στις γυναίκες είναι η πρόληψη. «Συχνά τεστ Παπ, εμβόλια, μαστογραφίες, εμβόλια για τον HPV για την πρόληψη», αναφέρει.

Να μην ταυτιστούμε με τον καρκίνο μας

Η κ. Μαρίνου μιλά με ιδιαίτερη έμφαση και για τη σχέση εμπιστοσύνης που ανέπτυξε με τους γιατρούς, τους νοσηλευτές και τους τεχνολόγους που τη φρόντισαν, χαρακτηρίζοντας τη βραχυθεραπεία και την τεχνολογία σημαντικά εργαλεία στη θεραπεία του γυναικολογικού καρκίνου.

«Τόσο η γιατρός μου όσο και οι υπόλοιποι γιατροί και οι νοσηλευτές ήταν πραγματικά πολύ δυνατά στηρίγματα. Γελάσαμε πολύ και με βοήθησαν πολύ από κάθε άποψη», σημειώνει. «Από τη μία είναι η ιατρική κοινότητα και η τεχνολογία και από την άλλη είμαστε εμείς, σαν άνθρωποι. Αυτοί κάνουν τη δουλειά τους και τους εμπιστευόμαστε κι εμείς, από την άλλη, μένουμε με κάθε τρόπο δυνατοί και πορευόμαστε έτσι ώστε να μην ταυτιστούμε στο τέλος με τον καρκίνο μας, να τον πολεμήσουμε και να συνεχίσουμε», αναφέρει.

ΑΠΕ-ΜΠΕ/Αγγέλα Φωτοπούλου