Στην αρχή χρειάζεται ένας υπολογιστής, με το απαραίτητο λογισμικό και φυσικά μια κάμερα. Εκείνη εντοπίζει το βλέμμα του χρήστη, ο οποίος κοιτάζει σε διαφορετικά σημεία της οθόνης ώστε να ολοκληρωθεί η διαδικασία της βαθμονόμησης του βλέμματος. Η ακρίβειά της είναι καλό σημάδι και δείχνει ότι τα πράγματα θα εξελιχθούν πολύ καλύτερα. Μετά εμφανίζονται τα γράμματα ή οι νότες, ανάλογα με την περίπτωση, και αφού ο χρήστης εστιάσει σε ένα γράμμα ή μία νότα, αυτά επιλέγονται. Γράμματα και αργότερα λέξεις σχηματίζονται στην οθόνη, ενώ νότες και μουσικές ακούγονται από τον υπολογιστή. Με τη βοήθεια προγράμματος πρόβλεψης λέξεων, η εξάσκηση βελτιώνεται και η εκπαίδευση στη γραφή ή το παίξιμο ενός κομματιού, μπορεί να διαρκέσει από μια εβδομάδα ως δύο μήνες.
Με τον τρόπο αυτό, παιδιά και ενήλικες που δεν έχουν ικανότητα λόγου, είτε γιατί γεννήθηκαν έτσι, είτε λόγω κάποιας διαταραχής, ασθένειας ή ενός ατυχήματος αργότερα, καταφέρνουν να επικοινωνήσουν και να αποκτήσουν έναν τρόπο έκφρασης. Και τι ακριβώς γράφουν εκείνη τη σημαδιακή πρώτη φορά που αποκτούν «φωνή»; Το όνομα της μητέρας, «θέλω να βγω έξω», «να πάω μια βόλτα», «θέλω γεμιστά» ή «λίγη βότκα»…
«Έχω έναν μαθητή που είναι 39 ετών και το μοναδικό πράγμα που κουνάει επάνω του είναι τα βλέφαρά του. Ωστόσο αντιλαμβάνεται τα πάντα και τώρα μαθαίνει τα γράμματα, τις λέξεις, τις έννοιες. Για πρώτη φορά έγραψε κάποιες προτάσεις και η μαμά του, όταν τον είδε να γράφει το όνομά της, ούρλιαζε, τον αγκάλιαζε, έκλαιγε. Ήταν κάτι εκπληκτικό», αναφέρει στο ΑΠΕ–ΜΠΕ η Μαρία Βαρσαμά, μεταδιδακτορική ερευνήτρια του Παιδαγωγικού Τμήματος του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, η οποία ανέπτυξε μια μέθοδο που φέρει το όνομά της για την ανάγνωση και γραφή της ελληνικής γλώσσας με τα μάτια.
Η ίδια φέρνει στο μυαλό της και ένα άλλο αγόρι, που όταν έγραψε για πρώτη φορά με τα μάτια κάτι στον υπολογιστή, αποκάλυψε ότι τον κουράζει πάρα πολύ το γεγονός ότι οι εκπαιδευτικοί του τού διαβάζουν συνέχεια βιβλία και το βρίσκει βαρετό, γιατί έχει ακούσει πολλές φορές τις ίδιες ιστορίες και ήθελε να τους πει να σταματήσουν, αλλά δεν μπορούσε.
«Οι άνθρωποι απεγκλωβίζονται»
Στο ερώτημα τι λένε όσοι δεν μπορούν να μιλήσουν και ξαφνικά έχουν τη δυνατότητα να εκφραστούν, η κ. Βαρσαμά απαντά: «Θα περίμενε κανείς ότι τα άτομα αυτά θα ξεκινήσουν να γράφουν και να γράφουν πολλά πράγματα. Ωστόσο αυτά που ‘λένε’ είναι απλά, φυσιολογικά πράγματα του τύπου: ‘θέλω να βγω έξω’, ‘να πιω λίγο κρασί’. Μπορεί μεν οι προσδοκίες των γονέων να είναι άλλες καθώς θέλουν να επικοινωνήσουν μαζί τους και να ακούσουν πώς νιώθουν μέσα από την αναπηρία τους. Ωστόσο δεν νιώθουν διαφορετικοί, δεν νιώθουν ότι έχουν κάποιον περιορισμό. Δεν το εκφράζουν, όταν ξεκινάνε να γράφουν. Μπορεί, για παράδειγμα, να αποκαλύψουν ότι έχουν καπνίσει κάποια στιγμή στη ζωή τους πριν από το ατύχημα ή την ασθένεια που τους στέρησε την κίνηση και τον λόγο, ακόμη και να εκφράσουν την επιθυμία για σεξ. Με τη γραφή και τη μουσική με τα μάτια, οι άνθρωποι απεγκλωβίζονται. Η ψυχή τους βρίσκει μια δίοδο έκφρασης από ένα σώμα που δεν μπορεί να τους υποστηρίξει».
Ειδικότερα, σχολιάζει ότι μπορεί να απαιτείται μεγάλη προσπάθεια από έναν άνθρωπο που εργάζεται στο αντικείμενο αυτό και οφείλει να παρακινήσει όσους ξεκινούν να μάθουν γραφή ή μουσική με τα μάτια, ώστε μην τα παρατήσουν, να μην χάσουν το ενδιαφέρον τους, να παλέψουν για το επόμενο γράμμα, την επόμενη νότα, τις λέξεις, τις έννοιες και τις μελωδίες. Από την άλλη όμως πλευρά, όπως λέει, «φαίνεται τελικά ότι όσοι αρχίζουν να μαθαίνουν, έχουν μια έντονη επιθυμία να συνεχίσουν και παρότι κουράζονται και γέρνουν λίγο το κεφάλι στο πλάι για να ξεκουραστούν, δεν σταματάνε, θέλουνε να συνεχίσουν. Δεν επιλέγουν ένα διάλειμμα ή ένα παιχνίδι. Καταπονούν τον οργανισμό τους, τα μάτια τους. Όμως κανείς δεν τα παρατάει, δεν βαριέται. Συνεχίζουν από μόνοι τους και αυτό είναι εντυπωσιακό καθώς θέλουν να μπορούν να επικοινωνούν τη σκέψη τους. Η επιθυμία της επικοινωνίας είναι φοβερά μεγάλη».
Οι δρόμοι, άλλωστε, που ανοίγει αυτή η επικοινωνία είναι τόσο σημαντικοί, που μπορεί να αλλάξουν τις ζωές των ανθρώπων. Είναι χαρακτηριστική η περίπτωση ενός αγοριού με παραπληγία, που πέρσι συμμετείχε σε μια εκδρομή, ωστόσο δυσκολεύτηκε με τη διαδικασία του φαγητού. Η μητέρα του στεναχωρήθηκε και δεν ήθελε να τον ξαναστείλει, ωστόσο όταν το ίδιο έμαθε να γράφει με τα μάτια, είπε ότι επιθυμεί να πηγαίνει σε εκδρομές και σε βόλτες, απλώς πριν δεν μπορούσε να επικοινωνήσει αυτή του την ανάγκη. Έτσι φέτος, το ίδιο αγόρι κατάφερε μέσα σε μια εβδομάδα να πάει μια βόλτα, να επισκεφθεί ένα τσίρκο και να συμμετέχει σε διήμερη εκδρομή στην Καστοριά, ξεπερνώντας την απομόνωση και τον περιορισμό.
Πώς η μουσική αλλάζει τη ζωή των ανθρώπων
Στον τρόπο με τον οποίο η μουσική μπορεί να αλλάξει τη ζωή των ανθρώπων αναφέρεται, μιλώντας στο ΑΠΕ–ΜΠΕ, ο Ζαχαρίας Βαμβακούσης, ερευνητής νέων μουσικών ψηφιακών οργάνων για προσβασιμότητα και δημιουργός του λογισμικού EyeHarp, με το οποίο μπορεί κάποιος να παίξει μουσική με τις κινήσεις των ματιών του. Ο ίδιος επισημαίνει ότι η τεχνολογία επικοινωνίας μέσω εντοπισμού βλέμματος προϋπήρχε εδώ και είκοσι χρόνια και δηλώνει: «Υπάρχουν περιπτώσεις παιδιών που όταν ήρθαν σε μένα για μουσική, ούτε εκείνα ούτε οι γονείς τους, τόσο εδώ όσο και στην Ισπανία όπου βρισκόμουν πριν από 6 χρόνια, δεν γνώριζαν ότι μπορεί κάποιος να επικοινωνεί με το βλέμμα. Δυστυχώς υπάρχουν ακόμη και σήμερα άνθρωποι -ακόμη και επαγγελματίες, που δεν γνωρίζουν καν αυτή την τεχνολογία, ούτε τη χρησιμοποιούν. Εμένα όλο αυτό στην αρχή με εξόργιζε. Αλλά κάνω ό,τι μπορώ μέσα από το κομμάτι της μουσικής και ναι, όταν ξεκινάει η επικοινωνία και η μουσική, τότε αλλάζει η ζωή των ανθρώπων. Ενθουσιάζονται όλοι».
Το λογισμικό είναι φιλικό στον χρήστη, λειτουργεί ως παιχνίδι και από την πρώτη φορά μπορεί κάποιος να παίξει ένα τραγούδι που του αρέσει, με τη βοήθεια του υπολογιστή. Εκείνος τον βοηθάει, του δίνει οδηγίες, του προτείνει παιχνίδια απομνημόνευσης και δίνει τον ρυθμό. «Οι πιο δυνατές στιγμές είναι εκείνες της πρώτης επαφής με το EyeHarp καθώς ο χρήστης συνειδητοποιεί ότι μπορεί να έχει αλληλεπίδραση σε πραγματικό χρόνο. Όταν ακούγεται η μουσική, είναι φοβερός ο ενθουσιασμός και η συγκίνηση και για μένα και για τους μαθητές που μπορούν να παίξουν», σχολιάζει.
Ο κ. Βαμβακούσης μιλάει με θερμά λόγια για την Αλεξάνδρα Κερλίδου, από τη Μυτιλήνη, η οποία δεν έχει μιλήσει ποτέ στη ζωή της. Γεννήθηκε, λόγω ενός περιγενετικού ατυχήματος, με τετραπληγία λόγω εγκεφαλικής παράλυσης, το νοητικό της επίπεδο είναι απολύτως φυσιολογικό και ξεκίνησε να εκπαιδεύεται στην κίνηση των ματιών από τα 13 της χρόνια. Σήμερα γράφει με τα μάτια σε εξαιρετικά υψηλό επίπεδο, ενώ παίζει μουσική με τα μάτια και συμμετέχει σε συναυλίες. «Η Αλεξάνδρα είχε πει κάποτε: ‘για πρώτη φορά νιώθω ότι μπορώ να τραγουδήσω τα τραγούδια με τα μάτια μου, ενώ παίζω τις νότες, κάτι που δεν μπορούσα ποτέ’», σχολιάζει ο κ. Βαμβακούσης, ενώ η ίδια, μιλώντας με τα μάτια στο ΑΠΕ–ΜΠΕ, γράφει: «Το Eyeharp μας δίνει τη δυνατότητα να συνυπάρχουμε με τραγουδιστές και με μουσικούς, διάσημους και μη, επί σκηνής. Έτσι τους γνωρίζουμε από κοντά, αλλιώς δεν θα μπορούσαμε ούτε να τους δούμε, ούτε να συνεργαστούμε».
Για έναν πολύτιμο συνεργάτη κάνει λόγο, από την πλευρά της, η κ. Βαρσαμά που επισημαίνει ότι τη βοήθησε να βελτιώσει τη μέθοδο ανάγνωσης και γραφής που δημιούργησε για την ελληνική γλώσσα, ώστε να χρησιμοποιείται ορθά και με επιτυχία από ανθρώπους που δεν μιλούν ή δεν ξέρουν να χρησιμοποιούν ακόμη αυτή την τεχνολογία.
Φέρνοντας στο μυαλό του και άλλες αντίστοιχες «πρώτες» εμπειρίες, ο δημιουργός του EyeHarp θυμάται τον μουσικό Στέλιο Πισσή από την Κύπρο, που έπαιζε πιάνο μέχρι να εμφανιστεί μια νευροεκφυλιστική ασθένεια που δεν του επέτρεπε να κινείται. Όταν τον επισκέφθηκε ο κ. Βαμβακούσης και του παρουσίασε για πρώτη φορά το EyeHarp, έπαιξε αμέσως μουσική ξανά και το ίδιο συνέβη και με τον Alber, με τον οποίο μάλιστα έδωσαν συναυλία με το EyeHarp στη Σμύρνη της Τουρκίας. Δεν ξεχνά επίσης τον Τζοέλ από την Βαρκελώνη, τον πρώτο του μαθητή, ο οποίος σήμερα θέλει να περάσει σε μουσικό πανεπιστήμιο ώστε να ασχοληθεί επαγγελματικά με τη μουσική και να βιοπορίζεται από αυτή. «Το βασικό συναίσθημα που εκφράζουν όσοι παίζουν μουσική με τα μάτια είναι απελευθέρωση. Είναι ελευθερία έκφρασης και επικοινωνίας», προσθέτει.
Στην Ελλάδα 134 άτομα παίζουν μουσική με τα μάτια και 300 γράφουν με τα μάτια
Σήμερα, στην Ελλάδα 134 άτομα παίζουν μουσική με τα μάτια, ενώ τριακόσια περίπου χρησιμοποιούν λογισμικό γραφής με τα μάτια. Σύμφωνα με στοιχεία που επικαλείται ο κ. Βαμβακούσης, παγκοσμίως υπάρχουν πενήντα εκατομμύρια άνθρωποι που θα μπορούσαν να ωφεληθούν από αυτή την τεχνολογία.
Όπως λέει η κ. Βαρσαμά, πρόκειται για άτομα με τετραπληγία, σοβαρές νευρολογικές παθήσεις, εγκεφαλική παράλυση, περιπτώσεις περιγεννητικών λαθών ή ατυχημάτων, ασθενείς με Αμυοτροφική Πλευρική Σκλήρυνση (ALS) ή λοιπά σύνδρομα που προκαλούν παράλυση κ.α. Η τεχνολογία αυτή θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί σε κάθε κατάσταση, από την οποία απουσιάζει ο προφορικός λόγος ως έκφραση, όπως για παράδειγμα η αποκατάσταση μετά από εγκεφαλικό επεισόδιο.
Στο πλαίσιο αυτό, πριν από έναν μήνα δημιουργήθηκε η EyeHarp Ελλάς, μια μη κερδοσκοπική εταιρεία που έχει σκοπό τη βελτίωση της ποιότητας ζωής των ανθρώπων με έναν ολιστικό τρόπο. Συνεργασίες προωθούνται με φορείς όπως η ΕΛΕΠΑΠ και η Εταιρεία Σπαστικών Βορείου Ελλάδος, ΚΔΑΠ ΜΕΑ, ιατρικά κέντρα, γυναικολογικές κλινικές, κέντρα αποκατάστασης και νοσοκομεία, προκειμένου να υποστηρίζονται άνθρωποι στην εκμάθηση γραφής και μουσικής με τα μάτια, ενώ παρέχονται ακόμη προγράμματα για την πλοήγηση στο διαδίκτυο και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, παιχνίδια και δυνατότητες ψυχαγωγίας. Απώτερος στόχος είναι κάποια στιγμή, να συνταγογραφούνται όλα αυτά τα μαθήματα με voucher μουσικοθεραπείας, αντίστοιχα με εκείνα της λογοθεραπείας και εργοθεραπείας.
Π. Γιούλτση
*Φωτ.: Μ. Βαρσαμά
ΑΠΕ-ΜΠΕ
