Μελέτη του ΙΝΣΕΤΕ «Ο Ελληνικός Τουρισμός: Επιτεύγματα, Προκλήσεις, Προοπτικές»

Σε μια νέα φάση ωριμότητας έχει περάσει ο ελληνικός τουρισμός. Τα μεγέθη του 2025 επιβεβαιώνουν ότι αποτελεί ένα από τα ισχυρότερα ανταγωνιστικά πλεονεκτήματα της ελληνικής οικονομίας, με διεθνή αναγνωρισιμότητα, σημαντική συνεισφορά στο ΑΕΠ και καθοριστικό ρόλο στην απασχόληση. Ωστόσο, πίσω από τα διαδοχικά ρεκόρ αναδύεται ένα κρίσιμο ερώτημα: μπορεί η ανάπτυξη να μεταφραστεί σε μεγαλύτερη αξία για την οικονομία και την κοινωνία, χωρίς να εξαντλεί τους προορισμούς, να επιβαρύνει τις υποδομές και να υπονομεύει τους φυσικούς πόρους στους οποίους στηρίζεται;

Η μελέτη του ΙΝΣΕΤΕ «Ο Ελληνικός Τουρισμός: Επιτεύγματα, Προκλήσεις, Προοπτικές» επιχειρεί να απαντήσει σε αυτό το ερώτημα, εξετάζοντας τον κλάδο όχι μόνο μέσα από τις αφίξεις και τις εισπράξεις, αλλά και μέσα από τους ανθρώπους του, την ανταγωνιστικότητα των επιχειρήσεων, τη διαχείριση των προορισμών, τις υποδομές, την περιβαλλοντική βιωσιμότητα και την κοινωνική αποδοχή. Το συμπέρασμα είναι σαφές: η επόμενη ημέρα δεν θα κριθεί αποκλειστικά από το πόσοι επισκέπτες θα έρθουν στην Ελλάδα, αλλά από το πώς θα οργανωθεί η ανάπτυξη και πώς θα κατανεμηθούν τα οφέλη της.

Τα ρεκόρ και η πραγματική αξία

Το 2025 αποτέλεσε χρονιά ιστορικών υψηλών για τον ελληνικό τουρισμό. Σύμφωνα με τα στοιχεία που παραθέτει το ΙΝΣΕΤΕ, οι διεθνείς αφίξεις χωρίς την κρουαζιέρα ανήλθαν σε 37,98 εκατ., ενώ μαζί με την κρουαζιέρα έφθασαν τα 43,3 εκατ. Οι εισπράξεις από τον εισερχόμενο τουρισμό, χωρίς την κρουαζιέρα, διαμορφώθηκαν σε 22,6 δισ. ευρώ, αυξημένες κατά 9,8% σε σύγκριση με το 2024. Το 2025 η άμεση συνεισφορά του τουρισμού αντιστοιχεί στο 13% του ΑΕΠ και η συνολική, άμεση και έμμεση, περί το 30% ενώ οι επενδύσεις του κλάδου εκτιμώνται σε περίπου 5 δισ. ευρώ.

Οι αριθμοί αυτοί αποτυπώνουν την οικονομική βαρύτητα ενός κλάδου που διαχέει τη δραστηριότητά του πολύ πέρα από τα ξενοδοχεία και την εστίαση. Από τις μεταφορές και το εμπόριο μέχρι την αγροδιατροφή, τις κατασκευές και τις πολιτιστικές υπηρεσίες, η τουριστική δαπάνη ενεργοποιεί μια ευρεία αλυσίδα επιχειρήσεων και επαγγελμάτων. Η πραγματική του αξία, επομένως, δεν περιορίζεται στα άμεσα έσοδα, αλλά εξαρτάται και από το πόσο ισχυρές είναι οι διασυνδέσεις του με την υπόλοιπη παραγωγική οικονομία.

Την ίδια στιγμή, η υψηλή επισκεψιμότητα δεν συνεπάγεται αυτομάτως ανάλογη αύξηση της αξίας που παραμένει σε κάθε προορισμό. Η μέση διάρκεια παραμονής μειώθηκε από 7,4 διανυκτερεύσεις το 2019 σε 6,1 το 2025, υποχώρηση 17,2%.

Η γεωγραφία της ανισότητας

Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά ευρήματα της μελέτης αφορά την άνιση κατανομή της τουριστικής δραστηριότητας. Οκτώ από τις δεκατρείς περιφέρειες της χώρας συγκεντρώνουν μόλις το 10% των τουριστικών εσόδων, ενώ πέντε νησιά δέχονται το 47% των διεθνών αφίξεων. Παράλληλα, σύμφωνα με τα στοιχεία που επικαλείται το ΙΝΣΕΤΕ από το Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο για τον Τουρισμό, το 90% των δημοτικών ενοτήτων που καλύπτουν το 95% της ελληνικής επικράτειας εμφανίζει μικρή ή μηδαμινή τουριστική ανάπτυξη.

Η εικόνα αυτή αποδυναμώνει το επιχείρημα ότι το πρόβλημα της χώρας είναι απλώς ο υπερβολικός αριθμός επισκεπτών. Η πίεση είναι έντονη σε συγκεκριμένους τόπους και συγκεκριμένες χρονικές περιόδους, την ώρα που μεγάλο μέρος της χώρας παραμένει έξω από τις κύριες τουριστικές ροές. Η εποχικότητα εξακολουθεί να αποτελεί διαρθρωτική αδυναμία: το τρίτο τρίμηνο του 2025 συγκέντρωσε το 52,4% των διεθνών αφίξεων και το 52,5% των εισπράξεων, παρά τη μείωση της αντίστοιχης συγκέντρωσης σε σχέση με το 2019.

Η πρόκληση είναι, συνεπώς, διπλή. Αφενός, οι δημοφιλείς προορισμοί χρειάζονται αποτελεσματικότερη διαχείριση των επισκεπτών, των μετακινήσεων, των απορριμμάτων και των υδάτινων πόρων. Αφετέρου, περιοχές με δυνατότητες ανάπτυξης χρειάζονται επενδύσεις, συνδεσιμότητα και προϊόντα που μπορούν να δημιουργήσουν ζήτηση πέρα από τους θερινούς μήνες.

Κομβικό ρόλο σε αυτή τη στρατηγική μπορούν να διαδραματίσουν οι Οργανισμοί Διαχείρισης και Προώθησης Προορισμών (DMMOs). Η αποστολή τους, σύμφωνα με το ΙΝΣΕΤΕ, δεν πρέπει να περιορίζεται στην προβολή. Χρειάζεται να περιλαμβάνει σχεδιασμό, συντονισμό των εμπλεκόμενων φορέων, αξιοποίηση δεδομένων και διαχείριση των τουριστικών ροών.

Οι άνθρωποι πίσω από την εμπειρία

Η ανάπτυξη του τουρισμού δεν μπορεί να διατηρηθεί χωρίς επαρκές και καταρτισμένο ανθρώπινο δυναμικό. Το τρίτο τρίμηνο του 2025, η απασχόληση σε καταλύματα και εστίαση έφθασε τους 475.200 εργαζομένους, αντιστοιχώντας στο 10,8% της συνολικής απασχόλησης της χώρας. Παράλληλα, η μελέτη καταγράφει βελτίωση στην ποιότητα της εργασίας: το ποσοστό πλήρους απασχόλησης αυξήθηκε από 82,1% το 2019 σε 90,4% το 2025, ενώ καταγράφηκε ισορροπία μεταξύ των φύλων.

Οι θετικές αυτές μεταβολές, ωστόσο, δεν εξαλείφουν τα προβλήματα. Το 2025 οι ελλείψεις προσωπικού στα ξενοδοχεία αντιστοιχούσαν στο 14% των θέσεων εργασίας, ενώ μόλις το 24% των εργαζομένων του ξενοδοχειακού κλάδου ήταν απόφοιτοι τουριστικών σχολών. Η εποχικότητα δυσκολεύει τη διαμόρφωση σταθερών επαγγελματικών διαδρομών, ενώ η ψηφιοποίηση και η τεχνητή νοημοσύνη μεταβάλλουν τις απαιτούμενες δεξιότητες.

Η απάντηση δεν μπορεί να είναι μόνο η κάλυψη των κενών μιας περιόδου αιχμής. Απαιτείται μετάβαση από την προσφορά προσωρινών θέσεων εργασίας στη δημιουργία σταδιοδρομιών, με κατάρτιση, συνεχή αναβάθμιση δεξιοτήτων και επέκταση της τουριστικής περιόδου. Η ποιότητα της φιλοξενίας εξαρτάται από την ποιότητα της εργασίας, αλλά και από τη δυνατότητα των εργαζομένων να παραμένουν στον κλάδο και να εξελίσσονται μέσα σε αυτόν.

Ανταγωνιστικότητα με αδύναμο κρίκο τις υποδομές

Η Ελλάδα κατατάσσεται στην 21η θέση παγκοσμίως στον Δείκτη Ανάπτυξης Ταξιδιών και Τουρισμού του Παγκόσμιου Οικονομικού Φόρουμ, σύμφωνα με την αποτύπωση της μελέτης. Η θέση της είναι κατά 38 θέσεις υψηλότερη από εκείνη που καταλαμβάνει ως προς τη γενική οικονομική ανταγωνιστικότητα. Πρόκειται για μια ένδειξη της ισχύος του τουριστικού προϊόντος, αλλά και της απόστασης που εξακολουθεί να χωρίζει την Ελλάδα από ανταγωνιστές όπως η Ισπανία, η Γαλλία, η Ιταλία και η Πορτογαλία.

Το ΙΝΣΕΤΕ εντοπίζει σημαντικό μέρος της υστέρησης στις υποδομές και στη διακυβέρνηση. Το 2025 οι τουριστικές επιχειρήσεις εκτιμάται ότι πραγματοποίησαν επενδύσεις περίπου 5 δισ. ευρώ, εκ των οποίων 2,8 δισ. ευρώ στον ξενοδοχειακό κλάδο. Ωστόσο, οι ιδιωτικές επενδύσεις δεν αρκούν για να αντισταθμίσουν τις αδυναμίες του δημόσιου χώρου και των δικτύων που στηρίζουν την εμπειρία του επισκέπτη.

Οι καθυστερήσεις στις αερομεταφορές, οι ελλείψεις στελέχωσης και εκσυγχρονισμού της αεροναυτιλίας, οι αδυναμίες στις οδικές και σιδηροδρομικές συνδέσεις, αλλά και οι ανάγκες της ακτοπλοΐας επηρεάζουν άμεσα την προσβασιμότητα των προορισμών. Στην ίδια κατηγορία εντάσσονται η διαχείριση των υδάτινων πόρων, η καθαριότητα, η σήμανση, η προσβασιμότητα και οι δημόσιες πολιτιστικές υποδομές.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η έλλειψη συνεδριακού κέντρου διεθνών προδιαγραφών για μεγάλα συνέδρια, η οποία περιορίζει τη δυνατότητα διεκδίκησης μιας αγοράς υψηλής δαπάνης που μπορεί να ενισχύσει τη δραστηριότητα εκτός της θερινής περιόδου. Αντίστοιχα, η ανάπτυξη σύγχρονων μαρινών και λιμένων κρουαζιέρας παραμένει πεδίο ανεκμετάλλευτων δυνατοτήτων.

Η φορολογική επιβάρυνση αποτελεί ακόμη έναν παράγοντα που, σύμφωνα με τη μελέτη, περιορίζει την ανταγωνιστικότητα. Η Ελλάδα κατατάσσεται πέμπτη μεταξύ επτά ανταγωνιστικών χωρών ως προς τη φορολογική ανταγωνιστικότητα του τουρισμού. Το ζήτημα δεν αφορά μόνο το ύψος των επιβαρύνσεων, αλλά και τη δυνατότητα των επιχειρήσεων να επανεπενδύουν και να λειτουργούν εκτός υψηλής περιόδου.

Βιωσιμότητα, κοινωνική αποδοχή και τεχνητή νοημοσύνη

Η περιβαλλοντική διάσταση αναδεικνύεται σε καθοριστικό παράγοντα για τη μελλοντική πορεία του κλάδου. Μόλις το 8% των ξενοδοχείων διαθέτει πιστοποίηση βιωσιμότητας, ενώ το 73% των επιχειρήσεων δεν έχει θέσει στόχο μείωσης των εκπομπών έως το 2030, σύμφωνα με τη μελέτη. Η κλιματική αλλαγή, η διάβρωση των ακτών και η αυξανόμενη πίεση στους υδάτινους πόρους απαιτούν συστηματικό σχεδιασμό και επενδύσεις με μακροπρόθεσμο ορίζοντα.

Η θεσμοθέτηση του Ειδικού Χωροταξικού Πλαισίου για τον Τουρισμό δημιουργεί μια βάση στρατηγικού σχεδιασμού έπειτα από μακρά περίοδο εκκρεμότητας. Η αποτελεσματικότητά του, όμως, θα κριθεί από την εφαρμογή του και από την εξειδίκευση των κατευθύνσεών του στα τοπικά και ειδικά πολεοδομικά σχέδια. Η εκτός σχεδίου δόμηση, ιδίως σε νησιωτικές περιοχές, εξακολουθεί να προκαλεί πιέσεις στο τοπίο, στα δίκτυα κοινής ωφέλειας και στη διαθέσιμη γη.

Εξίσου κρίσιμη είναι η σχέση του τουρισμού με την κοινωνία. Το 82,4% των πολιτών αξιολογεί θετικά την οικονομική συνεισφορά του κλάδου, αλλά οι ανησυχίες για τα ενοίκια και το κόστος ζωής είναι έντονες. Η μελέτη επισημαίνει ότι οι παράγοντες που διαμορφώνουν τις τιμές κατοικίας και το κόστος διαβίωσης είναι πολλοί και δεν μπορούν να αποδοθούν αποκλειστικά στον τουρισμό. Ωστόσο, η αντιμετώπιση των αρνητικών επιπτώσεων είναι προϋπόθεση για τη μακροπρόθεσμη κοινωνική αποδοχή του.

Την ίδια στιγμή, η τεχνολογία προσθέτει μία ακόμη διάσταση στην πρόκληση. Η τεχνητή νοημοσύνη μεταβάλλει τον τρόπο με τον οποίο οι ταξιδιώτες αναζητούν προορισμούς, συγκρίνουν υπηρεσίες και οργανώνουν τις διακοπές τους. Η ανάπτυξη ενός εθνικού κόμβου τουριστικών δεδομένων, η ψηφιακή αναβάθμιση των επιχειρήσεων και η κατάρτιση του ανθρώπινου δυναμικού αποτελούν, κατά το ΙΝΣΕΤΕ, επενδύσεις στρατηγικής σημασίας. Παράλληλα, η διείσδυση σε αγορές όπως η Κίνα, η Ινδία και η Αυστραλία απαιτεί καλύτερη αεροπορική συνδεσιμότητα και προσαρμοσμένη στρατηγική προβολής.

Η Ελλάδα διαθέτει ένα ισχυρό διεθνές brand και μια εξαιρετικά θετική αξιολόγηση της εμπειρίας των επισκεπτών, με βαθμολογία 9,1 στα 10 και δείκτη προθυμίας σύστασης του προορισμού 54. Αυτό το κεφάλαιο εμπιστοσύνης, όμως, δεν είναι ανεξάντλητο. Η διατήρησή του προϋποθέτει ποιοτικές υπηρεσίες, λειτουργικές υποδομές, προστασία του φυσικού και πολιτιστικού αποθέματος και ουσιαστική σύνδεση του τουρισμού με την τοπική οικονομία.

ΑΠΕ-ΜΠΕ

Ο αμερικανικός οίκος πιστοληπτικής αξιολόγησης S&P Global επιβεβαίωσε το αξιόχρεο της Ελλάδας στην επενδυτική βαθμίδα ΒΒΒ με σταθερές προοπτικές.

Ο S&P είναι ο τέταρτος κατά σειρά από τους πέντε αναγνωρισμένους από την ΕΚΤ οίκους αξιολόγησης, ο οποίος αξιολόγησε την ελληνική οικονομία στο β’ εξάμηνο του 2026. Τον Σεπτέμβριο, ο οίκος Scope αναβάθμισε την Ελλάδα στη βαθμίδα ΒΒΒ+, ενώ τον ίδιο μήνα ο Moody’s και ο DBRS αναβάθμισαν σε θετικές από σταθερές τις προοπτικές του αξιόχρεου στη βαθμίδα Baa3 και ΒΒΒ, αντίστοιχα. Τον κύκλο των αξιολογήσεων για το 2026 κλείνει ο Fitch τον Νοέμβριο.

Στην ανακοίνωσή του για τους λόγους της απόφασής του για το αξιόχρεο, ο αμερικανικός οίκος σημειώνει ότι η Ελλάδα βρίσκεται σε τροχιά να καταγράψει το 2026, για μία ακόμη χρονιά, πρωτογενές δημοσιονομικό πλεόνασμα, το οποίο εκτιμά στο 3,8% του ΑΕΠ, χάρη στις μεταρρυθμίσεις για τη φορολογική συμμόρφωση και στη μείωση της ανεργίας και παρά την αύξηση των δαπανών για δημόσιες επενδύσεις.

«Παρότι οι εξωτερικές ανισορροπίες της Ελλάδας είναι υψηλές, θεωρούμε ότι η συμμετοχή της στη ζώνη του ευρώ και η τήρηση των δημοσιονομικών κανόνων της ΕΕ προσφέρουν προστασία έναντι του κινδύνου κλονισμού του ισοζυγίου πληρωμών», αναφέρει, προσθέτοντας ότι η οικονομική ανάπτυξη έχει δείξει ανθεκτικότητα παρά τα διαδοχικά σοκ και οι προοπτικές της παραμένουν ισχυρές χάρη στο υψηλό απόθεμα προγραμματισμένων επενδύσεων.

Όσον αφορά τις σταθερές προοπτικές του αξιόχρεου, ο οίκος αναφέρει ότι σταθμίζουν τις ισχυρές οικονομικές και δημοσιονομικές επιδόσεις της Ελλάδας με τα υψηλά επίπεδα εξωτερικού και δημόσιου χρέους της.

Σημειώνει ότι θα μπορούσε να αναβαθμίσει το αξιόχρεο εάν οι εξωτερικές ανισορροπίες της Ελλάδας βελτιώνονταν ουσιαστικά και με βιώσιμο τρόπο. «Για παράδειγμα, αυτό θα μπορούσε να συμβεί εάν παρατηρούσαμε μείωση της εξάρτησης της οικονομίας από τις εισαγωγές. Θα μπορούσαμε επίσης να αναβαθμίσουμε την Ελλάδα εάν το εξωτερικό χρέος της χώρας, μεγάλο μέρος του οποίου είναι δημόσιο, μειωνόταν ουσιαστικά». Από την άλλη πλευρά, ο S&P αναφέρει ότι θα μπορούσε να υποβαθμίσει το αξιόχρεο, εάν η δημοσιονομική απόδοση της Ελλάδας παρουσίαζε σημαντική επιδείνωση.

Ο S&P προβλέπει υπέρβαση των δημοσιονομικών στόχων εφέτος, σημειώνοντας ότι τα μηνιαία στοιχεία έως τον Αύγουστο δείχνουν ότι ο κρατικός προϋπολογισμός βρίσκεται περίπου 1,1 δισ. ευρώ πάνω από τον στόχο, χάρη στα ισχυρά έσοδα από τον τουρισμό καθώς και στη περαιτέρω μείωση της ανεργίας και στην επίδραση των μεταρρυθμίσεων για τη φορολογική συμμόρφωση που ενισχύουν τα έσοδα από φόρους. Ειδικότερα, προβλέπει συνολικό πλεόνασμα του προϋπολογισμού – περιλαμβανομένων των τόκων για την εξυπηρέτηση του δημόσιου χρέους – στο 0,8% του ΑΕΠ, το οποίο θα υπερβαίνει κατά περίπου 1 ποσοστιαία μονάδα του ΑΕΠ τον αρχικό στόχο της κυβέρνησης. «Αυτή η βελτιωμένη πρόβλεψη προκύπτει παρά το γεγονός ότι οι δαπάνες υπερβαίνουν τον προϋπολογισμό και ότι οι πρόσφατες ανακοινώσεις υποδηλώνουν αύξηση των επενδύσεων με εγχώρια χρηματοδότηση, η οποία θα ξεκινήσει από το τρέχον έτος», προσθέτει.

Προβλέπει επίσης ότι θα συνεχισθεί και τα επόμενα χρόνια τα  συνολικά δημοσιονομικά πλεονάσματα, τα οποία θα ανέλθουν κατά μέσο όρο στο 0,2% του ΑΕΠ  κατά την περίοδο 2027-2029 καθώς και πρωτογενές πλεόνασμα 3,2%.

Ο S&P εκτιμά ότι το καθαρό δημόσιο χρέος, μετά την αφαίρεση των ταμειακών αποθεμάτων, που υπολογίζει σε 33 δις. ευρώ ή 12,4% του ΑΕΠ, θα μειωθεί στο 123% του ΑΕΠ στο τέλος του τρέχοντος έτους, σημειώνοντας βελτίωση κατά 40 ποσοστιαίες μονάδες σε σχέση με το τέλος του 2019. «Η προσδοκία μας για συνεχή δημοσιονομική πειθαρχία, σε συνδυασμό με τη σταθερή ονομαστική αύξηση του ΑΕΠ, στηρίζει την πρόβλεψή μας ότι ο δείκτης χρέους θα μειωθεί περαιτέρω, φτάνοντας στο 107% του ΑΕΠ έως το τέλος του 2029», προσθέτει.

Η οικονομική δραστηριότητα έχει δείξει ανθεκτικότητα, με αιχμή τις επενδύσεις, εν μέσω των δύσκολων εξωτερικών συνθηκών, αναφέρει ο αμερικανικός οίκος. Ο τουρισμός και η επενδυτική δραστηριότητα αποτελούν τους κινητήριους μοχλούς της ανάπτυξης, με την τελευταία να υποστηρίζεται ιδιαίτερα από το χρηματοδοτούμενο από την ΕΕ Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας» (RRF), το οποίο εισέρχεται στην τελική του φάση.

Τα επίπεδα του εισοδήματος προσεγγίζουν σταδιακά τον ευρωπαϊκό μέσο όρο,  ενώ ένα εξακολουθητικά ισχυρό χαρτοφυλάκιο επενδύσεων στηρίζει τις προοπτικές ανάπτυξης. «Σε συνδυασμό με την πιθανή συνεχιζόμενη βελτίωση στην αγορά εργασίας, προβλέπουμε ότι η ελληνική οικονομία θα αναπτυχθεί κατά μέσο όρο 2,1% κατά την περίοδο 2027-2029. Αυτό θα μεταφραζόταν σε κατά κεφαλήν ΑΕΠ που θα φτάνει τα 35.100 δολάρια το 2029, ή περίπου το 55% του μέσου όρου της ΕΕ, από 47% το 2019», σημειώνει ο S&P.

ΑΠΕ-ΜΠΕ