Το έχω γράψει πολλές φορές ότι ιστορία χωρίς παραμύθι δεν υπάρχει. Ιστορία χωρίς θρύλους δεν υπάρχει. Ιστορία χωρίς υπερβολική… υπερβολή δεν γίνεται. Πολύ περισσότερο στα καθ’ ημάς που ούτως ή άλλως είμαστε χώρα και της υπερβολής και του παραμυθιού.

Αυτό λοιπόν, είναι μοιραίο. Μοιραία κι η ιστορία μας είναι γεμάτη μύθους και θρύλους. Μοιραία κι όσοι τους επισημαίνουμε χαρακτηριζόμαστε εθνομηδενιστές ή αρνησιπάτριδες ή και…κομμουνιστές από τους απόλυτους γνώστες της αλήθειας ή άλλως αληθοκράτορες.

Προσέξτε: Ο κορυφαίος μύθος της ελληνικής επανάστασης του 1821, αφορά την ημερομηνία του. Ότι, δήθεν, έγινε την 25^η Μαρτίου στην Αγία Λαύρα, όπου ο Παλαιών Πατρών Γερμανός ύψωσε το επαναστατικό λάβαρο.

Μα δεν είναι έτσι. Αφενός επειδή ό ίδιος ο Παλαιών Πατρών Γερμανός αναφέρει ότι εκείνη την ημέρα του 1821 βρισκόταν στη Βοστίτσα (σημερινό Αίγιο) αλλά κι επειδή σιγά σιγά εμφανίζονται δημοσίως οι άκρες του νήματος που οδηγούν στην αλήθεια.

Ακούστε: Δεν θα σταθώ σε κανέναν παλαιότερο ή σύγχρονο συγγραφέα, ιστορικό ή ιστοριοδίφη. Ούτε στον Κορδάτο, ούτε στον Ραφαηλίδη, ούτε στον Σκαρίμπα ή τον Παναγόπουλο. Αλλά θα σταθώ στο πιο αναγνωρισμένο έργο, την «Ιστορία του ελληνικού έθνους» της Εκδοτικής Αθηνών.

Αναφέρει:: «Για την έναρξη του Αγώνος είχε δημιουργηθή πολύ νωρίς και είχε επικρατήσει ο θρύλος της 25ης Μαρτίου και της Αγίας Λαύρας. Σύμφωνα μ’ αυτόν, στις 25 Μαρτίου ο Παλαιών Πατρών Γερμανός, αφού ύψωσε στην Αγία Λαύρα το λάβαρο της μονής που είχε χρυσοκεντημένη την εικόνα της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, όρκισε σ’ αυτό τα παλικάρια και τα οδήγησε στην επίθεση εναντίον των Τούρκων. Η ιστορική όμως αλήθεια απέχει πολύ από τον θρύλο. Ούτε στις 25 Μαρτίου αλλά ούτε και στις 21 που έγινε η πρώτη πολεμική επιχείρηση βρισκόταν κανείς στην Αγία Λαύρα».

Η αλήθεια είναι ότι την έναρξη της επανάστασης την διεκδικούν η Αρεόπολη, τα Καλάβρυτα, το Αίγιο κι η Καλαμάτα. Στις 17, 21,22 και 23 Μαρτίου αντιστοίχως. Ακόμη κι η Μολδοβαχία. Αλλά αυτά μένουν μακριά από την αλήθεια που επέβαλλε το 1838 ο Όθωνας, μαζί με τον  θρησκόληπτο (αλλά και τοκογλύφο-αρχαιοκάπηλο) Μακρυγιάννη (φίλο και κουμπάρος του Όθωνα τότε) αλλά κι οι υποτακτικοί εκείνης της εποχής πουν ήθελαν πάση θυσία να «ταυτίσουν» την εκκλησία με την επανάσταση. Ίσως για να ξεχαστεί η αφορισμός των επαναστατών… αλλά και να ενισχύσει ο Βαυαρός μονάρχης το ορθόδοξο προφίλ του. Στην πορεία η σχετική εικασία ενισχύθηκε από εξαιρετικούς πίνακες ζωγραφικής, όπως εκείνον του Θεοδώρου Βρυζάκη (άνω).

Οτιδήποτε αληθινό,  λοιπόν, που δεν συμβάδιζε με τις επιδιώξεις της εκκλησίας, ψοφοδεών πολιτικών αλλά και όσων ήθελαν να έχουν το κεφάλι τους ήσυχο, χαρακτηριζόταν ότι εκπορεύεται από αντίχριστους ή απάτριδες! Και «θαβόταν» για να μη αναδυθεί στην επιφάνεια. Έτσι, τιμάμε σήμερα ως ήρωα τον Μιαούλη, λησμονώντας ότι έκαψε τον ελληνικό στόλο στον Πόρο για να εκδικηθεί τον Καποδίστρια που δεν του έδινε λεφτά κι αξιώματα. Τιμάμε ως ήρωα τον Μακρυγιάννη, λησμονώντας ή παραβλέποντας ότι ήταν ο …ταμίας του μέρους του εμφυλίου που είχε τα χρήματα των δανείων που διασπαθίστηκαν ή παραγνωρίζοντας ότι ασκούσε τοκογλυφία με τον Κωλέττη και βρέθηκε κάτοχος όλης της περιοχής πέριξ της Ακρόπολης! Μιλάμε για «Κρυφό σχολειό», που ήταν εφεύρημα της  εκκλησίας αφού ο Τούρκος δεν κυνήγησε τα ελληνικά γράμματα. Απόδειξη ότι στο Φανάρι υπήρχε η μεγάλη του γένους σχολή, στη Χίο ο Κοραής είχε την περίφημη ακαδημία του, στα Γιάννινα σπουδαία σχολεία  και γενικά  παντού υπήρχαν σχολεία αναλόγως της προόδου μιας περιοχής.

Να πούμε κι αυτό. Ελάχιστοι νεοέλληνες το γνωρίζουν: Ένα χρόνο μετά την επανάσταση του Μαρτίου του 1821, χιλιάδες Έλληνες (περισσότεροι από 2 χιλιάδες) εκστράτευσαν στον Λίβανο για να τον ελευθερώσουν προκειμένου μετά να βοηθούσαν τον ελληνικό πόλεμο …200 χιλιάδες Λιβανέζοι! Όμως, φτάνοντας στη Συρία, αυτό το στράτευμα –ανήμερα της 25^ης Μαρτίου- λεηλάτησε ότι βρήκε μπροστά του. Έκλεψαν, κατέστρεψαν, βίασαν! Έχουμε μάθει κάτι περί τούτου; Άκρα του τάφου σιωπή! Πολύ περισσότερο στη διδακτέα ύλη…

Ακούστε τι γράφει, πάλι η ιστορία του ελληνικού έθνους:   «Επιστρέφοντας οι οπλοφόροι αυτοί προσέγγισαν την Κύπρο, όπου άρπαξαν τροφές και ζώα, με αποτέλεσμα να τρομοκρατήσουν Τούρκους και Έλληνες κατοίκους, έπιασαν στα παράλια της Κιλικίας ένα αυστριακό καράβι γεμάτο χρυσοΰφαντα υφάσματα του Χαλεπίου και άλλα συριακά χειροτεχνήματα και ξαναγύρισαν άδοξα στην Ελλάδα. Με τέτοιες απερίσκεπτες επιχειρήσεις κατατριβόταν η ελληνική αυτή δύναμη, ενώ ο εχθρός έδινε συντονισμένα και μεθοδικά τα τελευταία πλήγματα εναντίον του Μεσολογγίου. Ήταν τότε που από το Ιόνιο ακουγόταν η κραυγή «Βάστα, καημένο Μεσολόγγι, βάστα»…

Κάτι τελευταίο. Στον Μάρτιο του 1821, όποια ημερομηνία κι αν θέλει κάποιος να επιλέξει ή να γιορτάσει ή να τιμήσει, υπήρχε το ιδεώδες της ελευθερίας, η δίψα γι αυτή. Ένα ιδεώδες που δεν πρέπει να ξεχνάμε ποτέ! Ένα ιδεώδες που δεν μπορούμε στις μέρες μας να το ταυτίζουμε με ιδεολογίες ανελεύθερες κι απάνθρωπες.

Όπως δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι την ελευθερία για την οποία πολεμήσαμε, την απεμπολήσαμε το 1821, σπαρασσόμενοι στις εμφύλιες διαμάχες που είχαν καταστήσει θνησιγενή την επανάσταση. Άλλο πονεμένο κεφάλαιο αυτό. Με πολλές προσπάθειες να μένει «κρυμμένο»…

Μέχρι που οι μεγάλες δυνάμεις της εποχής, μας απελευθέρωσαν με το Ναβαρίνο για τους δικούς τους λόγους… Ούτε την απελευθέρωση γιορτάζουμε… Προφανώς επειδή δεν συμμετείχαν παππάδες ή πολιτκάντηδες δίπλα στους  Κόδρινγκτον, Δεριγνί και Χέιδεν…

Η έξοδος του Μεσολογγίου, μετά από πολιορκία ενός ολόκληρου χρόνου (15 Απριλίου 1825 – 30 Μαρτίου 1826), αποτελεί κορυφαία στιγμή του 1821, που συνεπήρε όχι μόνο την Ελλάδα, αλλά και όσους από τους ευρωπαίους πολίτες υποστήριζαν με σπάνια πίστη και θέρμη τον Αγώνα. Μιαν άμεση, σχεδόν δημοσιογραφική μαρτυρία για τα γεγονότα που μετέτρεψαν τον τόπο της θυσίας σε ιερή πόλη και σε σύμβολο του αγωνιστικού φρονήματος, είναι τα «Απομνημονεύματα της Δευτέρας Πολιορκίας του Μεσολογγίου» του Αρτέμιου Ν. Μίχου, τα οποία κυκλοφόρησαν το 2109 από το Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων με επιστημονική επιμέλεια (εισαγωγικά σημειώματα και σχόλια) της Μαρίας Ευθυμίου και του Βαγγέλη Σαράφη. 

Τέκνο ανθηρής εμπορικής οικογένειας των Ιωαννίνων, που έχασε όλα τα πλούτη της εξαιτίας της συμμετοχής της στις επαναστατικές κινήσεις εναντίον του Αλή Πασά, ο Μίχος έλαβε μέρος στην έξοδο του Μεσολογγίου, για να συνεχίσει και να φτάσει, αφού επέζησε από τον εξανδραποδισμό, μέχρι την έλευση του Καποδίστρια στην Ελλάδα και τη νικηφόρα μάχη της Πέτρας, την τελευταία πολεμική αναμέτρηση της Επανάστασης. Τα απομνημονεύματά του κυκλοφόρησαν για πρώτη φορά το 1882, λίγο προτού πεθάνει, σε έκδοση του Σπυρίδωνος Αραβαντινού (ήταν γαμπρός του και διακεκριμένος δικαστικός και πολιτικός), και ανήκουν στο σώμα των κειμένων που μιλούν για τον Αγώνα από τη σκοπιά της άμεσης συμμετοχής. Εκείνο, όμως, το οποίο πρωτίστως χαρακτηρίζει τον λόγο του Μίχου δεν είναι η αναφορά στον εαυτό του και στις πολεμικές πράξεις οι οποίες συνδέονται μαζί του, όπως κατά κανόνα συμβαίνει στα απομνημονεύματα των αγωνιστών, αλλά η εξιστόρηση, σημείο προς σημείο, των γεγονότων του Μεσολογγίου, ιδιαίτερα κατά τη δεύτερη φάση της πολιορκίας του από τις δυνάμεις του Κιουταχή και του Ιμπραήμ, που προετοίμασαν με βασανιστική βραδύτητα την πτώση του. Κι εδώ ο Μίχος ανακαλεί όχι μόνο τη δόξα των ανθρώπων και την τόλμη η οποία τους μετέτρεψε σε ζωντανό μύθο, αλλά και την υστέρηση ή τη διαφθορά τους: από την ολιγωρία της ελληνικής κυβέρνησης, που άφησε να χαθεί ένα από τα σημαντικότερα προπύργια του Αγώνα με τις εσφαλμένες επιλογές της, και την ανεπάρκεια του στόλου, που δεν κατάφερε να στηρίξει τις προσπάθειες της πόλης να λύσει την πολιορκία, μέχρι την καταλήστευση των προμηθειών τροφίμων από κάποιες οικογένειες ή τον εξαναγκασμό των κατοίκων να τραφούν με τα πτώματα όσων χάθηκαν υπό το κράτος των πυρών του εχθρού.

Ο Μίχος δεν είναι, παρόλα αυτά, εκείνος που θα αμφισβητήσει το ήθος, την παλικαριά και την προσήλωση των πολεμιστών στον υπέρτατο σκοπό τους. Η πείνα τους δεν είναι μόνο ο πειρασμός να αγγίξουν ανθρώπινο κρέας – είναι ταυτοχρόνως το ύψιστο δράμα της ακραίας στέρησης και του οριακού σπαραγμού, συμπληρωμένο από την απαρασάλευτη απόφασή τους είτε να μείνουν μέχρις εσχάτων εντός των τειχών και να τιναχτούν στον αέρα είτε να βγουν έξω από αυτά και να δώσουν τη μάχη σώμα με σώμα στα πεδινά ή τα ορεινά του Μεσολογγίου. Κι όλα αυτά χωρίς εκκωφαντικούς τόνους και φλύαρους ή κούφιους επαίνους, αλλά σαν ένα αποδραματοποιημένο χρονικό, που μιλάει από απόσταση για τη φρικτή πραγματικότητα της εποχής του δίχως από την άλλη μεριά να γίνεται ψυχρό ή να κρύβει το οδυνηρα συναισθήματα του αφηγητή για τα διατρέξαντα.

Με την έννοια αυτή τα απομνημονεύματα του Μίχου συνομιλούν με τα απομνημονεύματα των αγωνιστών της γενιάς του, όπως ο Σπυρομίλιος και ο Νικόλαος Κασομούλης, περισσότερο, όμως, συνομιλούν με ιστορικούς όπως ο Σπυρίδων Τρικούπης ή με δημοσιογράφους όπως ο Ελβετός Ιωάννης-Ιάκωβος Μάγερ, που εξέδιδε τα «Ελληνικά Χρονικά» στο Μεσολόγγι μέχρι την ημέρα της εξόδου και σκοτώθηκε κατά τη διάρκεια της τελικής σύγκρουσης με τους Τούρκους. Δημοσιογραφικό χρονικό, μνήμη της Επανάστασης και του πολέμου ή ιστορική καταγραφή; Όποιο όνομα κι αν δώσουμε στα απομνημονεύματα του Μίχου, η ουσία δεν αλλάζει: ο συγγραφέας καταθέτει τη ζωντανή εμπειρία του για ένα από τα σημαντικότερα συμβάντα των πρώτων δεκαετιών της ευρωπαϊκής ιστορίας (ας μην ξεχνάμε τον Μάγερ και το κίνημα του φιλελληνισμού), αποφεύγοντας να παρασυρθεί από τη λογική του προσωπικού ανταγωνισμού και να απειληθεί από την έπαρση ή την περιαυτολογία. Στο βιβλίο του πρωταγωνιστεί το σπουδαιότερο: το αίμα που χύθηκε για να φυτρώσουν οι ρίζες της σημερινής μας ελευθερίας.

ΑΠΕ-ΜΠΕ