”Εκοιμήθεις” Συμεών Ματσκάνη 27/7/2020 Εδεσσαίε Αγιογράφε Εν Βεροία

Όσο κι αν σπαρταρώ
Ψάρι δεν αποτελειώνω
Χαίρε καλοταξιδεύοντας στο σύμπαν
Γήινα φιλήματα Κώστα Μπραβάκη
Τάκη Σκούπερ, Γιώργη Μπαδόλα
Στις κορυφές των κερασιών σου

Σε όλες των Εικόνων σου

Και Τρισδιάστατε

Ποιήματα που αγάπησες σε συνοδεύουν

Βρόντα κι άστραφτε αθάνατα

Οι Καταρράκτες σου

Ηλίας Τσέχος

Τέλη Αύγουστου του 2019, λίγο μετά την άδειά μου, χτυπά τηλέφωνο.

“Έλα Ακεψιμά φεύγεις για Λήμνο, για ένα δύσκολο έργο”. Λίγο πιο πριν είχα πανομοιότυπη πρόταση για τη Ρόδο. Είχα να επιλέξω ανάμεσα σε Ρόδο και Λήμνο. 

Συμβουλές από φίλους : “Έλα μωρέ, χειμώνα τί θα κάνεις στη Λήμνο; Πάνε στη Ρόδο..”

Και όμως μέσα μου, κάτι μου έλεγε να πάω στη Λήμνο. Τελικά το αποφάσισα θα πάω στη Λήμνο! Την άλλη μέρα ετοιμάζω πράγματα και μεθεπόμενη βρίσκομαι Καβάλα, έτοιμος να πάρω το καράβι και να φύγω για το νησί του βόρειου Αιγαίου. Εκεί θα με περίμενε  ο Βασίλης ο Σιμόπουλος, φίλος και συνεργάτης του Έμβολος.

Μπαίνω στο καράβι και ξεκινάμε, κοντά τέσσερις ώρες από Καβάλα μου είπαν. Μέχρι τη Θάσο όλα καλά, μετά όμως άρχισε να φυσάει και το καράβι να κουνά δραματικά. Εγώ ως “στεριανός ψαράς”, άρχισα να βρίζω την τύχη μου που διάλεξα να πάω στη Λήμνο.  Ο φίλος μου ο Βασίλης πήρε ίσα με δέκα φορές τηλέφωνο, αφού ήξερε για τους άνεμους αλλά ο μπαγάσας δεν μου είχε πει τίποτα. Τελικά, δόξα τω Θεό, καταφέραμε να φτάσουμε. Η ώρα της λύτρωσης! Έστω και αυτή η νησιωτική στεριά ήταν για μένα λύτρωση.

Βασίλης: “Καλώς ήρθες γκαρντάση. Αλλά κάπως χλωμός μου φαίνεσαι”.

Εγώ: “Ζαλίζομαι, την τύχη μου μέσα που ήρθα σ’ αυτό το νησί..” απάντησα, αναθεματίζοντας την τύχη μου.

Βασίλης: “Πάμε να πιούμε κάτι να ξεζαλιστείς”.

Η αλήθεια είναι ότι ο Βασίλης αντιμετώπιζε τη Λήμνο σαν πατρίδα του, πολλά χρόνια γαμπρός γαρ. Φάγαμε και πήγα στο έργο με τις ευλογίες του φίλου Σιμόπουλου.

Την άλλη μέρα πήγα στη Μύρινα, την πρωτεύουσα του νησιού. Πόλη βγαλμένη από παραμύθι, με όμορφα στενά γεμάτα από λουλούδια και παράξενες μυρωδιές. Ένας κόσμος ολόκληρος! . Όμως όχι, η Μύρινα δεν είναι ακόμα μια κυκλαδίτικη πρωτεύουσα. Είναι ένα μέρος που το μυαλό σου σε πάει κάπου αλλού. Σε πλούσιους ανθρώπους ξενιτεμένους, που έκτισαν εδώ τα σπίτια τους για να έρθουν κάποια στιγμή να ζήσουν στον τόπο τους. Και αυτή η μυρωδιά είναι που κουβάλησαν μαζί τους, μια οπτικοποιημένη αρχιτεκτονική, όπου κανένα σπίτι δεν ταιριάζει με οποιοδήποτε άλλο. Το κάθε σπίτι είναι κτισμένο ανάλογα με τον τόπο ξενιτειάς του κάθε νοικοκύρη.

Η Μύρινα είναι κτισμένη ανάμεσα σε δύο όρμους. Το Ρωμαίικο και τον Τούρκικο Γιαλό. Στο κάστρο ψηλά θα δεις και όμορφα ελάφια, ελευθέρα να έρχονται δίπλα σου,  ακόμα και για να τα χαϊδέψεις. Γεμάτη η Μύρινα με όμορφα ταβερνάκια, πραγματικά σαν παραμύθι. Κάθισα και έφαγα σε μια ταβέρνα, μεγάλες μερίδες και οικονομικές. Το σπίτι που θα έμενα ήταν στα Ρηχά Νερά,  μια από τις ονομαστές παραλίες της Χώρας.

Με ξύπνησε η φωνή του νοικοκύρη: “Βρε το παιδί είναι μόνο του, ποιος θα τον μαγειρεύει ποιος θα τον πλένει;”, και η απάντηση της γυναίκας του: “Εμ βέβαια, νεολαία σου λένε, μόνο να περνά καλά τη νοιάζει”. Άκουσα το νοικοκύρη να λέει μετά: “Το παιδί είναι μηχανικός και ήρθε εδώ για δουλειά, όχι για διακοπές. Εφτά μήνες θα κάτσει, να του βρούμε καμιά γυναίκα να του καθαρίζει και να του μαγειρεύει”. Να είναι καλά ο άνθρωπος..

Μέσα μου πλέον άρχισα να ξεχνώ τη θαλασσοταραχή και σιγά σιγά να απολαμβάνω το νησί, ανεξάρτητα από τις όποιες δυσκολίες της δουλειάς μου.

Όσο για το βράδυ; Ψάρεμα στο λιμάνι της Μύρινας, το καλύτερό μου. Εκεί γνώρισα τη Νούλα. Μία καλόκαρδη κυρία, που εντέλει βρέθηκε να ‘χουμε κοινούς γνωστούς, πράγμα που διαπιστώσαμε εντελώς τυχαία.

Ψιτ, ψαράδες της Ημαθίας.. σας προτρέπω να πάτε στη Λήμνο για ψάρεμα. Σίγουρα θα πάθετε σοκ! Εκεί θα βρείτε σίγουρα και τη Νούλα, έτοιμη να σας δώσει πληροφορίες για το ψάρεμα της περιοχής και να σας χαρίσει -ναι, να σας χαρίσει- τα ψάρια που θα πιάσει! Γιατί αυτή είναι η Νούλα, ένας άνθρωπος γεμάτος χαρά και ευγνωμοσύνη για αυτά που του δίνει η ζωή. Ναι, η Λήμνος έχει ψάρια και τη συνιστώ ως ψαράς ερασιτέχνης για ψάρεμα και διακοπές.

Τί να πει κανείς για αυτό το νησί. Για το Διαπόρι, που έχει ένα μικρό ισθμό “συνδετικό κρίκο” του νησού με την χερσόνησο του Φακού; Έχει ένα ωραίο ουζερί εκεί αν πάτε να κάτσετε για φαΐ.  Σίγουρα δεν θα φάτε γκουρμεδιές, αλλά θα γευτείτε ό,τι ολόφρεσκο βγάζει η βάρκα!

Τί να πω για το Κέρος; Ίσως το καλύτερο μέρος στην Ελλάδα για windsurfing, μιας και τραβάει σαν μαγνήτης κάθε καλοκαίρι εκατοντάδες λάτρεις του σπορ. Η παραλία τους Κέρους έχει κάτι το ασυνήθιστο που δεν ξανάδα ποτέ. Είναι κάτι κρινάκια πάνω στην αμμουδιά. Νερό, αλάτι, θαλασσινός αέρας και άγρια ρίγανη που τη μαζεύουν

από δω.

Ο Ρίτσος ήταν εξόριστος στη Λήμνο και είχε γράψει: “Λιγνά κορίτσια στο γιαλό μαζεύουν το αλάτι..”  Αξίζει να πας και στο Μούδρο για μπάνιο και καλό μεζέ, εκεί θα βρεις ντόπιο γλυκόπιοτο κρασί. Αν πας στη Λήμνο μην ξεχάσεις στο γυρισμό να πάρεις εντόπιο κρασί. Στο Κοντοπούλι τα κρασιά φημίζονται, μιας κι έχουν δικό τους αποστακτήρα. Ποικιλία αμπέλου Μοσχάτο Αλεξάνδρειας. Τι να πεις για τις Αμμοθίνες; Ένα μέρος σωστή “Σαχάρα της Ευρώπης!”  Εκεί, για όσους δεν ξέρουν, γυρίστηκε η ταινία “Μια ελληνίδα στο χαρέμι”, με τη Ρένα Βλαχοπούλου. Μια έκταση περίπου 70 στρέμματα, καλυμμένη με κίτρινη ψιλή άμμο της ερήμου. Και όμως στην έρημο αυτή έχει ζώα και βλάστηση.

Λίγο πιο κάτω, στις Σαρδές, Μην ξεχάσετε να πάτε στην ξακουστή ταβέρνα του Μαντέλα για φαΐ. Και όταν λέμε φαΐ, μιλάμε για τον αλανιάρη κόκορα στο φλομάρι. Μοναδική και εμβληματική συνταγή του νησιού. Πάτε και θα με θυμηθείτε.

Το απέναντι νησάκι του Αη Στράτη, ήταν τόπος εξορίας όπου έστελναν οι γερμανοτσολιάδες τους έλληνες αγωνιστές δημοκράτες. Κι αυτό γιατί πίστευαν σε ιδανικά όπως η δημοκρατία και η λαϊκή κυριαρχία. Εκεί ο παππούς μου στάθηκε βράχος 17 ολόκληρα χρόνια.

Σίγουρα τη Λήμνο δεν μπόρεσα να τη γυρίσω ολόκληρη όπως μου άρεσε και θα ήθελα.

Για να γνωρίσεις καλά τον τόπο, πρέπει να μπεις σε μια κρυφή – φανερή μυσταγωγία  που ξεκινά από τα μυθικά χρόνια, ακολουθώντας πιστά αρχέγονες τελετές. Ο Ηρόδοτος αναφέρει τη Λημνία Γη τονίζοντας τις ιαματικές της ιδιότητες. Το πρώτο επίσημο φάρμακο που εξορυσσόταν με τελετουργικό τρόπο μια φορά το χρόνο. Το σημείο αυτό είναι η σπηλιά του Φιλοκτήτη, κοντά στην Αρχαία Ηφαιστία. Εκπληκτικό μέρος για μπάνιο. Εδώ, σύμφωνα με τον μύθο,  ο Δίας εκφσενδόνισε τον κακόμοιρο Ήφαιστο που υπερασπίστηκε τη μητέρα του Ήρα. Καθώς έπεσε στο νησί έμεινε ανάπηρος. Ο Ήφαιστος μετέδωσε την τέχνη του στα παιδιά του, τους Κάβειρους, παιδιά που απόκτησε με την γυναίκα του Κάβειρα. Γνωστά τα Καβείρια Μυστήρια που γινόταν στη Λήμνο και στο χωριό Κάβειρος. Το σημαντικό που πρέπει να επισημάνουμε είναι, ότι στα Καβείρια Μυστήρια της Λήμνου που γινόταν μια φορά το χρόνο, έπαιρναν μέρος και οι δούλοι ενώ στη Σαμοθράκη ποτέ.

Να μην ξεχάσετε στο γυρισμό να πάρετε μαζί σας φλομάρι, τραχανά, βενιζελικά γλυκά, κρασί, σαμσάδες, μελίχλωρο τυρί.

Επτά μήνες έμεινα σχεδόν στο νησί. Όταν έφυγα μια σκέψη μου μεινε. Τελικά θα μπορούσα να μείνω εδώ.. μόνιμα.

Τελικά ΕΠΑΘΑ ΛΗΜΝΟ!

Υ.Γ.1: Τα φιλιά μου και την αγάπη μου σε όλους αυτούς που γνώρισα στο νησί. Αυτοί ξέρουν, μιας και ακόμα έχω επαφή μαζί τους. Ευχαριστώ τον Βασίλη Σιμόπουλο που μου είπε ότι στο νησί θα ηρεμήσω και θα βρω τον εαυτό μου. Δικαιώθηκες Βασίλη!

Υ.Γ2: Επίσης στον φίλο μου το Νίκο με τον υπέροχο καφέ στον φίλο μου το Θωμά με τα υπέροχα δωμάτιά του.

«Αναστενάζεις για χασίς και κλαις για βιτριόλι, για μια γυναίκα μάγισσα, μια ρήγισσα τρελή που ήταν άντρας κάποτε κι οι Δώδεκα Αποστόλοι στοιχηματίσαν πάνω της την Έκτη Εντολή» (Μάνος Ελευθερίου, ‘Το πλοίο Ναυκρατούσα’)

Συμπληρώθηκαν δύο χρόνια (Ιούλιος 2018-Ιούλιος 2020), από τον θάνατο του Συριανού στιχουργού (που συνεργάσθηκε με πολλούς συνθέτες), ποιητή, συγγραφέα, και ερευνητή της ιστορίας της νήσου, Μάνου Ελευθερίου. Ένα εκ των βασικών του χαρακτηριστικών, υπήρξε η διαρκής άσκηση επί της γραφής και επί της ιστορίας, με τον ίδιο να αναδεικνύει διάφορα πεδία μελέτης τα οποία και ‘επικοινωνούν’ μεταξύ τους με τέτοιον τρόπο, ώστε να καθίσταται ιδιαίτερη η περίπτωση του στα ελληνικά γράμματα.

Στο πρόσωπο του συναντήθηκαν οι γόνιμες επιρροές από το ευρύτερο περιβάλλον της ιδιαίτερης πατρίδας του, της Σύρου, η πρόσληψη της ιστορίας και δη της ελληνικής ιστορίας που προβάλλεται ευδιάκριτα στην ελληνική επαρχία και στα πρόσωπα των κατοίκων της, ένας ενίοτε λιτός συναισθηματισμός με την δοκιμιακή μορφή λόγου που εν προκειμένω, αναδεικνύεται στις μελέτες του Συριανού δημιουργού για πρόσωπα όπως η ηθοποιός Ελένη Παπαδάκη και ο μουσικός του ρεμπέτικου και επίσης Συριανός, Μάρκος Βαμβακάρης. Σε αυτό το πλαίσιο, ο Μάνος Ελευθερίου υπήρξε ένας μελετητής της μεταπολεμικής ελληνικής ιστορίας, προσδιορίζοντας εκ νέου τις αντιφάσεις και τις αμφισημίες της, τις σιωπές και τις αφηγήσεις της, αφήνοντας να διαρρεύσει επίσης, το τραύμα της ιστορίας, η οποία εν προκειμένω τρέφεται με πολλούς και αδόκητους θανάτους.

Οι διάφορες αφηγήσεις, οι όψεις του εμφυλίου πολέμου (1946-1949), πρόσωπα οικεία, και μνήμες εντυπωμένες σε ένα βλέμμα, ένα μικρό αντικείμενο, συνθέτουν ένα κολάζ πράξεων το αντίκρισμα των οποίων επιστρέφει στο ίδιο πρόσωπο.

Αντλώντας από την λαϊκή-δημοτική παράδοση όπως και από την ευρωπαϊκή θεατρική δραματουργία, ο Μάνος Ελευθερίου πλάθει πρόσωπα που δεν κραυγάζουν και δεν διεκδικούν την εμβάπτιση στα νάματα της ‘δικαίωσης,’ παρά αντανακλούν τις κατευθύνσεις της ιστορίας, στο σημείο όπου η ‘απειλή’ νοηματοδοτείται με έναν ‘φορτισμένο’ τρόπο. «Αρρώστιες πέφτουν απ’ το χάος τ’ ουρανού, πως θα περάσουν με βοτάνια του βουνού. Σε κάθε πόρτα κι ένας πραιτωριανός πως θ’ ανασάνει ο κόσμος ο αυριανός», γράφει χαρακτηριστικά.[1]

Η ‘απειλή’ ενσαρκώνεται στη μορφή του «πραιτωριανού» ή των πραιτωριανών (οι ‘φύλακες της ‘ορθής’ κατεύθυνσης)   που στέκουν ενώπιον της πόρτας, ήτοι της εξέλιξης της ιστορίας, προσδιορίζοντας μία συνθήκης ‘πνιγηρού’ αποκλεισμού: «Πως θ’ ανασάνει ο κόσμος ο αυριανός», διερωτάται ο ποιητής. Και ως προς αυτό, το πρόσημο της απειλής ενίοτε καθίσταται υπαινικτικό, αδιόρατο, άλλα άμεσο και απτό, μοτίβο που καταγράφεται στο τραγούδι του ‘Ποιος τη ζωή μου,’ σε μουσική Μίκη Θεοδωράκη και πρώτη ερμηνεία από την Μαρία Φαραντούρη.

  Στο λόγο του, η μνήμη και περαιτέρω, το τραύμα παραμένουν ανοιχτά, προβάλλονται ως στοιχεία που έχουν ανοιχτούς λογαριασμούς με το παρόν όσο και με το παρελθόν, ενώ οι ανθρώπινες μορφές, μορφές καθημερινές, της Ερμούπολης και των Ιωαννίνων, στέκονται ενώπιον της ‘θύελλας’ και των διαφόρων ‘ληστών’ που ως συμβολισμός ‘πανουργίας’ και ‘κλοπής’ διαπερνούν το έργο του.

Ενώπιον αυτής της ‘θύελλας’ (ο «αλμυρός καιρός»), στέκει και ο ίδιος, χρωματίζοντας εντατικά και εκφραστικά , τις ζωές και τις παύσεις των πρωταγωνιστών που παρελαύνουν στο έργο του, άλλοτε ονομαστικά και άλλοτε ανώνυμα, ως ψηφίδες ενός κόσμου που δεν ζητά να κρεμαστεί στα μανταλάκια παρά να βιώσει αυτόνομα, να θρυμματίσει την αισιοδοξία σε πολλά κομμάτια. Και είναι η αίσθηση της και αδιόρατης αγωνίας που αποκαλύπτεται, εκεί όπου η ελληνική επαρχία συντίθεται από μία χαιρεκακία που ενίοτε, ‘τρυπά σαν βελόνα,’ διαρρέοντας μία ιδιαίτερης χροιάς, ηθικολογία. Με την ευρύτητα αυτών των χαρακτηριστικών αναμετρήθηκε ο Μάνος Ελευθερίου, κρατώντας για τον, τους όρους μίας επιστροφής στον ίδιο τόπο: «Πικρά νησιά κοχύλια της ψυχής.

 Αισθήματα που ζουν μες στη φορμόλη. Μια πιστολιά στην άκρη της ζωής, Γράμμα στερνό που αρχίζει: Εν Ερμουπόλει…».[1] Από την Ερμούπολη και μη, ο Μάνος Ελευθερίου, δεν εστιάζει σε ‘αγίους,’ αλλά σε πρόσωπα το σώμα των οποίων πασχίζει να ανακαλύψει την ακριβή λέξη. Εάν υπάρχει μεταίχμιο, αυτό συνδέεται με την απώλεια: Ποιος και ποιοι μιλούν για αυτήν ως κομμάτι της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας; Η γλώσσα του είναι αυτή που συγκροτεί ένα σκηνικό πάνω στο οποίο η εξομολόγηση εναλλάσσεται ή αλλιώς, σχετίζεται με την περιπλάνηση: Πρόθεση του Μάνου Ελευθερίου δεν είναι η ηρωοποίηση, αλλά, αντιθέτως, η ανάδειξη του τρόπου με τον οποίο εξελίσσεται στο χρόνο η ανθρώπινη παρουσία, με τον ίδιο να αποτελεί αυτούσιο παρατηρητή των διαφόρων ‘συμπληγάδων’ διαμέσου των οποίων διαφαίνεται το όριο, το όριο μεταξύ ζωής και θανάτου, αλήθειας (τι «έστιν αλήθεια;» αναρωτιούνταν ο Πόντιος Πιλάτος), και ψέμματος, πραγματικότητας και ψευδαίσθησης, κατόπτρου και απευθείας βλέμματος.

Και σε κάποιο σημείο, προβάλλει η πορεία του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, που δεν είναι παρά πορεία ιχνηλάτησης του ‘αίματος.’ Ιδιαίτερα στυλιζαρισμένα, ο Μάνος Ελευθερίου σκιαγραφεί μία πορεία, εκεί όπου το ατομικό δείχνει προς το συλλογικό και όχι το αντίθετο, προς «του λοιμικού καιρού τους δρόμους». [2] Εάν, όπως επισημαίνει ενδεικτικά ο Ιρλανδός συγγραφέας James Joyce (Tζέιμς Τζόυς), στον ‘Οδυσσέα’ του, η «ιστορία είναι ένας εφιάλτης από τον οποίο προσπαθώ να ξυπνήσω»,[3] τότε, για τον στιχουργό και ποιητή, η ιστορία είναι ένα ανοιχτό πεδίο που βιώνεται με τα ‘μάτια ανοιχτά.’ Η μελαγχολία προκύπτει, από την πρόσληψη του παρόντος ως ορόσημου που περιλαμβάνει μία σειρά γεγονότων. Και η έκπληξη; Το ανείπωτο σε ανεπαίσθητες κινήσεις και σε δρόμους; «Άνοιξα μόνο την μπαλκονόπορτα για να ‘ρχέται πιο εύκολα μες στο δωμάτιο η μελαγχολία της Αθήνας κι όλης της πατρίδας και κάθισα μπροστά στην τηλεόραση για ν’ ακούσω τις ειδήσεις των οκτώ».[4]

[1] Βλέπε σχετικά, Ελευθερίου Μάνος, ‘Γιατρέ μου,’ Ποιητική συλλογή ‘Τα Ομοιοκατάληκτα,’ Εκδόσεις Μεταίχμιο, Αθήνα, 2018, σελ. 44. Οι φονιάδες, οι ‘ληστές,’ αποτελούν κοινό τόπο της, θα λέγαμε, μεθόδου του Μάνου Ελευθερίου να πλάθει την ιστορία, ιδωμένοι από την γωνία της συμβολικής παρομοίωσης. Αυτοί που κρατούν το ‘μαχαίρι’ και την ‘λέξη,’ τον ‘νόμο’ και την ιστορία, όντας οι πρωταγωνιστές της, ήτοι αυτοί που την γράφουν. Εδώ μπορούμε να διακρίνουμε μία υπόγεια σύγκλιση μεταξύ του Μάνου Ελευθερίου των ύστερων ‘Ομοιοκατάληκτων’ με τον Γερμανο-εβραίο φιλόσοφο Walter Benjamin των ‘Θέσεων για τη Φιλοσοφία της Ιστορίας’: Για τον δεύτερο, ο «εχθρός δεν έχει πάψει να νικά», δηλαδή ουσιωδώς να κυριαρχεί, ενώ για τον πρώτο, «πάντα στην πόρτα μας υπάρχουνε ληστές κι εξουσιάζουνε το αύριο και το χτες», κυριαρχώντας επί του πεδίου του ιστορικού χρόνου, ‘έχοντας κάτι να πουν.’ Χρέος του ιστορικού για τον Benjamin, είναι η «αναζωπύρωση της σπίθας της ελπίδας στο παρελθόν». Βλέπε σχετικά, Benjamin Walter, ‘Θέσεις για τη Φιλοσοφία της Ιστορίας,’ Λέσχη των Κατασκόπων του 21^ου αιώνα, Αθήνα, 2014, σελ. 13. Και, Ελευθερίου Μάνος, ‘Ο ληστής…ό.π., σελ. 46.

[1] Βλέπε σχετικά, Ελευθερίου Μάνος, ‘Εν Ερμουπόλει…ό.π., σελ. 21.

[2] Βλέπε σχετικά, Ελευθερίου Μάνος, ‘Αγρυπνία για το σκοτεινό τρυγόνι στην εκκλησία του προφήτη Ελισσαίου,’ Εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα, 2001, σελ. 22.

[3] Στην Αγγλική γλώσσα, η φράση έχει ως εξής: ‘History, Stephen, is a nightmare from which I am trying to awake.’

[4] Βλέπε σχετικά, Ελευθερίου Μάνος, ‘Η Μελαγχολία της πατρίδας μετά τις ειδήσεις των οκτώ,’ Σειρά Διηγημάτων, Εκδόσεις Καστανιώτης, Αθήνα, 2007, σελ. 25.