του Arnaud Leparmentier (*)

Τον Φεβρουάριο, όλα έμοιαζαν απλά. Ο Ντόναλντ Τραμπ θα «πουλούσε» στις προεδρικές εκλογές τον οικονομικό του απολογισμό: η χαμηλότερη ανεργία των τελευταίων 50 ετών, ακόμη και για τους Αφροαμερικανούς, μια ανάπτυξη μεγαλύτερη από εκείνη της Ευρώπης και εμπορικές συμφωνίες που δικαιολογούσαν το σύνθημα «Πρώτα η Αμερική».

Το τίμημα ήταν ένα μη βιώσιμο δημοσιονομικό έλλειμμα, της τάξης του 5% του ΑΕΠ. Αλλά αυτό αποτελούσε λεπτομέρεια. Ο Τραμπ μπορούσε να κερδίσει τις εκλογές.

Κι ύστερα ήρθε η επιδημία του Covid-19 που κατέστρεψε αυτό το αφήγημα. Ο Τραμπ φορτώνεται με τη μεγαλύτερη ύφεση της ιστορίας, το μεγαλύτερο δημοσιονομικό έλλειμμα σε καιρό ειρήνης και τη μεγαλύτερη ανεργία μετά τη δεκαετία του ’30. Όλα δείχνουν πλέον ότι θα χάσει. Αλλά ο Τραμπ δεν θα χάσει χωρίς να πολεμήσει. Κι αν τα καταφέρει, θα έχει ταυτόχρονα μεταμορφώσει το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα.

Πριν από τέσσερα χρόνια, οι αντίπαλοι του Ντόναλντ Τραμπ – όπως ο Νομπελίστας Οικονομίας Πολ Κρούγκμαν – προειδοποιούσαν ότι η εκλογή του θα οδηγούσε στην καταστροφή και ότι οι ιδέες του δεν είχαν καμιά συνοχή. Η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη.

Μέσα σε τέσσερα χρόνια, ο Τραμπ γκρέμισε τα άγαλμα του εμβληματικού προσώπου του “Grand Old Party” (GOP), του πατέρα της «συντηρητικής επανάστασης»: του Ρόναλντ Ρίγκαν. Από τον συντηρητισμό πέρασε στον εθνικισμό και τον λαϊκισμό. Κι αυτό, για να ικανοποιήσει τους λευκούς ψηφοφόρους και τους εργάτες που έβλεπαν με όλο και μεγαλύτερη επιφύλαξη την παγκοσμιοποίηση.

Υπήρχαν βέβαια ενδείξεις μιας τέτοιας μεταστροφής και πριν από τον Τραμπ, με την εμφάνιση της Σάρα Πέιλιν στον συνδυασμό του Τζον ΜακΚέιν, το 2008, και στη συνέχεια με την ανάδυση του Tea Party που ταλαιπώρησε την προεδρία Ομπάμα. Ο Τραμπ πήρε τη σκυτάλη και βούτηξε στον λαϊκισμό.

Αν ο Ρίγκαν απεχθανόταν το “big government”, εκείνος δεν διστάζει να παρέμβει. Αν ο «μεγάλος επικοινωνιολόγος» έστελνε ένα αισιόδοξο μήνυμα για την Αμερική, ο σημερινός πρόεδρος παρουσιάζει τις ΗΠΑ ως θύμα και επιδιώκει να αποσυρθεί από τις παγκόσμιες υποθέσεις. Ο ηθοποιός από την Καλιφόρνια υποστήριζε τις ελεύθερες συναλλαγές, έστω κι αν προσπαθούσε να προστατεύσει το Ντιτρόιτ από τα ιαπωνικά αυτοκίνητα. Ο μεγιστάνας από τη Νέα Υόρκη υποστηρίζει τον προστατευτισμό. Το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα υπό τον Ρίγκαν ήταν υπέρ της μετανάστευσης, ο Τραμπ θέλει να κτίσει τείχη για να σταματήσει τους μετανάστες.

Το μόνο κοινό τους σημείο είναι η μείωση των φόρων, ιδιαίτερα για τους πιο πλούσιους και τις επιχειρήσεις. Αυτό όμως δεν μειώνει το εύρος της μεταμόρφωσης του GOP, που θα ολοκληρωθεί αν νικήσει ο Τραμπ και δεν θα αμφισβητηθεί κατά 100% σε περίπτωση που χάσει.

Στην οικονομική πολιτική, η ορθοδοξία ανήκει στο παρελθόν. Το δημοσιονομικό έλλειμμα θα φτάσει το 25% του ΑΕΠ. Ο Τραμπ έχει τη βοήθεια της κεντρικής τράπεζας, που τυπώνει χρήμα και σώζει τις επιχειρήσεις από τη χρεοκοπία εξαγοράζοντας το χρέος τους. Η πολιτική του σημερινού διοικητή Τζερόμ Πάουελ είναι αντίθετη από εκείνη του Πολ Βόλκερ, ο οποίος επέβαλε στον Ρίγκαν μια ύφεση την περίοδο 1982-83 για να καταπολεμήσει τον πληθωρισμό.

Στο εμπορικό πεδίο, ο Τραμπ υπονόμευσε τον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου και συγκρούστηκε με την Κίνα. Το φαινόμενο αυτό θα είναι μακροχρόνιο, καθώς μια εταιρεία όπως η Apple έχει τα περισσότερα εργοστάσιά της στην Κίνα, δείχνει όμως αναντίστρεπτο, με τις σχέσεις ανάμεσα στις δύο χώρες να προσλαμβάνουν συχνά ψυχροπολεμικό χαρακτήρα.

Στο κοινωνικό πεδίο, τέλος, η κατάσταση είναι πιο σύνθετη. Ο Τραμπ δεν αύξησε τον κατώτατο ομοσπονδιακό μισθό, που είναι καθηλωμένος στα 7,25 δολάρια την ώρα από το 2009, οι χαμηλοί μισθοί όμως αυξάνονταν πριν από την πανδημία πιο γρήγορα από τους άλλους επειδή υπήρχε πλήρης απασχόληση και οι πολιτείες είχαν αυξήσει τον τοπικό κατώτατο μισθό.

(*) Ο Αρνό Λεπαρμαντιέ είναι ανταποκριτής της Monde στην Ουάσινγκτον

 Le Monde / ΑΠΕ-ΜΠΕ

Ένας στους τρεις μετανάστες στον κόσμο (που υπολογίζονταν σε περισσότερους από 250 εκατομμύρια το 2017) θέλουν να πάνε ή πάνε στην Ευρώπη. Η μετανάστευση τροφοδοτείται από την προσδοκία καλύτερων συνθηκών ζωής, ασφάλειας, εργασίας και περίθαλψης και από ανυπόφορες συνθήκες στις χώρες προέλευσης, λόγω πολέμων, στρατιωτικών επεμβάσεων, κλιματικής αλλαγής και οικονομικών καταρρεύσεων.

Στην Ευρώπη, σημειώνει σχετικό άρθρο στο blog της Παγκόσμιας Τράπεζας, συζητώνται συχνά και πολύ έντονα οι επιπτώσεις των μεταναστευτικών ρευμάτων στις ευρωπαϊκές κοινωνίες, τόσο τα αρνητικά, όσο και τα θετικά, όπως η χρησιμοποίηση από τις χώρες υποδοχής εκπαιδευμένου και εξειδικευμένου εργατικού δυναμικού και επιστημόνων. Συζητώνται όμως ελάχιστα οι επιπτώσεις στις χώρες προέλευσης.

Να σημειωθεί στο σημείο αυτό ότι σημαντικά μεταναστευτικά ρεύματα σημειώνονται όχι μόνο από άλλες ηπείρους στην Ευρώπη, αλλά και εντός αυτής, τόσο μεταξύ μελών της ΕΕ, όσο και από μη μέλη προς μέλη. Για παράδειγμα, σχεδόν οι μισοί κάτοικοι της Βοσνίας/Ερζεγοβίνης και το 40% των κατοίκων της Αλβανίας έχουν μεταναστεύσει. Περισσότερο από το ένα τρίτο των πανεπιστημιακών αποφοίτων στις δύο χώρες, όπως και στη Βόρειο Μακεδονία, ζουν σήμερα στο εξωτερικό. Ένας στους πέντε καλά εκπαιδευμένους και εξειδικευμένους Ρουμάνους, Βούλγαρους και Κροάτες φεύγουν στο εξωτερικό σε αναζήτηση ευκαιριών.

Η μετανάστευση αυτή και ιδίως η «άντληση εγκεφάλων» (brain drain) έχει προφανείς πολύ αρνητικές έως καταστρεπτικές επιπτώσεις στις χώρες προέλευσης των μεταναστών, πλήττοντας την οικονομική παραγωγικότητα και την ανάπτυξη σημαντικών δημόσιων υπηρεσιών, όπως η περίθαλψη και η εκπαίδευση.

Μεταξύ των ειδικών πολιτικών που μπορούν να εφαρμοσθούν, σύμφωνα με το άρθρο στο blog της Παγκόσμιας Τράπεζας, για να ανακοπεί η μετανάστευση και ιδίως η άντληση εγκεφάλων και οι συνέπειές τους, είναι οι ακόλουθες:

– Η αύξηση της παραγωγικότητας σε επαγγέλματα υψηλών προδιαγραφών, πολλά από τα οποία είναι στον δημόσιο τομέα και πιο ανταγωνιστικοί μισθοί, ως κίνητρο για την παραμονή των εργαζομένων στις χώρες τους. Η ανάπτυξη και δημιουργία θέσεων εργασίας στον ιδιωτικό ταμείο πρέπει να συνδυαστεί με μεταρρυθμίσεις στον δημόσιο τομέα.

– Επέκταση και βελτίωση της τριτοβάθμιας και μεταπτυχιακής εκπαίδευσης για να περιοριστεί ο αριθμός όσων την αναζητούν στο εξωτερικό. Τα πλεονεκτήματα υπερτερούν του φόβου ότι κάτι τέτοιο μπορεί να ευνοήσει την αποδημία αποφοίτων. Την προσέγγιση αυτή ακολουθούν ήδη η Ρουμανία και η Κροατία.

– Η αντιμετώπιση των διακρίσεων εις βάρος των γυναικών στην αγορά εργασίας. Οι γυναίκες υψηλών προσόντων είναι η ταχύτερα αυξανόμενη ομάδα μεταξύ όλων των μεταναστών από την Ευρώπη και την Κεντρική Ασία.

– Η αύξηση της «συνδεσιμότητας» (connectivity). Η διατήρηση δηλαδή ενεργών δεσμών των εκπατρισμένων με τις χώρες προέλευσης, που μπορεί να έχει θετική επίπτωση σε αυτές, μέσω εμβασμάτων, επενδύσεων και μεταφοράς τεχνολογίας.

– Φορολογικές απαλλαγές ως κίνητρο για την επιστροφή των μεταναστών υψηλών προσόντων, που μπορεί να ενισχύσει την οικονομική ανάπτυξη, ιδίως όταν φέρουν κεφάλαιο και γνώση, και εφόσον οι χώρες προέλευσης των μεταναστών δημιουργούν τις κατάλληλες συνθήκες γι’ αυτούς και για την πλήρη χρήση των προσόντων και της εμπειρίας τους. (Βεβαίως με προσοχή, γιατί η διαρκής τάση μείωσης της φορολογίας παγκοσμίως, απειλεί άμεσα τις πιο θεμελιώδεις κρατικές λειτουργίες, όπως την παροχή ικανοποιητικής περίθαλψης, συνταξιοδότησης, εκπαίδευσης και ασφάλειας).

Αν όμως αυτές όλες είναι χρήσιμες πολιτικές, δεν αναιρούν, αναγνωρίζει το κείμενο στο blog της Παγκόσμιας Τράπεζας, την ανάγκη να αντιμετωπισθεί η θεμελιώδης αιτία της μετανάστευσης. Ο καλύτερος και μακροχρόνια πιο αποτελεσματικός τρόπος για να αποτραπεί η «άντληση εγκεφάλων» είναι να δημιουργηθούν λόγοι στους πολίτες για να μείνουν στις χώρες τους, δηλαδή καλύτερα επαγγέλματα, περισσότερες ευκαιρίες και υψηλότερα επίπεδα ζωής. «Πρώτα και κύρια», αναφέρει το άρθρο, «πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι η επίμονη μετανάστευση είναι συνήθως το σύμπτωμα, όχι η αιτία του προβλήματος. Μακροχρόνια, οι κυβερνήσεις πρέπει να αντιμετωπίσουν τα θεμελιώδη προβλήματα βελτίωσης της κυβερνησιμότητας (governance), της ενίσχυσης των θεσμών και της βελτίωσης των παρεχομένων δημοσίων υπηρεσιών».

Σε ό,τι αφορά την ΕΕ, θα μπορούσαμε να προσθέσουμε και την καταπολέμηση της τάσης για απόκλιση των οικονομιών και κοινωνιών της, με αύξηση των ενδοευρωπαϊκών ανισοτήτων, που παρατηρείται ακόμα πιο έντονα και δραματικά στα χρόνια μετά το ξέσπασμα της κρίσης του 2008.

* Ο Δημήτρης Κωνσταντακόπουλος είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας

ΑΠΕ-ΜΠΕ