Τα τελευταία χρόνια, η συμμαχία του ΝΑΤΟ επιβίωσε υπαρξιακών προκλήσεων – από τον πόλεμο στην Ουκρανία μέχρι τα πολλαπλά ξεσπάσματα πίεσης και προσβολών από τον αμερικανό πρόεδρο Ντόναλντ Τραμπ, ο οποίος έχει αμφισβητήσει την κεντρική αποστολή του και απειλήσει να αρπάξει τη Γροιλανδία.
Όμως ο αμερικανοϊσραηλινός πόλεμος με το Ιράν, χιλιάδες χιλιόμετρα από την Ευρώπη, είναι αυτός που έχει σχεδόν διαλύσει τον 76ετή συνασπισμό και απειλεί να τον αφήσει στη χειρότερη κατάσταση αδυναμίας στην οποία έχει βρεθεί από την ίδρυση του, λένε αναλυτές και διπλωμάτες. Ο Τραμπ, οργισμένος για το γεγονός ότι ευρωπαϊκές χώρες αρνήθηκαν να στείλουν πολεμικά πλοία τους να ανοίξουν το στενό του Χορμούζ για την παγκόσμια ναυσιπλοΐα μετά την έναρξη του αεροπορικού πολέμου στις 28 Φεβρουαρίου, έχει δηλώσει πως εξετάζει το ενδεχόμενο να αποχωρήσει από τη συμμαχία. «Δεν θα το κάνατε κι εσείς, αν ήσασταν εγώ;», ρώτησε ο Τραμπ σε συνέντευξη που έδωσε προχθές, Τετάρτη, στο Ρόιτερς.
Σε ομιλία του το βράδυ της Τετάρτης, ο Τραμπ επέκρινε τους συμμάχους των ΗΠΑ, αλλά δεν καταδίκασε το ΝΑΤΟ, όπως περίμεναν πολλοί ειδικοί ότι θα έκανε. Εντούτοις, σε συνδυασμό με άλλους επιθετικούς υπαινιγμούς του τις τελευταίες εβδομάδες με στόχο τους Ευρωπαίους, τα σχόλια του Τραμπ προκάλεσαν άνευ προηγουμένου ανησυχία ότι οι ΗΠΑ δεν θα σπεύσουν να βοηθήσουν τους ευρωπαίους συμμάχους τους, αν αυτοί οι τελευταίοι δεχθούν επίθεση, είτε η Ουάσινγκτον αποχωρήσει επισήμως είτε όχι.
Το αποτέλεσμα, λένε αναλυτές και διπλωμάτες, είναι ότι η συμμαχία, η οποία δημιουργήθηκε στον Ψυχρό Πόλεμο και χρησίμευσε για καιρό ως ο βασικός πυλώνας της ευρωπαϊκής ασφάλειας, παραπαίει και η συμφωνία αμοιβαίας άμυνας, που βρίσκεται στον πυρήνα της, δεν θεωρείται πλέον δεδομένη.
«Το ΝΑΤΟ βρίσκεται στη χειρότερη θέση που έχει βρεθεί από τότε που ιδρύθηκε», λέει ο Μαξ Μπέργκμαν, πρώην αξιωματούχος του Στέιτ Ντιπάρτμεντ ο οποίος ηγείται τώρα του Προγράμματος Ευρώπης, Ρωσίας και Ευρασίας στο Κέντρο Στρατηγικών και Διεθνών Μελετών (CSIS) στην Ουάσινγκτον. «Δύσκολα μπορεί κανείς να σκεφτεί κάτι ανάλογο».
Οι Ευρωπαίοι αρχίζουν να συνειδητοποιούν την πραγματικότητα αυτή, ενώ λογάριαζαν το ΝΑΤΟ ως ένα προπύργιο εναντίον μιας όλο και πιο δυναμικής Ρωσίας. Μόλις το Φεβρουάριο, ο Γενικός Γραμματέας του ΝΑΤΟ Μαρκ Ρούτε απέρριψε την ιδέα ότι η Ευρώπη θα πρέπει να αμυνθεί μόνη της χωρίς τις ΗΠΑ, κάνοντας λόγο για μια «ανόητη σκέψη». Τώρα, πολλοί αξιωματούχοι και διπλωμάτες θεωρούν ότι αυτό είναι που θα πρέπει να περιμένουν.
«Το ΝΑΤΟ παραμένει απαραίτητο, όμως πρέπει να μπορούμε να σκεφτούμε το ΝΑΤΟ χωρίς τους Αμερικανούς», λέει ο στρατηγός Φρανσουά Λεκουάντρ, ο οποίος υπηρέτησε ως αρχηγός των ενόπλων δυνάμεων της Γαλλίας από το 2017 ως το 2021. «Ακόμα και το αν θα πρέπει να συνεχίσει να αποκαλείται ΝΑΤΟ -Οργανισμός Βορειοατλαντικού Συμφώνου- είναι μια καλή ερώτηση».
Η εκπρόσωπος του Λευκού Οίκου Άννα Κέλι δήλωσε: «Ο πρόεδρος Τραμπ έχει κάνει σαφή την απογοήτευσή του από νατοϊκούς και άλλους συμμάχους και, όπως τόνισε ο πρόεδρος, ‘οι Ηνωμένες Πολιτείες θα θυμούνται’». Αντιπρόσωπος του ΝΑΤΟ δεν απάντησε αμέσως σε αίτημα για σχόλιο.
– Αυτή τη φορά είναι διαφορετικά –
Το ΝΑΤΟ έχει αμφισβητηθεί ξανά, μεταξύ άλλων και στη διάρκεια της πρώτης θητείας του Τραμπ από το 2017 ως το 2021, όταν εξέταζε και πάλι το ενδεχόμενο να αποσυρθεί από τη συμμαχία.
Όμως ενώ πολλοί ευρωπαίοι αξιωματούχοι πίστευαν μέχρι πρόσφατα ότι θα μπορούσαν να κρατήσουν τον Τραμπ μέσα στη συμμαχία με επισημότητες και κολακείες, τώρα το πιστεύουν πολύ λιγότεροι, όπως προκύπτει από συνομιλίες με δεκάδες πρώην και νυν αμερικανούς και ευρωπαίους αξιωματούχους.
Ο Τραμπ και αξιωματούχοι του έχουν εκφράσει απογοήτευση γι’ αυτό που θεωρούν απροθυμία του ΝΑΤΟ να βοηθήσει τις Ηνωμένες Πολιτείες σε καιρό ανάγκης, κατηγορώντας μεταξύ άλλων τους συμμάχους ότι δεν βοηθούν απ’ ευθείας με το στενό του Χορμούζ και ότι περιορίζουν τη χρήση από τις ΗΠΑ μερικών αεροδρομίων και εναέριων χώρων. Αξιωματούχοι των ΗΠΑ δήλωσαν ότι το ΝΑΤΟ δεν μπορεί να είναι ένας «δρόμος μιας κατεύθυνσης».
Ευρωπαίοι αξιωματούχοι απαντούν ότι δεν έλαβαν αίτημα από τις ΗΠΑ για συμμετοχή συγκεκριμένων δυνάμεών τους σε μια αποστολή ανοίγματος του στενού και παραπονούνται ότι η Ουάσινγκτον έχει στείλει αντιφατικά μηνύματα για το αν μια τέτοια αποστολή θα έπρεπε να επιχειρεί στη διάρκεια του πολέμου ή μετά τον πόλεμο.
«Η κατάσταση στην οποία βρίσκεται το ΝΑΤΟ είναι τρομερή», λέει ο Τζέιμι Σι, πρώην υψηλόβαθμος αξιωματούχος του ΝΑΤΟ ο οποίος εργάζεται τώρα για τη δεξαμενή σκέψης «Φίλοι της Ευρώπης».
«Είναι ένα πλήγμα στους συμμάχους οι οποίοι, αφότου ο Τραμπ επέστρεψε στον Λευκό Οίκο, έχουν εργασθεί σκληρά για να δείξουν ότι είναι πρόθυμοι και ικανοί να αναλάβουν μεγαλύτερη ευθύνη (για την άμυνά τους)». Τα τελευταία σχόλια του Τραμπ ακολουθούν άλλες ενδείξεις ότι η συμμαχία καθίσταται όλο και πιο ασταθής.
Σ’ αυτές περιλαμβάνονται οι νέες απειλές του, τον Ιανουάριο, ότι θα αρπάξει τη Γροιλανδία από τη Δανία, καθώς και πρόσφατες κινήσεις από τις ΗΠΑ, για τις οποίες οι Ευρωπαίοι πιστεύουν πως είναι ιδιαίτερα βολικές για τη Ρωσία, μια χώρα που το ΝΑΤΟ προσδιορίζει ως την κύρια απειλή για την ασφάλειά του.
Η αμερικανική κυβέρνηση έχει παραμείνει ουσιαστικά σιωπηλή σχετικά με τις πληροφορίες ότι η Μόσχα παρέχει δεδομένα σκόπευσης στο Ιράν για να επιτίθεται σε στοιχεία των ΗΠΑ στη Μέση Ανατολή, ενώ ήρε κυρώσεις στο ρωσικό πετρέλαιο με στόχο να μειωθούν οι τιμές της ενέργειας παγκοσμίως, οι οποίες σημείωσαν κάθετη αύξηση στη διάρκεια του πολέμου.
Σε συνεδρίαση των υπουργών Εξωτερικών της Ομάδας των Επτά (G7) περισσότερο ανεπτυγμένων βιομηχανικών χωρών την περασμένη εβδομάδα κοντά στο Παρίσι, ο αμερικανός υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο και η Κάγια Κάλας, η επικεφαλής της εξωτερικής πολιτικής της Ευρωπαϊκής Ένωσης, είχαν μια έντονη συνομιλία, σύμφωνα με πέντε πρόσωπα που γνωρίζουν το θέμα, κάνοντας φανερή τη διαρκώς αυξανόμενη ένταση στη διατλαντική σχέση.
Η Κάλας ρώτησε πότε θα εξαντληθεί η υπομονή των ΗΠΑ με τον ρώσο πρόεδρο Βλαντίμιρ Πούτιν σχετικά με τις διαπραγματεύσεις για την ειρήνευση στην Ουκρανία, κάνοντας τον Ρούμπιο να απαντήσει εκνευρισμένος ότι οι ΗΠΑ προσπαθούν να βάλουν τέλος στον πόλεμο παρέχοντας ταυτόχρονα υποστήριξη στην Ουκρανία, αλλά η ΕΕ είναι ευπρόσδεκτη να μεσολαβήσει, αν το θέλει.
– Χωρίς επιστροφή –
Νομικά ο Τραμπ μπορεί να μην έχει την εξουσία να αποσύρει τις ΗΠΑ από το ΝΑΤΟ. Βάσει νόμου που υιοθετήθηκε το 2023, ο πρόεδρος των ΗΠΑ δεν μπορεί να αποχωρήσει από τη συμμαχία χωρίς τη συγκατάθεση των δύο τρίτων της Γερουσίας των ΗΠΑ, ένα όριο που είναι σχεδόν αδύνατο να επιτευχθεί.
Ωστόσο αναλυτές λένε ότι, ως ανώτατος διοικητής των ενόπλων δυνάμεων, ο Τραμπ μπορεί να αποφασίσει αν οι ένοπλες δυνάμεις των ΗΠΑ θα υπερασπισθούν μέλη του ΝΑΤΟ. Άρνησή του να το πράξει, θα μπορούσε να θέσει σε κίνδυνο την ύπαρξη της συμμαχίας χωρίς να υπάρξει επίσημη αποχώρηση.
Σίγουρα εντούτοις δεν θεωρούν όλοι την τρέχουσα κρίση υπαρξιακή. Ένας γάλλος διπλωμάτης περιέγραψε τη ρητορική του προέδρου ως παροδική κρίση θυμού. Στο παρελθόν, ο Τραμπ έχει αλλάξει τη θέση του σχετικά με το ΝΑΤΟ.
Το 2024, δήλωσε στη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας ότι θα ενθάρρυνε τον Πούτιν να επιτεθεί σε μέλη του ΝΑΤΟ που δεν πληρώνουν το δίκαιο μερίδιό τους για την άμυνα. Αλλά στην τελευταία ετήσια σύνοδο κορυφής του ΝΑΤΟ, τον Ιούνιο 2025, η συμμαχία είχε την εύνοιά του, καθώς ο Τραμπ εκφώνησε μια ομιλία στην οποία επαίνεσε τους ευρωπαίους ηγέτες ως ανθρώπους που «αγαπούν τις χώρες τους».
Την επόμενη εβδομάδα ο Ρούτε, ο γενικός γραμματέας του ΝΑΤΟ, ο οποίος διατηρεί μια ισχυρή σχέση με τον Τραμπ, πρόκειται να επισκεφθεί την Ουάσινγκτον σε μια προσπάθεια να αλλάξει για μια ακόμα φορά την άποψη του αμερικανού προέδρου.
Αναλυτές λένε ότι οι ευρωπαϊκές χώρες έχουν λόγους να κρατήσουν τις ΗΠΑ δεσμευμένες στο ΝΑΤΟ παρά τις αμφιβολίες για το αν ο Τραμπ θα σπεύσει να τις υπερασπισθεί. Μεταξύ άλλων λόγων, οι αμερικανικές ένοπλες δυνάμεις παρέχουν ένα φάσμα δυνατοτήτων που το ΝΑΤΟ δεν μπορεί εύκολα να αντικαταστήσει, όπως δορυφορικές πληροφορίες.
Ακόμα κι αν ο Τραμπ και οι Ευρωπαίοι βρουν κάποιο τρόπο για να παραμείνουν μαζί στο ΝΑΤΟ, λένε διπλωμάτες, αναλυτές και αξιωματούχοι, η διατλαντική συμμαχία, η οποία ήταν στο κέντρο της παγκόσμιας τάξης μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, δεν θα είναι ποτέ ξανά η ίδια.
«Πιστεύω ότι γυρίζουμε τη σελίδα 80 ετών συνεργασίας», λέει η Τζούλιαν Σμιθ, η πρεσβευτής των ΗΠΑ στο ΝΑΤΟ στη διάρκεια της θητείας του δημοκρατικού προέδρου Τζο Μπάιντεν. «Δεν πιστεύω πως αυτό σημαίνει το τέλος της διατλαντικής σχέσης, όμως βρισκόμαστε μπροστά σε κάτι που θα έχει διαφορετική όψη και αίσθηση».
ΑΠΕ-ΜΠΕ
