
Στις αρχές Μαΐου του 2026 πριν την ανατολή του ήλιου βγήκα στον κάμπο του Πλατέος, της Αλεξάνδρειας και της Πρασινάδας προς αναζήτηση σαλιγκαριών για ερευνητικούς λόγους. Αν και υπήρχε υγρασία δεν βρήκα κανένα σαλιγκάρι όσο σχολαστικά και αν έψαξα για διάστημα τεσσάρων ημερών.

Από συγγενικό μου πρόσωπο, φανατικό λάτρη των μαγειρεμένων σαλιγκαριών, είχα ακούσει ότι εδώ και μια πενταετία περίπου έχουν εξαφανιστεί τα σαλιγκάρια από τον κάμπο της Θεσσαλονίκης. Το συγγενικό μου πρόσωπο αλώνιζε τον κάμπο μας συλλέγοντας σαλιγκάρια και μάλιστα ισχυριζόταν ότι τα πιο νόστιμα ήταν εκείνα που έβρισκε στην περιοχή μηδέν κοντά στον ποταμό Λουδία, στη μέση της διαδρομής Αλεξάνδρειας – Γιαννιτσών.
Το ανωτέρω γεγονός αποτέλεσε και το έναυσμα για να ξεκινήσω μια μικρής κλίμακας, προς το παρόν δημοσιογραφική έρευνα και ταυτόχρονα μια οικολογική καταγραφή, για το τι συνέβη και εξαφανίστηκαν τα σαλιγκάρια από την ευρύτερη περιοχή του δήμου Αλεξάνδρειας.
Αρχικά ρώτησα μερικούς φίλους αγρότες αν είδαν σαλιγκάρια στις περιοχές που δραστηριοποιούνται για τις αγροτικές τους εργασίες. Όλοι απάντησαν αρνητικά. Αμέσως μετά αναζήτησα στην παγκόσμια βιβλιογραφία παρόμοιες περιπτώσεις και διαπίστωσα ότι από όπου εξαφανίστηκαν τα σαλιγκάρια τα αίτια ήταν πανομοιότυπα. Π.Χ. Στη Χαβάη, ένα είδος σαλιγκαριού το Achatinella fuscobasis απειλείται με εξαφάνιση, στην Αλαμπάμα, ομάδες προστασίας του περιβάλλοντος έχουν υποβάλει αίτηση για να προστεθεί το επιμήκες βραχοσαλιγκάρι ( Leptoxis compacta ) στον Κατάλογο των Απειλούμενων Ειδών. Στη Νέα Ζηλανδία, ένα σαλιγκάρι γνωστό μόνο ως Rhytida oconnori βρέθηκε περιορισμένο σε ένα βιότοπο μόλις ενός τετραγωνικού χιλιομέτρου.
Στην περιοχή μας και σε όλη την Πεδινή Μακεδονία και τη Βόρεια Ελλάδα απαντώνται κυρίως είδη σαλιγκαριών όπως ο Helix lucorum (ο κοινός μεγάλος κοχλίας της ηπειρωτικής Ελλάδας), το Cornu aspersum (πρώην Helix aspersa) και είδη του γένους Eobania ή Cernuella.
Τα σαλιγκάρια ως Βιοδείκτες Περιβάλλοντος
Τα χερσαία σαλιγκάρια θεωρούνται από τη βιολογία βιοδείκτες (bioindicators). Επειδή κινούνται αργά, έρχονται σε άμεση επαφή με το έδαφος και απορροφούν ουσίες μέσω του δέρματός τους και της τροφής τους. Η απότομη μείωση ή εξαφάνισή τους σε μια αγροτική ζώνη αποτελεί συχνά ένδειξη χημικής επιβάρυνσης του εδάφους (π.χ. από φυτοφάρμακα ή βαρέα μέταλλα) ή υποβάθμισης του μικροκλίματος.
Τα σαλιγκάρια έχουν ανάγκη για Ασβέστιο και καθαρή Υγρασία
Για να σχηματίσουν το κέλυφός τους και να επιβιώσουν, απαιτούν εδάφη πλούσια σε ανθρακικό ασβέστιο και σταθερή εδαφική υγρασία. Η εντατική άροση, η μονοκαλλιέργεια και η πτώση του υδροφόρου ορίζοντα καταστρέφουν τα καταφύγια θερινής νάρκης (θερινός λήθαργος).
Οι παράγοντες που συνετέλεσαν στην εξαφάνιση ή στη δραστική μείωση του πληθυσμού των σαλιγκαριών από την περιοχή του δήμου Αλεξάνδρειας είναι οι παρακάτω:
1 – Αγροτικές πρακτικές και αλόγιστη χρήση φυτοφαρμάκων
Η χρήση πανίσχυρων ζιζανιοκτόνων και εντομοκτόνων, αλλά και κοχλιοκτόνων στις καλλιέργειες του κάμπου όπως βαμβακιού, καλαμποκιού και οπωροφόρων δέντρων όπως ροδακινιές, μηλιές, αχλαδιές κ.α. Τα φυτοφάρμακα είτε εξοντώνουν απευθείας τα σαλιγκάρια (κοχλιοκτόνα) είτε καταστρέφουν τη χαμηλή βλάστηση που αποτελεί τροφή και καταφύγιό τους.
Επίσης η καύση αγροτικών υπολειμμάτων έπειτα από καθαρισμούς των αγρών, το συχνό όργωμα, το κόψιμο των χόρτων στα όρια των αγροτεμαχίων και των αρδευτικών καναλιών (τάφρων), καθώς και το κάψιμο κλαδιών, καταστρέφουν τα σημεία όπου ξεχειμωνιάζουν ή κρύβονται κατά το καλοκαίρι.
Συνοπτικός Πίνακας Δράσης φυτοφαρμάκων κατά των σαλιγκαριών
| Κατηγορία Ουσίας | Ενδεικτικές Δραστικές | Κύρια Επίπτωση στα Σαλιγκάρια |
| Μαλακιοκτόνα | Μεταλδεΰδη, Φωσφορικός σίδηρος | Καταστροφή βλεννογόνων, οξεία αφυδάτωση, νέκρωση πεπτικού |
| Εντομοκτόνα | Πυρεθροειδή, Οργανοφωσφορικά | Νευροτοξικότητα, παράλυση μυών κίνησης, αδυναμία εύρεσης καταφυγίου |
| Μυκητοκτόνα | Ενώσεις Χαλκού | Οξεία κυτταρική τοξικότητα μέσω επαφής με το δέρμα και το έδαφος |
| Ζιζανιοκτόνα | Γλυφοσάτη, προφυτρωτικά ζιζανιοκτόνα | Καταστροφή μικροπεριβάλλοντος (σκιάς/τροφής) & οξειδωτικό στρες |
2 – Κλιματική αλλαγή
Στον κάμπο της Αλεξάνδρειας, του Πλατέος, της Βέροιας και της Νάουσας ένα φαινόμενο της κλιματικής αλλαγής είναι τα θερμά καλοκαίρια με συχνούς καύσωνες, η παρατεταμένη ξηρασία, η έλλειψη βροχοπτώσεων κατά τους φθινοπωρινούς μήνες, αποτελούν ανασταλτικούς παράγοντες που εμποδίζουν την έξοδο και την αναπαραγωγή των σαλιγκαριών.
Αλόγιστη Υπερσυλλογή
Η εντατική συλλογή από κατοίκους της περιοχής ή επαγγελματίες συλλέκτες σε παλαιότερα χρόνια, δεν δινόταν ο απαραίτητος χρόνος ανάκαμψης στους πληθυσμούς.
Φυσικοί θηρευτές σαλιγκαριών
Η αύξηση πληθυσμών που τρέφονται με σαλιγκάρια όπως τρωκτικά, σκαθάρια και ορισμένα είδη πτηνών.
Τα σαλιγκάρια σε περιόδους διατροφικής κρίσης
Μια διατροφική κρίση δεν απέχει και πολύ από την πραγματικότητα. Ανά πάσα στιγμή μπορεί να επέλθει σημαντική έλλειψη τροφίμων πρώτης ανάγκης, ειδικά εξαιτίας των γεωπολιτικών αναταραχών και της κλιματικής αλλαγής που επηρεάζουν τις παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού. Μεταξύ αυτών συμπεριλαμβάνεται και το κρέας. Σε αυτή την περίπτωση, τα σαλιγκάρια (χοχλιοί) αποτελούν μια εξαιρετική, θρεπτική και ιστορικά δοκιμασμένη εναλλακτική πηγή ζωικής πρωτεΐνης. Στην Ελλάδα υπάρχει ήδη ισχυρή γαστρονομική παράδοση (ειδικά στην Κρήτη), καθώς και οργανωμένα εκτροφεία, γεγονός που τα καθιστά μια ρεαλιστική λύση αυτάρκειας.
Η εξαφάνισή τους όμως αφαιρεί σημαντικά αυτή τη λύση αφού καθιστά τη συλλογή τους σχεδόν αδύνατη. Υπάρχει βέβαια και η λύση των σαλιγκαριών εκτροφείων, αλλά η παραγωγή δεν θα μπορεί να καλύψει τη ζήτηση.
Δείτε στον παρακάτω πίνακα τα βασικά της διατροφικής αξίας από τα σαλιγκάρια:
Το νομικό καθεστώς που ισχύει στην Ελλάδα για τη συλλογή σαλιγκαριών αν τα βρείτε πλέον:
1 – Αυστηρή απαγόρευση. Βάσει του Προεδρικού Διατάγματος 67/1981 του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων, η συλλογή, μεταφορά και εμπορία άγριων σαλιγκαριών απαγορεύεται από την 1η Ιουλίου έως τις 31 Ιανουαρίου.
2 – Περίοδος αναπαραγωγής. Τον Νοέμβριο τα σαλιγκάρια βρίσκονται στη φάση της αναπαραγωγής και της ωοτοκίας. Η επιτρεπόμενη περίοδος συλλογής ξεκινά ξανά την 1η Φεβρουαρίου και διαρκεί έως τις 30 Ιουνίου.
3 – Κυρώσεις. Οι έλεγχοι από τις δασικές αρχές είναι αυστηροί και τα προβλεπόμενα πρόστιμα φτάνουν έως και τα 5.000 ευρώ.
Ενδεχόμενες παρενέργειες από την κατανάλωση σαλιγκαριών
Η τακτική κατανάλωση σαλιγκαριών με πλούσιες σάλτσες και βούτυρα υπάρχει πιθανότητα να αυξηθεί ο κίνδυνος καρδιακών παθήσεων ή άλλων προβλημάτων υγείας στα επόμενα χρόνια της ζωής.
Η κατανάλωση ωμών σαλιγκαριών αν και σπανίως μπορεί να επιφέρει την ασθένεια που είναι γνωστή ως πνευμονοπάθεια των αρουραίων. Η πνευμονοπάθεια αρουραίων είναι ένα είδος παρασίτου που μπορεί να μολύνει τα σαλιγκάρια εάν έρθουν σε επαφή με περιττώματα αρουραίων. Τα συμπτώματα της λοίμωξης είναι τα παρακάτω:
1 Πυρετός
2 Έντονοι πονοκέφαλοι
3 Ναυτία
4 Εμετός
5 Ακαμψία
Βέβαια αυτού του είδους η μόλυνση αποτρέπεται με το καλό μαγείρεμα των σαλιγκαριών.
Τέλος ελπίζουμε να επανέλθουν τα σαλιγκάρια στον Κάμπο Αλεξάνδρειας – Πλατέος με φυσική αναγέννηση. Η διατήρηση ακαλλιέργητων ζωνών (φυτοφράκτες, χερσολίβαδα) γύρω από τα κτήματα και η σταδιακή μείωση των φυτοφαρμακευτικών παρεμβάσεων θα επιτρέψουν στους εναπομείναντες ντόπιους πληθυσμούς να ανακάμψουν φυσικά από μόνοι τους. «Η απώλεια των σαλιγκαριών δεν είναι απλώς μια απώλεια για το οικοσύστημα, αλλά η απώλεια χρόνων εξέλιξης και ανθρώπινου πολιτισμού».
Π.Κ.














