Δημήτριος Ν. Κούγκας: Ο τηλεγραφητής Γιδά της 26ης Οκτωβρίου 1912 ήταν ο Μακεδονομάχος σταθμάρχης του Γιδά Παντελής Λ. Αγοραστός (1869 – 1946)

Ο Παντελής Αγοραστός του Λάσκαρη γεννήθηκε το 1869 στο Μοναστήρι. Προσλήφθηκε στην εταιρεία των Ανατολικών Σιδηροδρόμων (Chemins de fer orientaux) και με το βαθμό του σταθμάρχη υπηρέτησε σε σταθμούς της γραμμής Θεσσαλονίκης – Μοναστηρίου οι εργασίες της οποίας ολοκληρώθηκαν το 1894.

Άρθρο του Δημητρίου Ν. Κούγκα
Συνταξιούχου σιδηροδρομικού

Ήταν παντρεμένος με τη Βικτωρία και από το γάμο τους απέκτησαν τέσσερα παιδιά. Τον Λάζαρο το 1903, την Μαίρη το 1908, την Ειρήνη το 1912 και τη Σοφία το 1913. Ο Παντελής Αγοραστός απεβίωσε στη Θεσσαλονίκη στις 3-11-1946 σε ηλικία 77 ετών. Μετά το θάνατο και της μητέρας τους η Ειρήνη υπέβαλε στις 9-7-1962 αίτηση για την χορήγηση σύνταξης ως άγαμος θυγατέρα.¹

Η φωτογραφία πάρθηκε από το βιβλίο της Αγγελικής Μεταλλινού (Π. Τσιώμου), «Λεύκωμα του Μακεδονικού Αγώνος 1900-1912», Τυπ. Θεοδωρίδου, Θεσσαλονίκη 1932.

Κατά τη διάρκεια του Μακεδονικού Αγώνα ο Π. Αγοραστός θα ενταχθεί στην Μακεδονική οργάνωση υπό την καθοδήγηση της οποίας θα προσφέρει πολύτιμες υπηρεσίες. Σε κατάσταση του Προξενείου Θεσ/νίκης έτους 1905, αναφέρονται τα ονόματα των σταθμαρχών της γραμμής Θεσ/νίκης – Μοναστηρίου συνοδευόμενα με σχόλια αξιολόγησης. Για τον Παντελή Αγοραστό που τότε ήταν σταθμάρχης του Βέρτεκοπ της σημερινής Σκύδρας, αναφέρεται: «Βερτεκόπ. Σταθμάρχης Αγοραστός εκ Μοναστηρίου καλός».

«Βερτεκόπ. Σταθμάρχης Αγοραστός εκ Μοναστηρίου καλός». Ιστορικό Αρχείο Υπ. Εξ. (ΙΑΥΕ) 1905, φ. 73, υπ. 4, Μακεδονικός Αγών, εγ. 55. Το αντίγραφο παραχωρήθηκε από τον ερευνητή κ. Τρύφωνα Τοπαλίδη.

«Ωσαύτως, οι Σιδηροδρομικοί Σταθμάρχαι: Παντελής Αγοραστός […] ως εκ της εν τω Σιδ/κώ Σταθμώ υπηρεσία, προσέφεραν υψίστας υπηρεσίας κατά τη διάρκεια του αγώνα…».²

«…υπηρεσίες προσέφεραν στον Μακεδονικό αγώνα, ως πληροφοριοδότες και στη διακίνηση των όπλων, των πυρομαχικών και των εφοδίων του αγώνος οι ακόλουθοι Σταθμάρχες του Σιδηροδρομικού σταθμού Άγρα: Αγοραστός Παντελής, Μισαηλίδης Κωνσταντίνος, Νάνος Αλέξανδρος, Χαραλαμπίδης Νικόλαος και Χαρίτος Χαρίτος».³

Σε βεβαίωση του υπ. Εξωτερικών με ημερομηνία 7-11-1929 (βλ. σελ. 7) αναφέρεται πως ο Παντελής Αγοραστός: «[…] Σταθμάρχης Σόροβιτς και Γιδά της γραμμής Θεσ/νίκης Μοναστηρίου ειργάσθη κατά τον Μακεδονικόν αγώνα […] λίαν επωφελώς ως πράκτωρ της εσωτερικής μακεδονικής οργανώσεως».

Επίσης και ο αδελφός του σταθμάρχη ο Βασίλειος Αγοραστός (1864 – 1925) που ήταν γραμματέας στο Προξενείο Μοναστηρίου συμμετείχε ενεργά στον Αγώνα. Ήταν αυτός που από τη Σιάτιστα μετέφερε την κομμένη κεφαλή του εθνομάρτυρα Παύλου Μελά ως το Πισοδέρι. Για τα γεγονότα εκείνα ο Β. Αγοραστός ενημέρωσε εγγράφως στις 20-10-1904 τον Ίωνα Δραγούμη.⁴

«Ο παπα-Σταύρος με τον Ντίναν και δυο άλλους μεταβαίνουν εις το παρεκκλήσιον της Αγίας Παρασκευής και νύκτα τελούν κηδείαν και ενταφιάζουν την κεφαλήν, τυλιγμένην εις σάβανον εκ Ιεροσολύμων, έμπροσθεν της Ωραίας Πύλης, εγείροντας την εκεί υπάρχουσαν πλάκαν. Την έστεψαν με άνθη του βουνού τα οποία συνέλεξε καθ’ οδόν ο υπάλληλος του προξενείου Αγοραστός».⁵

26 Οκτωβρίου 1912

«Ο ΄΄τηλεγραφητής Γιδά΄΄ ο άγνωστος ήρως».

Τον Οκτώβριο του 1912, ο μόνος ακραίος τηλεγραφικός σταθμός που επικοινωνούσε με την κυβέρνηση στην Αθήνα ήταν του σιδ. σταθμού Γιδά. Το τηλεγραφείο του θα αποκτήσει καίρια θέση καθώς θα παραλάβει και θα μεταδώσει σημαντικής αξίας τηλεγραφήματα, όπως αυτό της παράδοσης της Θεσσαλονίκης που μετέδωσε στην Αθήνα στις 8.20 το πρωί της 27-10-1912.

Το μεσημέρι όμως της προηγούμενης ημέρας 26 Οκτωβρίου ένας τηλεγραφητής του σταθμού της Βέροιας η ταυτότητα του οποίου έγινε γνωστή τον Οκτώβριο του 1936, κατόρθωσε και από ένα σημείο της σιδ. γραμμής ανατολικά του σταθμού Γιδά στο ύψος του Λιανοβεργίου, να συνδεθεί τηλεγραφικώς με την Αθήνα και να μεταδώσει πρόωρα το γεγονός της παράδοσης της πόλης.

«Ο ΓΙΔΑΣ. Το τηλεγραφείον Γιδά κατέστη πλέον ιστορικόν, ιστορικώτερος δε ο τηλεγραφητής. Από της εσπέρας της προχθές ότε ανεκοινώθη το τηλεγράφημά του δια την κατάληψιν της Θεσσαλονίκης μέχρι της νυκτός της χθές δεν υπήρξε στόμα Αθηναίου το οποίον να μη ανέφερεν εκατοντάκις και πλέον τον τηλεγραφητήν αυτόν.

Και επειδή ο κόσμος εύρισκε δύσκολον να λέγη εις εκάστην στιγμήν, ότι ΄΄ετηλεγράφησε ο τηλεγραφητής του Γιδά΄΄, μετωνόμασε χάριν συντομίας αυτόν εις Γιδάν.

Και έτσι παρά το πραγματικόν όνομά του απέκτησε το όνομα της Μακεδονικής πόλεως από την οποίαν εξαπέστειλε το περίφημον τηλεγράφημά του. Ο Γιδάς».

(«Χρόνος», 28-10-1912).

Για αρκετά χρόνια μετά την απελευθέρωση, η ταυτότητα του τηλεγραφητή εκείνου παρέμενε άγνωστη. Στις 27-10-1935 στο «Ελεύθερον Βήμα» δημοσιεύθηκε ένα άρθρο με τις αναμνήσεις του δημοσιογράφου Ν. Ζαρίφη για τις ημέρες παράδοσης της Θεσσαλονίκης. Εκεί έκανε λόγο και για τον τηλεγραφητή, το όνομα του οποίου μέχρι τότε το κάλυπτε η ανωνυμία. Ένα χρόνο αργότερα στις 27-10-1936 ο ίδιος δημοσιογράφος επανήλθε με νέο δημοσίευμα για να κάνει γνωστό το όνομα του τηλεγραφητή που βρισκόταν στη ζωή και είχε επικοινωνήσει με την εφημερίδα.

Τα αποκόμματα της εφημερίδας προσφέρθηκαν από τον κ. Τρύφωνα Τοπαλίδη από το Πλατύ. Το 2025 ο κ. Τοπαλίδης είχε παραχωρήσει τα ίδια αντίγραφα στον κ. Γιάννη Δ. Μοσχόπουλο ο οποίος με τίτλο «Ο τηλεγραφητής του Γιδά (26.10.1912)» δημοσίευσε το περιεχόμενό τους στις 26-10-2025 (https://www.alexandreia-gidas.gr/2017/352139/).

«Το περυσινόν μου σημείωμα συνετέλεσεν εν τούτοις να αποκαλυφθή μετά είκοσι τρία ολόκληρα έτη ο ΄΄τηλεγραφητής Γιδά΄΄, ο άγνωστος ήρως των προώρων ενθουσιασμών της μεσημβρίας της 26ης Οκτωβρίου 1912. Ένα γράμμα του ιδίου από την Θεσσαλονίκην με επληροφόρει την επομένην ότι ο τηλεγραφητής Γιδά δεν υπήρξε φανταστικόν πρόσωπον και ότι ζη ακόμη με τας αναμνήσεις του, άγνωστος και σήμερον όπως και τότε.

Ονομάζεται Παντελής Αγοραστός και είνε σήμερον συνταξιούχος των Σιδηροδρόμων του Ελληνικού Κράτους, κάτοικος Θεσσαλονίκης οδός Τάσκου Παπαγεωργίου 7.

Εις την επιστολήν του ο κ. Αγοραστός […] «Ζητείτε να μάθετε έγραφε, ποίος ο «τηλεγραφητής Γιδά» ο μεταδώσας την πρώτην είδησιν δια την υποταγήν των Τούρκων την οποίαν εθεωρείτε πρόωρον. Τηλεγραφητής Γιδά ήμουν εγώ και η είδησίς μου ήτο ακριβής. Ο μεταδώσας αυτήν εις τον Βασιλέα Γεώργιον εις Γιδά επί τοσούτον ηλέκτρισε την ανυπομονησίαν του, ώστε ο αείμνηστος εζήτησεν αμέσως να τεθή εις κίνησιν η υπ’ ατμόν αναμένουσα πάντοτε ατμομηχανή δια να προχωρήση μέχρι της γεφύρας του Αξιού. Η αμαξοστοιχία εξεκίνησε και ο Βασιλεύς μετά της ακολουθίας του έλαβε θέσιν εις το πρώτον βαγόνιον, και η φρουρά αυτού εις το δεύτερον.

Η ανατιναχθείσα υπό των Τούρκων γέφυρα του Αξιού είχεν επισκευασθή και στρωθή εν τω μεταξύ δια ξύλων⁶ προς διάβασιν του ιππικού και του πυροβολικού. Όταν ο Βασιλεύς έφθασεν εις την γέφυραν εθεάθη ιππεύς καλπάζων. Ο ιππεύς, αντιληφθείς τον Βασιλέα, αφίππευσε και σύρων τον ίππον του δια της χειρός, επλησίασε και ενεχείρισεν εις τον Γεώργιον ένα φάκελλον. Ο αείμνηστος Βασιλεύς εσκίρτησεν εξ ενθουσιασμού μόλις ανέγνωσε την επιστολήν και έσπευσε να αναγγείλη την μεγάλην είδησιν εις τον υπασπιστήν του. Η Θεσσαλονίκη είχε παραδοθή με 32 χιλιάδες στρατού.

Την πρώτην είδησιν μετέδωσεν εις Γιδά ένας έφιππος χωρικός, ο οποίος εξερχόμενος δια να επανέλθη εις το χωρίον του, αντελήφθη εις τον σιδηροδρομικόν σταθμόν της πόλεως τας προετοιμασίας της αμαξοστοιχίας, η οποία επρόκειτο να μεταφέρη εις Τόψιν την επιτροπήν των Τούρκων δια την παράδοσιν της Θεσσαλονίκης. Ο χωρικός τόσον ενθουσιάσθη από ό,τι αντελήφθη, ώστε, όταν μετ’ ολίγον τον επρόφθασεν η αμαξοστοιχία, ανέπτυξεν όλην την ταχύτητα του ίππου του και καλπάζων παρηκολούθει την αμαξοστοιχίαν […].

Ο χωρικός αυτός μετέδωσε και εις εμέ την είδησιν, η οποία, όπως ανέφερα ανωτέρω, επεβεβαιούτο μετ’ ολίγον και δι’ επιστολής του Διαδόχου προς τον Βασιλέα. Ιδού, λοιπόν, ότι η είδησίς μου δεν ήτο πρόωρος. Ίσως να εφάνη πρόωρος διότι μετεβιβάσθη ταχύτατα χάρις εις το γεγονός ότι είχον επιτύχει να συνδεθώ με τας Αθήνας απ’ ευθείας εκ Γιδά.

Ο γράφων προσθέτει ότι υπηρετών εις την τηλεγραφικήν υπηρεσίαν υπό τον Λαουτάρην, κατώρθωσε χάρις εις την επινοητικότητά του και το θάρρος του να συνδεθή με τας Αθήνας μέσω Κατερίνης. ΄΄Όταν κατελήφθη η Βέρροια –γράφει– αι πολιτικαί και στρατιωτικαί αρχαί εζήτουν να αποκατασταθή απ’ ευθείας τηλεγραφική επικοινωνία με τας Αθήνας. Ο προϊστάμενος της υπηρεσίας (σ.σ. Βέροιας) εδήλωσεν αδυναμίαν ελλείψει γραμμών. Και τότε με την άδειαν του Μεσσαλά επέβην ατμομηχανής, η οποία ετέθη εις την διάθεσίν μου, και κατήλθον μέχρι του χιλιομετρικού σημείου 40.300 πέραν του Γιδά⁷ και προ της στάσεως Λιανιβάρι (σ.σ. Λιανοβέργι), όπου συνήντησα την από Θεσσαλονίκης εις Ελλάδα μέσω Κατερίνης τηλεγραφικήν γραμμήν και συνεδέθην μετ’ αυτής΄΄.⁸

Ο κ. Αγοραστός, συνεχίζων, αναφέρει ότι είνε Μακεδονομάχος υπηρετήσας εις τον μακεδονικόν αγώνα και γνωστός εις τους κ.κ. Μαζαράκην Αινιάνα, Κακαβόν και Ξυδάκην. Ο ΄΄τηλεγραφητής Γιδά΄΄ – προτιμώ το όνομά του τούτο ζη σήμερον με μόνην την ανάμνησιν των υπηρεσιών του προς την πατρίδα».

Η απεργία των σιδηροδρομικών του 1925 θα βρεί το σταθμάρχη Παν. Αγοραστό να υπηρετεί στη Βέροια. Σύμφωνα με ανακοίνωση των Σ.Ε.Κ. στα «Μακεδονικά Νέα» στις 15-3-1925 μεταξύ των άλλων σιδηροδρομικών δεν απήργησαν: «Γιδά Πέτκοβιτς Σταθμάρχης, Κωνσταντινίδης τηλεγραφητής, Παπαδόπουλος κλειδούχος, Κουλούρα Μπουσδούκης κλειδούχος, Βέρροια Αγοραστός σταθμάρχης».

Στις 21-12-1929 ο Παντελής Λ. Αγοραστός και δια μέσω του Φρουραρχείου Θεσσαλονίκης υπέβαλε αίτηση προς το υπ. Στρατιωτικών, περί χορήγησης σύνταξης και αναγνώρισής του ως Μακεδονομάχου. Συνημμένα υπέβαλλε και τα εξής δικαιολογητικά:

α) Πιστοποιητικό δράσης στο Μακεδονικό Αγώνα υπογεγραμμένο στις 7-11-1929 από το υπ. Εξωτερικών (φωτό έγγραφο 1).

β) Υπεύθυνη δήλωση συμφώνως με την υπ. αριθμό 395/178699 εγκύκλιο του υπ. Στρατιωτικών, με την οποία δήλωνε ότι δεν έλαβε καθόλου ευεργετήματα από το κράτος για τις υπηρεσίες του.

γ) Πιστοποιητικό του δήμου Θεσ/νίκης με ημερομηνία 18/12/1929 το οποίο πιστοποιεί ότι είναι κάτοικος της πόλης, εγγεγραμμένος στα μητρώα αρρένων του Δήμου με αρ. 89, έτος γέννησης το 1869 και ελληνικής υπηκοότητας, (φωτό έγγραφο 2).

Στη συνέχεια και δυνάμει του από 31/8/36 Αναγκαστικού Νόμου συστάθηκε τριμελή επιτροπή αποτελούμενη από τον αντγο Δ. Καθενιώτη πρόεδρο και μέλη τον σχη ΠΒ Χ. Γερολυμάτο και σχη ΠΖ Ε.Π.Δ. Μαντούβαλο Θ., οι οποίοι και τον κατέταξαν στην υψηλότερη κατηγορία διάκρισης ως όργανο Α΄ τάξης, Αθήνα Νοέμβριος 1936, αρ. επετηρίδας Μακεδονομάχων (19) ιδιώτης οργανωτικός αγών (φωτό έγγραφο 3).⁹

Έγγραφο 1. «Βεβαίωσις. Το επί των Εξωτερικών Υπουργείον βεβαιοί ότι ο εκ Μοναστηρίου Παντελής Λ. Αγοραστός, σιδηροδρομικός υπάλληλος, Σταθμάρχης Σόροβιτς και Γιδά της γραμμής Θεσ/νίκης Μοναστηρίου ειργάσθη κατά τον Μακεδονικόν αγώνα από 1905-1909 λίαν επωφελώς ως πράκτωρ της εσωτερικής Μακεδονικής οργανώσεως. Εν Αθήναις τη 7 Νοεμβρίου 1929». Αρχείο ΥΠΕΘΑ/ΔΟΣΥ/ΔΕΠΑΘΑ.

Επάνω. Έγγραφο 2. Από το πιστοποιητικό του Δήμου Θεσσαλονίκης στις 18-12-1929.

Δεξιά. Έγγραφο 3. «Αγοραστός Παντελής του Λασκάρεως Όργανον Α΄ τάξεως». ΥΠΕΘΑ/ΔΟΣΥ/ΔΕΠΑΘΑ, Αρχείο Μακεδονικού Αγώνα, Αθήνα 1936.

Το 1936 άρχισε η απονομή των αναμνηστικών μεταλλίων στους αγωνιστές του Μακεδονικού Αγώνα, αλλά ήταν και η χρονιά που το ευρύ κοινό πληροφορήθηκε πως ο Παντελής Αγοραστός ήταν ο τηλεγραφητής που έστειλε το μεσημέρι της 26ης Οκτωβρίου του 1912 «το περίφημον τηλεγράφημα».

Το περιεχόμενο του άρθρου αποτελεί τμήμα από το υπό συγγραφή βιβλίο του Δημητρίου Ν. Κούγκα με τίτλο: «Μακεδονομάχοι Σιδηροδρομικοί 1903-1908».

---

Παραπομπές

¹ Οι πληροφορίες αντλήθηκαν από το ιστορικό αρχείο του ΟΣΕ/ΔΚ/ΥΥΚ-ΜΘ Θεσσαλονίκης και από το ληξιαρχείο του Δήμου Θεσσαλονίκης.

² Α. Ανεστόπουλος, «Ο Μακεδονικός Αγών 1903-1908 και η συμβολή των κατοίκων εις την απελευθέρωσιν της Μακεδονίας», Θεσ/νίκη 1965, τ. Α’.

³ Κωνσταντίνου Ε. Νούσκα, υπτγου ε.α., «Η Έδεσσα στις Επάλξεις του Μακεδονικού Αγώνα 1848–1912» έκδ. βιβλιοθήκη Έδεσσας, 1993, σ. 392.

⁴ Αντώνης Μιχ. Κολτσίδας, «Ιστορία του Μοναστηρίου της Πελαγονίας και των περιχώρων», εκδόσεις Αφοί Κυριακίδη, 2003, σ. 341.

⁵ «Ο Μακεδονικός Αγώνας –Απομνημονεύματα Κ. Μαζαράκη – Αινιάν», έκδ. Ίδρυμα Μελετών Χερσονήσου Αίμου (Ι.Μ.Χ.Α.), Θεσ/νίκη 1984, σ. 200.

⁶ Στην αποθήκη του σταθμού Γιδά υπήρχαν ξύλινοι στρωτήρες που χρησιμοποιήθηκαν για την επίστρωση των σ. γεφυρών του Λουδία και Αξιού και μεταφέρθηκαν με τα βαγόνια που είχαν εγκαταλείψει οι Τούρκοι στον Γιδά. («Ελληνική» 29-12-1931). Βλ. Δημήτριος Θ. Μπέλος – Δημήτριος Ν. Κούγκας, «Ο σιδηροδρομικός σταθμός Γιδά – Αλεξάνδρειας 1892–2011. Ταξιδεύοντας στις ράγες της Ιστορίας», Αλεξάνδρεια, 2022, σ. 53.

⁷ Ο σιδ. σταθμός του Γιδά – Αλεξάνδρειας βρίσκεται στο Χ.Σ. 44.061, περί τα 4 χλμ. δυτικότερα του σημείου που έγινε η σύνδεση.

⁸ Οι σταθμάρχες της σ. γραμμής Θεσ/νίκης – Μοναστηρίου και εκτός της γαλλικής έπρεπε απαραίτητα να γνωρίζουν και τη χρήση τηλεγράφου.

⁹ Τα στοιχεία παραχωρήθηκαν από τη Διεύθυνση Εφέδρων Πολεμιστών Αγωνιστών Θυμάτων Αναπήρων (ΥΠΕΘΑ/ΔΟΣΥ/ΔΕΠΑΘΑ), Αρχείο Μακεδονικού Αγώνα, Αθήνα.