Στην προώθηση των δικαιωμάτων, της προστασίας και της ενδυνάμωσης των καταναλωτών είναι αφιερωμένη η Παγκόσμια Ημέρα Καταναλωτή, που τιμάται κάθε χρόνο στις 15 Μαρτίου.

Ο εορτασμός της καθιερώθηκε το 1983 με απόφαση του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών, σε ανάμνηση της ομιλίας του Προέδρου των Ηνωμένων Πολιτειών Τζον Φιτζέραλντ Κένεντι στις 15 Μαρτίου 1962, κατά την οποία τέθηκαν οι βάσεις του σύγχρονου καταναλωτικού κινήματος. Κάθε χρόνο η 15η Μαρτίου βρίσκει τον κόσμο μέσα σε μια διαφορετική διεθνή συγκυρία, η οποία επηρεάζεται από πολεμικές συγκρούσεις, περιβαλλοντικές προκλήσεις, καθώς και από τις εκάστοτε οικονομικές και γεωπολιτικές εξελίξεις. Για το 2026, η θεματολογία για την Παγκόσμια Ημέρα Καταναλωτή, εστιάζει στην ασφάλεια των προϊόντων και στην ενίσχυση της εμπιστοσύνης των καταναλωτών. Ο Ενιαίος Φορέας Ελέγχου Τροφίμων με ανακοίνωσή του τονίζει ότι «η ασφάλεια των τροφίμων συνδέεται άμεσα με θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα, όπως το δικαίωμα στη ζωή, την υγεία και την προσωπική ασφάλεια.

Τα βιομηχανοποιημένα προϊόντα αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της καθημερινής μας ζωής, ωστόσο η ασφάλειά τους δεν είναι πάντοτε δεδομένη. Όταν τα συστήματα ελέγχου παρουσιάζουν ελλείψεις, οι καταναλωτές υφίστανται τις συνέπειες μέσω οικονομικών απωλειών, περιβαλλοντικών ζημιών, προβλημάτων υγείας και, σε σοβαρότερες περιπτώσεις, ακόμη και απώλειας ζωής». «Η αντιμετώπιση αυτών των κινδύνων απαιτεί συντονισμένη διασυνοριακή δράση, αυστηρότερη εφαρμογή της νομοθεσίας και στενότερη συνεργασία μεταξύ κυβερνήσεων, επιχειρήσεων και καταναλωτικών οργανώσεων.

Η αντιμετώπιση των κανονιστικών κενών προϋποθέτει την ενίσχυση της εφαρμογής των προτύπων ασφαλείας σε διεθνές επίπεδο, ώστε να διασφαλίζεται ότι τα προϊόντα πληρούν υψηλά πρότυπα ποιότητας. Παράλληλα, είναι απαραίτητη η διασφάλιση της ασφάλειας τόσο στις διαδικτυακές όσο και στις παραδοσιακές αγορές, η ενδυνάμωση των καταναλωτών ώστε να μπορούν να λαμβάνουν ενημερωμένες αποφάσεις και να αισθάνονται ασφαλείς στις αγορές τους, καθώς και η ανάπτυξη στενότερης συνεργασίας μεταξύ επιχειρήσεων και κυβερνήσεων για τη δημιουργία αποτελεσματικών συστημάτων και πρωτοκόλλων ασφάλειας» επισημαίνει ο ΕΦΕΤ.

ΑΠΕ-ΜΠΕ

Όταν πριν από περίπου 10 χρόνια, η Ιωάννα Πάντα, εκπαιδευτικός ειδικής αγωγής, πήρε «φύλλο πορείας» από την υπηρεσία της, ως αναπληρώτρια, βρέθηκε συγκυριακά σε ένα από τα μικρότερα νησιά των ανατολικών Κυκλάδων:  Την Ηρακλειά. Ούτε στον χάρτη δεν το είχε προσέξει μέχρι τότε. Τοποθετήθηκε στο μονοθέσιο σχολείο του νησιού που τότε είχε 6 παιδιά. «Για να πάρω τα μόρια» όπως δηλώνει σήμερα, χαριτολογώντας, στο Αθηναϊκό – Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων.

Προερχόμενη από ένα μεγάλο αστικό κέντρο, ενώ στην αρχή «τρόμαξε» με την ησυχία που αντίκρισε το πρώτο βράδυ που κατέβηκε από το πλοίο στο νησί, στη συνέχεια λάτρεψε τους ανθρώπους του και την ηρεμία του.

Γνωρίστηκε σε λίγους μήνες με τον σύντροφό της, κάτοικο της Ηρακλειάς Κυκλάδων κι έμεινε εκεί για πάντα. Δημιουργώντας μια οικογένεια με τρία παιδιά.

Η Ιωάννα, σήμερα, παραμένει ως εκπαιδευτικός στο Δημοτικό Σχολείο της Ηρακλειάς κι έχει μία μαθήτρια, στη δεύτερη τάξη, τη Σοφία. Με την οποία μπορούν να εργάζονται και να συνεργάζονται καθημερινά. Να «ταξιδεύουν» σε πελάγη γνώσεων, να συμμετάσχουν σε προγράμματα εκπαιδευτικά και να καλλιεργούν πραγματική γνώση, όπως δήλωσε μιλώντας στο ΑΠΕ – ΜΠΕ ο επόπτης Ποιότητας Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης Κυκλάδων Σταύρος Παπαδόπουλος.

«Στην αρχή, νέα όπως ήμουν κι όπως συμβαίνει με όλα τα επαγγέλματα, ήταν πολύ δύσκολα για μένα – επισημαίνει η Ιωάννα Πάντα. Είχα έναν πολλαπλό ρόλο, ο οποίος εναλλάσσονταν μέσα στις τάξεις.  Πρώτη πρόκληση: διδασκαλία σε τέσσερις διαφορετικές τάξεις ταυτόχρονα, με συνολικά έξι παιδιά, καλύπτοντας όλα τα μαθήματα, ακόμη και ΣΤ’ Δημοτικού. Παράλληλα, εκτελούσα και καθήκοντα διευθυντή, χωρίς προηγούμενη εμπειρία, γεγονός που προσέθετε σε μένα ένα γραφειοκρατικό βάρος. Υπήρχε επίσης, οργάνωση σχολικών δραστηριοτήτων και συνεργασίες που έπρεπε να διαχειριστώ».

Το σχολείο είναι μονοθέσιο με νηπιαγωγείο και όλες οι γιορτές, παρελάσεις και οργανωτικά ζητήματα τα διαχειρίζονταν η ίδια. Παλαιότερα υπήρχε Γυμνάσιο στο νησί, με καθηγητές που μοιράζονταν το φορτίο, αλλά έχει τα τελευταία χρόνια κλείσει, δυσχεραίνοντας διοικητικές και εορταστικές υποχρεώσεις.

«Τον χειμώνα ο πληθυσμός στην Ηρακλειά, είναι γύρω στα 80 άτομα αν υπολογίζω σωστά, σημείωσε η κ. Πάντα.  Το καλοκαίρι φτάνει έως περίπου 1.000, με σταδιακή άφιξη πιο εναλλακτικών επισκεπτών από Μάιο και κορύφωση τον Αύγουστο όπως γίνεται σε όλα τα νησιά μας.  Η Ηρακλειά, διαθέτει πολλές όμορφες παραλίες, προσβάσιμες με πεζοπορία, αυτοκίνητο ή καραβάκι, καθώς και σπήλαιο που απαιτεί ώρες πεζοπορίας. Το νησί δεν έχει υπεραναπτυχθεί τουριστικά, κι αυτό κατά την άποψή μου κάτι θετικό».

Η συγκοινωνία, τα έκτακτα περιστατικά αλλά και οι ανάγκες μετακίνησης για λόγους εκπαιδευτικούς, ψυχαγωγικούς ή για λόγους υγείας, παραμένουν πάντα στην πρώτη γραμμή των προβλημάτων που μπορεί να αντιμετωπίσει κάποιος που διαμένει σε ένα μικρό νησί. Όπως τονίζει η ίδια, υπάρχουν καθημερινές μετακινήσεις προς και από τη Νάξο, αλλά πάντα «καιρού επιτρέποντος».

Για παράδειγμα, όταν το τοπικό πλοίο που εκτελεί τα δρομολόγια, σταματά για συντήρηση περίπου 40 ημέρες, σε όλους εμάς προκαλούνται σοβαρά θέματα πρόσβασης και μετακίνησης κάτι βέβαια που φανερώνει μια γενικότερη κατάσταση της νησιωτικότητας που συχνά παρουσιάζει τέτοια θέματα».

Σε ό,τι αφορά τα πλεονεκτήματα που μπορεί κάποιος που διαμένει σε ένα νησί να έχει, η Ιωάννα Πάντα, ξεχώρισε με ιδιαίτερη ευκολία, την ελευθερία και την ασφάλεια που νιώθει, όταν τα τρία παιδιά της, προσχολικής ηλικίας ακόμα, μπορούν να έχουν ελευθερία κίνησης και υψηλή αίσθηση ασφάλειας, κυκλοφορώντας μόνα από πολύ μικρή ηλικία. Οι οικογένειες ζουν σε μονοκατοικίες με αυλές, προσφέροντας ποιοτικό χρόνο εκτός διαμερισμάτων και μακριά από το άγχος των μεγάλων πόλεων.

Στα μειονεκτήματα κατέταξε τις περιορισμένες δραστηριότητες και την πρόσβαση σε υπηρεσίες για εξειδικευμένες δραστηριότητες (βιολί, θεατρική αγωγή, ρομποτική, παραδοσιακούς χορούς) όπου απαιτούνται μετακινήσεις στη Νάξο. Συχνά ο καιρός εμποδίζει τη μετάβαση και υποχρεωτικά, κάποιες δραστηριότητες γίνονται διαδικτυακά (π.χ. Αγγλικά).

Παρά τις δυσκολίες όμως, σε όλα τα επίπεδα, η ίδια, 10 χρόνια μετά την παραμονή της στην Ηρακλειά των Κυκλάδων, χωρίς ενδοιασμούς περιγράφει και προτρέπει με δυό λέξεις συναδέλφους της να μην διστάσουν να επισκεφθούν τα λεγόμενα δυσπρόσιτα σχολεία: «Ναι, αξίζει.»

Η εμπειρία, καταλήγει η ίδια, είναι μοναδική και σπάνια. Η υπηρεσία σε απομακρυσμένα μέρη είναι μοναδική εμπειρία που «αξίζει» και έχει ιδιαίτερη αξία στο βιογραφικό. Ωστόσο απαιτεί προσαρμογή, αντοχή και οργάνωση. Για κάποιους είναι δύσκολο και επιλέγουν να φύγουν. Η σταδιακή συνήθεια βοηθά, αλλά οι συνθήκες παραμένουν απαιτητικές».

ΑΠΕ-ΜΠΕ

Η Ελλάδα είναι μια από τις ελάχιστες χώρες της Ευρώπης όπου καταγράφεται τα τελευταία χρόνια αισθητή αύξηση του κλασικού καπνίσματος και του ηλεκτρονικού τσιγάρου ( άτμισμα) στους εφήβους.

Παρότι τα διαθέσιμα στοιχεία για τη χώρα μας δείχνουν ότι το κάπνισμα στους ενήλικες μειώνεται -αν και παραμένει στο 30%- στους εφήβους καταγράφονται ανησυχητικά επίπεδα χρήσης τόσο συμβατικών όσο και ηλεκτρονικών τσιγάρων. Το ποσοστό των 16χρονων στην Ελλάδα που δηλώνουν ότι έχουν καπνίσει συμβατικά ή ηλεκτρονικά τσιγάρα αυξήθηκε σημαντικά, από 43% το 2019 σε 54% το 2024 σύμφωνα με τα αποτελέσματα των δύο τελευταίων κύκλων της Ευρωπαϊκής Έρευνας στον Σχολικό Πληθυσμό για τη Χρήση Εξαρτησιογόνων Ουσιών & Άλλες Εξαρτητικές Συμπεριφορές (European School Survey Project on Alcohol and Other Drugs – ESPAD).

Πώς όμως εξηγείται αυτή η «φαινομενική» αντίφαση, να μειώνεται το κάπνισμα στους ενήλικες και να αυξάνεται με όλες τις μορφές καπνιστικής συνήθειας στους εφήβους;

Ο Δρ João Breda, επικεφαλής του Γραφείου του ΠΟΥ για την Ποιότητα της Φροντίδας και την Ασφάλεια των Ασθενών στην Αθήνα, ειδικός απεσταλμένος του περιφερειακού διευθυντή του ΠΟΥ/Ευρώπης και επικεφαλής του Γραφείου του ΠΟΥ στην Ελλάδα εξηγεί στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ότι οι πολιτικές σχεδιάστηκαν για τα προϊόντα του χθες.

«Η φορολογία, οι αντικαπνιστικοί νόμοι, οι προειδοποιήσεις στις συσκευασίες και οι περιορισμοί στη διαφήμιση διαμορφώθηκαν αρχικά με γνώμονα τα συμβατικά τσιγάρα και άλλα καπνιζόμενα προϊόντα. Τα σύγχρονα προϊόντα -ιδίως τα ηλεκτρονικά τσιγάρα και τα σακουλάκια νικοτίνης- με γλυκές γεύσεις, ελκυστικό σχεδιασμό και επιθετικό διαδικτυακό μάρκετινγκ συχνά εκμεταλλεύονται τα κενά του νομοθετικού πλαισίου και την ανεπαρκή εφαρμογή των κανόνων για την προστασία των ανηλίκων» αναφέρει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο Δρ João Breda. Όπως επισημαίνει ένας άλλος λόγος είναι το γεγονός πως η προώθηση των προϊόντων από την καπνοβιομηχανία στρέφεται συστηματικά προς τους νέους. «Σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Περιφέρεια, ο ΠΟΥ και ανεξάρτητοι ερευνητές καταγράφουν ένα ξεκάθαρο μοτίβο: γλυκές γεύσεις, συνεργασίες με δημοφιλείς δημιουργούς περιεχομένου στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, χορηγίες που συνδέονται με τη μουσική και τα ψηφιακά παιχνίδια, καθώς και συσκευές που μοιάζουν περισσότερο με ηλεκτρονικές συσκευές παρά με προϊόντα καπνού. Οι πρακτικές αυτές δεν απευθύνονται σε έναν 55χρονο χρόνιο καπνιστή, αλλά σε έναν 15χρονο», τονίζει.

Επίσης ο ίδιος επισημαίνει ότι έχει ατονίσει η εφαρμογή των κανονισμών και είναι πιο αδύναμη ακριβώς στα σημεία όπου οι έφηβοι προμηθεύονται τα προϊόντα. Ακόμη και όταν προβλέπονται ηλικιακοί περιορισμοί στην πώληση, η εφαρμογή τους συχνά αποδεικνύεται ανεπαρκής σε σημεία όπως περίπτερα, μικρά καταστήματα και διαδικτυακές πωλήσεις, αλλά και μέσω άτυπων δικτύων, όπως φίλοι ή μεγαλύτερα αδέλφια. «Έτσι, παρότι το νομικό πλαίσιο μπορεί να εμφανίζεται αυστηρό, στην πράξη παραμένουν κενά που αξιοποιούνται, με αποτέλεσμα ένας έφηβος να μπορεί σχετικά εύκολα να αποκτήσει προϊόντα καπνού και νικοτίνης», επισημαίνει.

Στη χώρα μας το φαινόμενο είναι σαφώς ανησυχητικό επισημαίνει από την πλευρά της η Ζένια Σαριδάκη, παθολόγος-ογκολόγος και ενεργό μέλος του δικτύου «Γυναίκες στην Ογκολογία» (w4o). Όπως εξηγεί στον Μιχάλη Κεφαλογιάννη, αυτό «οφείλεται κυρίως στο ότι τα νέα προϊόντα νικοτίνης δεν παρουσιάστηκαν στους εφήβους ως κάτι επικίνδυνο, αλλά ως κάτι μοντέρνο, ”αθώο”, εύχρηστο και κοινωνικά αποδεκτό. Επιπλέον, η κανονικοποίηση μέσω social media, influencers, ελκυστικών γεύσεων, αλγοριθμικά στοχευμένου περιεχομένου και επιθετικού marketing έχει δημιουργήσει ένα περιβάλλον όπου η εξάρτηση συχνά μεταμφιέζεται σε τάση. Σήμερα, οι νέοι δεν βλέπουν απλώς σχετικά μηνύματα. Τα συναντούν ξανά και ξανά μέσα σε ένα ψηφιακό περιβάλλον που αναπαράγει διαρκώς αυτό που μοιάζει ”δημοφιλές”, ”ακίνδυνο” ή ”cool” κάνοντας τη νικοτίνη να φαίνεται μέρος της καθημερινής κουλτούρας τους».

Την ίδια στιγμή, η πρόσβαση παραμένει πολύ εύκολη. Στην Ελλάδα, πάνω από το 50% των μαθητών έχει ήδη δοκιμάσει ηλεκτρονικό τσιγάρο, γεγονός που δείχνει ότι η χρήση έχει διεισδύσει πλέον πολύ έντονα στις σχολικές ηλικίες.

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) εκφράζει έντονη ανησυχία για τη ραγδαία αύξηση της χρήσης ηλεκτρονικών τσιγάρων (με νικοτίνη ή άλλες ουσίες) και προϊόντων θερμαινόμενου καπνού, ιδίως μεταξύ παιδιών και εφήβων. «Υπάρχουν ήδη επαρκή δεδομένα για να πούμε καθαρά ότι τα προϊόντα αυτά δεν είναι αβλαβή. Πρώτα απ’ όλα, περιέχουν νικοτίνη, δηλαδή μια εξαιρετικά εθιστική ουσία, η οποία είναι ιδιαίτερα ανησυχητική ιδίως σε παιδιά και εφήβους, επειδή επηρεάζει τον αναπτυσσόμενο εγκέφαλο και δημιουργεί από πολύ νωρίς τις προϋποθέσεις για εξάρτηση. Πέρα όμως από τη νικοτίνη, στα προϊόντα ατμίσματος το αερόλυμα περιέχει και άλλες χημικές ουσίες που μπορεί να είναι τοξικές για την υγεία, ενώ στα υγρά και στα αερολύματα έχουν περιγραφεί βαρέα μέταλλα, αλδεΰδες, πτητικές οργανικές ενώσεις, νιτροζαμίνες, πολυκυκλικοί αρωματικοί υδρογονάνθρακες και άλλες ουσίες. Στη σχετική βιβλιογραφία επισημαίνεται επίσης ότι οι ουσίες αυτές συνδέονται με οξειδωτικό στρες και φλεγμονώδη απόκριση στο αναπνευστικό και στο καρδιαγγειακό σύστημα, ενώ ορισμένες από αυτές είναι αποδεδειγμένα καρκινογόνες» τονίζει ο J.Breda μιλώντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ.

Η κυρία Σαριδακη από την πλευρά της επισημαίνει πως σήμερα η επιστήμη μπορεί να πει ξεκάθαρα ότι τα προϊόντα αυτά έχουν ήδη συσχετιστεί με βλάβες στους πνεύμονες και με κίνδυνο εξάρτησης. «Δεν έχει όμως ακόμη αποτυπώσει πλήρως όλες τις μακροχρόνιες συνέπειές τους, όπως έχει συμβεί με το κλασικό κάπνισμα μετά από δεκαετίες μελέτης. Και αυτό γιατί τα προϊόντα, οι συσκευές και οι χημικές συνθέσεις τους αλλάζουν διαρκώς, άρα η μακροχρόνια παρακολούθηση είναι πιο δύσκολη. Παράλληλα, γνωρίζουμε ότι για να αποτυπωθεί με πληρότητα η πιθανή συσχέτισή τους με τον καρκίνο απαιτούνται πολλές δεκαετίες παρακολούθησης, καθώς η καρκινογένεση είναι μια διαδικασία που εξελίσσεται σε βάθος χρόνου», εξηγεί.

Επομένως, το σωστό επιστημονικό μήνυμα δεν είναι «δεν ξέρουμε, άρα μπορεί να είναι ασφαλή», αλλά «γνωρίζουμε ήδη ότι συνδέονται με βλάβες και με κίνδυνο εξάρτησης, ενώ για τις πλήρεις μακροχρόνιες συνέπειές τους αναμένουμε ακόμη περισσότερα δεδομένα» καταλήγει.

Η σύστασή -όπως λέει- προς όλους είναι σαφής: να μην ξεκινά κανείς αυτά τα προϊόντα και να μην τα αντιμετωπίζει ως αθώα εναλλακτική. «Για τους εφήβους, το μήνυμα πρέπει να είναι απόλυτο: καμία νικοτίνη. Για τους ενήλικες καπνιστές που θέλουν να διακόψουν, η προσέγγιση πρέπει να είναι ιατρική και οργανωμένη, με συμβουλή γιατρού και τεκμηριωμένες μεθόδους διακοπής, όχι με αυθαίρετη στροφή σε προϊόντα ατμίσματος. Με βάση τα στοιχεία και τη βιβλιογραφία που έχουμε αξιοποιήσει, το vaping δεν αποτελεί τεκμηριωμένη και αξιόπιστη μέθοδο διακοπής, ενώ οι επιστημονικοί φορείς σε ΗΠΑ και Ευρώπη δεν το προτείνουν ως μέσο διακοπής του καπνίσματος», αναφέρει.

Αλήθεια πώς αντιμετωπίζει ο ΠΟΥ το άτμισμα ηλεκτρονικού τσιγάρου (με νικοτίνη ή άλλες ουσίες) και τον θερμαινόμενο καπνό; Τα διαχωρίζει από το κλασικό κάπνισμα και ποιες ενέργειες κάνει ή σκέφτεται να κάνει όσον αφορά́ την χρήση τους κυρίως από νέους;

«Ο ΠΟΥ αναγνωρίζει ότι τα προϊόντα αυτά λειτουργούν διαφορετικά από τα συμβατικά τσιγάρα, αλλά ο βασικός στόχος τής δημόσιας υγείας παραμένει ο ίδιος: η προστασία της υγείας του πληθυσμού και η πρόληψη της εξάρτησης. Τα συμβατικά τσιγάρα παραμένουν τα πλέον επιβλαβή, καθώς η καύση του καπνού παράγει πολύ υψηλά επίπεδα τοξικών χημικών ουσιών. Τα προϊόντα θερμαινόμενου καπνού θερμαίνουν τον καπνό αντί να τον καίνε, ωστόσο εξακολουθούν να εκθέτουν τους χρήστες σε νικοτίνη και άλλες επιβλαβείς ουσίες. Συνεπώς, δεν είναι ακίνδυνα. Τα ηλεκτρονικά τσιγάρα δεν περιέχουν φύλλα καπνού, ωστόσο πολλά από αυτά εμπεριέχουν νικοτίνη και άλλες χημικές ουσίες. Το αερόλυμα που παράγουν δεν είναι απλώς ”υδρατμός” και εμπεριέχει κινδύνους τόσο για τους χρήστες όσο και για όσους βρίσκονται στον ίδιο χώρο», επισημαίνει ο επικεφαλής του ΠΟΥ στη χώρα μας.

Παραδέχεται άραγε ο ΠΟΥ ότι υπάρχει μείωση της βλάβης σε σχέση με το κλασικό τσιγάρο; Ποιες είναι οι επίσημες συστάσεις του;

Σε ό,τι αφορά τη λεγόμενη «μείωση της βλάβης», ο ΠΟΥ δεν θεωρεί τα ηλεκτρονικά τσιγάρα ή τα προϊόντα θερμαινόμενου καπνού ασφαλείς εναλλακτικές λύσεις ούτε τα προτείνει ως μέσα διακοπής του καπνίσματος, τονίζει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο κ. Breda και συνεχίζει:

 «Η ασφαλέστερη επιλογή παραμένει η πλήρης διακοπή όλων των προϊόντων καπνού και νικοτίνης. Η χρήση τους από παιδιά και εφήβους, ή σε συνδυασμό με άλλα προϊόντα καπνού, αυξάνει τον κίνδυνο, και οι κίνδυνοι διαφέρουν ανάλογα με το προϊόν και τον χρήστη» εξηγεί ενώ αναφερόμενος στις συστάσεις του ΠΟΥ προς τις κυβερνήσεις λέει πως είναι σαφείς και περιλαμβάνουν: Πρόληψη της έναρξης χρήσης από τους νέους· περιορισμό ή απαγόρευση γεύσεων που προσελκύουν παιδιά· απαγόρευση της διαφήμισης, της προώθησης και των χορηγιών, συμπεριλαμβανομένου του διαδικτυακού μάρκετινγκ· αυστηρή εφαρμογή ηλικιακών ορίων και μείωση της προσιτότητας μέσω φορολογικών και τιμολογιακών μέτρων· υποχρεωτική εφαρμογή ισχυρών προειδοποιήσεων για την υγεία· θέσπιση προδιαγραφών για τα προϊόντα και υποχρέωση γνωστοποίησης της σύνθεσης και των εκπομπών τους· καθώς και ένταξη αυτών των προϊόντων στη νομοθεσία για χώρους χωρίς καπνό, ώστε να προστατεύονται τα άτομα που δεν χρησιμοποιούν αυτά τα προϊόντα από την έκθεση.

Ο ΠΟΥ καλεί επίσης τα κράτη να εφαρμόσουν πλήρως τη Σύμβαση-Πλαίσιο του ΠΟΥ για τον Έλεγχο του Καπνού(WHO Framework Convention on Tobacco Control), συμπεριλαμβανομένων μέτρων για την προστασία των πολιτικών δημόσιας υγείας από παρεμβάσεις της καπνοβιομηχανίας (Άρθρο 5.3).

«Η ανάγκη αυτή καθίσταται ακόμη πιο επιτακτική όταν εταιρείες επιχειρούν να παρουσιάσουν τα νέα προϊόντα νικοτίνης και καπνού ως ”λιγότερο επιβλαβή” και να χρησιμοποιήσουν αυτή την επιχειρηματολογία για να επηρεάσουν τόσο τη χάραξη πολιτικής όσο και την κοινή γνώμη. Οι πολιτικές δημόσιας υγείας πρέπει να βασίζονται σε ανεξάρτητα επιστημονικά δεδομένα και να δίνουν προτεραιότητα στην πρόληψη της χρήσης από τους νέους» ξεκαθαρίζει.

Τι δείχνουν οι διάφορες που εντοπίζονται όσον αφορά τη χρήση καπνικών προϊόντων σε αγόρια και κορίτσια;

Σε ό,τι αφορά στις διαφορές αγοριών και κοριτσιών, χρειάζεται προσοχή, αναφέρει η κυρία Σαριδάκη και εξηγεί: «Δεν θα λέγαμε ότι έχουμε τόσο απλά και ομοιόμορφα δεδομένα ώστε να μιλήσουμε με βεβαιότητα ειδικά για την Ελλάδα. Σε παγκόσμιο επίπεδο, ο ΠΟΥ δείχνει ότι η χρήση ηλεκτρονικού τσιγάρου στους εφήβους είναι υψηλότερη στα αγόρια από ό,τι στα κορίτσια (8,6% έναντι 5,7%). Όμως στην Ευρώπη η εικόνα είναι πιο σύνθετη: στα e-cigarettes τα κορίτσια εμφανίζονται οριακά υψηλότερα από τα αγόρια (15,% έναντι 13,6%), ενώ και στο συμβατικό τσιγάρο η ευρωπαϊκή περιοχή δείχνει ελαφρώς υψηλότερη επίδοση στα κορίτσια (8,7% έναντι 8,2%). Άρα μιλάμε για ένα ευαίσθητο και σύνθετο ζήτημα, όχι για ένα στερεότυπο «αγορίστικης» συμπεριφοράς».

«Αν μας ζητούσατε μια προσεκτική ερμηνεία και όχι μια απόλυτη επιστημονική διαπίστωση, θα λέγαμε ότι στα κορίτσια ίσως λειτουργούν πιο έντονα η αισθητική ”κανονικοποίηση”, η σύνδεση με την εικόνα, την παρέα και την κοινωνική ταυτότητα, ενώ στα αγόρια συχνά παίζουν ρόλο η περιέργεια, η μίμηση και η δοκιμή ρίσκου. Αυτές όμως είναι εύλογες κοινωνικές παρατηρήσεις και όχι συμπέρασμα που θα έπρεπε να παρουσιαστεί ως τεκμηριωμένο εύρημα ειδικά για τον ελληνικό εφηβικό πληθυσμό» προσθέτει η κυρία Σαριδάκη.

Πάντως η θέση του ΠΟΥ είναι ξεκάθαρη: η νομοθεσία χρειάζεται να ενισχυθεί, ώστε να προστατευθεί η δημόσια υγεία -ιδίως των παιδιών και των εφήβων- και να διασφαλιστεί ότι τα σύγχρονα προϊόντα δεν θα υπονομεύσουν την πρόοδο που έχει επιτευχθεί στον έλεγχο του καπνού.

Όπως λέει ο κ. Breda: «Απαιτείται μια ολοκληρωμένη νομοθετική και ρυθμιστική προσέγγιση, επικεντρωμένη σε τρεις βασικούς στόχους: την αποτροπή έναρξης του καπνίσματος, τη μείωση της ελκυστικότητας των προϊόντων και τον περιορισμό της έκθεσης. Αυτό περιλαμβάνει αυστηρούς περιορισμούς στη διαφήμιση, την προώθηση και τις χορηγίες -συμπεριλαμβανομένης της διαδικτυακής προβολής και της προώθησης από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης-, περιορισμούς στις γεύσεις και στα χαρακτηριστικά προϊόντων που προσελκύουν τους νέους, ηλικιακά όρια στην πώληση που θα τηρούνται μέσω της ουσιαστικής εφαρμογής και του ελέγχου στις διαδικτυακές πωλήσεις, εμφανείς προειδοποιήσεις υγείας στη συσκευασία και απαγόρευση παραπλανητικών ενδείξεων, προδιαγραφές προϊόντων και υποχρεωτική γνωστοποίηση των συστατικών και των εκπομπών, καθώς και την ένταξη των προϊόντων αυτών στους αντικαπνιστικούς νόμους, ώστε να προστατεύεται ο πληθυσμός από την έκθεση». Ο ίδιος εξηγεί πως εξίσου σημαντικά εργαλεία αποτελούν η τιμολόγηση και η φορολογία και καλεί τις κυβερνήσεις να συνεργάζονται στενά με τον ΠΟΥ.

Πολλοί έφηβοι δεν ξεκινούν πλέον από το κλασικό τσιγάρο, αλλά από το άτμισμα προειδοποιεί η κυρία Σαριδάκη. «Στα δεδομένα που στηρίζεται η καμπάνια μας επισημαίνεται ότι πολλά παιδιά ξεκινούν άτμισμα χωρίς να έχουν καπνίσει ποτέ, ενώ η ηλικία πρώτης επαφής μειώνεται ανησυχητικά. Με βάση τα διαθέσιμα στοιχεία, αυτή η συμπεριφορά δεν φαίνεται να λειτουργεί ως ασφαλής ”βαλβίδα εκτόνωσης”, αλλά συχνά ως πύλη εισόδου στη νικοτίνη και στη συνέχεια και στο συμβατικό κάπνισμα. Με βάση όσα γνωρίζουμε σήμερα, οι έφηβοι που ατμίζουν είναι περίπου τρεις φορές πιο πιθανό να ξεκινήσουν και το συμβατικό τσιγάρο. Άρα, το κυρίαρχο δημόσιο μήνυμα δεν μπορεί να είναι ότι ”καλύτερα να ξεκινήσουν από vape”. Το ακριβώς αντίθετο: η νικοτίνη εγκαθιδρύει εξάρτηση, αλλάζει τη συμπεριφορά και νομιμοποιεί τη σχέση του παιδιού με ένα εξαρτησιογόνο προϊόν».

Αλήθεια, πώς οι νέοι μπορούν να πειστούν ώστε να μην ξεκινούν αυτή τη νέα συνήθεια; Εκτιμάται ότι ο καλύτερος τρόπος είναι να τους μιλήσουμε στη δική τους γλώσσα;

«Ναι, πιστεύουμε βαθιά ότι για να φτάσει το μήνυμα στους νέους πρέπει να ειπωθεί στη δική τους γλώσσα, όχι με εκφοβισμό, όχι με ηθικολογία, όχι με διδακτισμό. Η ίδια η καμπάνια της W4O Hellas σχεδιάστηκε ακριβώς πάνω σε αυτή τη λογική: να απομακρυνθεί από το παραδοσιακό, αυστηρό, καταγγελτικό ύφος και να μιλήσει στους εφήβους με όρους ταύτισης, χιούμορ, εικόνας, σύγχρονων πολιτισμικών κωδίκων και αυθεντικών προτύπων. Όπως έχουμε αναφέρει στην καμπάνια μας, δεν αρκεί να λες το σωστό μήνυμα, πρέπει να το πεις με τρόπο που να ακούγεται», λέει η κυρία Σαριδάκη και συνεχίζει:

«Αυτό ακριβώς υπηρετούν και τα δύο video spots της εκστρατείας μας. Το πρώτο, ”Το vape είναι λίγο σάντ. Εσύ όχι!”, αποδομεί με χιούμορ και σάτιρα τη δήθεν “cool” εικόνα του ατμίσματος. Το δεύτερο, ”Το vape δεν είναι cool. Εσύ είσαι!”, μετατοπίζει το μήνυμα από τη σάτιρα στην έμπνευση, με τη συμμετοχή των παγκόσμιων πρωταθλητριών της Εθνικής Ομάδας Υδατοσφαίρισης, ώστε οι νέοι να ακούσουν ένα μήνυμα ζωής από πρόσωπα που μπορούν να θαυμάζουν και εμπιστεύονται. Η επιλογή μας ήταν ξεκάθαρη: ταύτιση αντί για απόσταση, πρότυπα ζωής αντί για κούνημα του δαχτύλου, συμμετοχή αντί για διδαχή. Και αυτό δεν είναι μια αφηρημένη επικοινωνιακή ιδέα».

Ο στόχος, λοιπόν, δεν είναι να φοβίσουμε τα παιδιά, είναι να τα ενδυναμώσουμε. Να τους δώσουμε έναν λόγο να πουν «όχι», όχι επειδή κάποιος τους το επέβαλε, αλλά επειδή καταλαβαίνουν ότι η αληθινή δύναμη, η ελευθερία και η αυτοπεποίθηση δεν έχουν ανάγκη τη νικοτίνη, καταλήγει.

Τι μπορούν να κάνουν σήμερα οι γονείς, οι εκπαιδευτικοί και η κοινωνία συνολικά για να προστατεύσουν τα παιδιά από αυτή τη νέα μορφή εξάρτησης;

Πρώτα απ’ όλα, πρέπει να καταλάβουμε ότι αυτή η νέα μορφή εξάρτησης δεν αντιμετωπίζεται μόνο με απαγορεύσεις ή μόνο με ενημερωτικά συνθήματα. Χρειάζεται μια κοινή στάση από γονείς, σχολείο, επιστημονική κοινότητα, Πολιτεία και κοινωνία συνολικά τονίζει η κυρία Σαριδάκη. «Οι γονείς πρέπει να μιλούν στα παιδιά νωρίς, ανοιχτά και χωρίς πανικό, όχι μόνο όταν εμφανιστεί το πρόβλημα. Οι εκπαιδευτικοί χρειάζεται να έχουν τα κατάλληλα εργαλεία για να αναγνωρίζουν το φαινόμενο και να ανοίγουν μια ουσιαστική συζήτηση μέσα στο σχολικό περιβάλλον. Θεωρούμε, επίσης, ότι η ενημέρωση πρέπει να ξεκινά ήδη από το δημοτικό σχολείο, μέσα από δράσεις και μαθήματα αγωγής υγείας που καλλιεργούν στα παιδιά μια σταθερή κουλτούρα πρόληψης. Και η κοινωνία οφείλει να σταματήσει να αντιμετωπίζει το άτμισμα ως κάτι ”μικρό”, ”ακίνδυνο” ή ”μόδα”.

Χρειάζεται επίσης πολύ πιο ουσιαστική προστασία των ανηλίκων στην πράξη: εφαρμογή του νόμου, πραγματικός έλεγχος πρόσβασης, περιορισμός της ψηφιακής έκθεσης και πολύ αυστηρή στάση απέναντι σε γεύσεις και προϊόντα που είναι εμφανώς σχεδιασμένα για να προσελκύουν παιδιά και εφήβους. Γιατί η πρόληψη δεν είναι μόνο θέμα ατομικής ευθύνης, είναι πρωτίστως θέμα δημόσιας υγείας.

Από τη δική μας πλευρά, στη W4O Hellas, θεωρούμε ότι αυτή η προσπάθεια πρέπει να έχει συνέχεια και συνέπεια. Η καμπάνια μας δεν είναι μια μεμονωμένη παρέμβαση, αλλά η αρχή μιας ευρύτερης στρατηγικής πρόληψης που θέλουμε να αναπτυχθεί με νέες δράσεις ενημέρωσης, παρεμβάσεις με νεανικό κοινό, συνεργασίες με επιστημονικούς και κοινωνικούς φορείς και ισχυρότερη παρουσία σε χώρους όπου διαμορφώνονται στάσεις και συμπεριφορές».

Όσον αφορά την Ελλάδα και το πώς ο επικεφαλής του γραφείου του ΠΟΥ βλέπει τις δράσεις που αναλαμβάνονται για το θέμα αυτό, λέει: «Το νέο πακέτο ψηφιακών εργαλείων για την ενίσχυση της εφαρμογής της νομοθεσίας στην Ελλάδα παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον και, σύμφωνα με τον ΠΟΥ, προσφέρει σημαντικές δυνατότητες για αποτελεσματικότερη εφαρμογή. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει ήδη παρουσιάσει ένα ”σχέδιο επαλήθευσης ηλικίας”, ενώ αρκετά κράτη μέλη -μεταξύ αυτών και η Ελλάδα- δοκιμάζουν ψηφιακές λύσεις επαλήθευσης ηλικίας που συνδέονται με το μελλοντικό Ευρωπαϊκό Πορτοφόλι Ψηφιακής Ταυτότητας. Σε ορισμένες χώρες, προβλέπονται, επίσης, ψηφιακοί έλεγχοι επαλήθευσης ηλικίας για τις εξ αποστάσεως πωλήσεις προϊόντων καπνού και ηλεκτρονικών τσιγάρων».

Θα έλεγα, λοιπόν, καταλήγει ο J.Breda, ότι «η Ελλάδα κινείται προς τη σωστή κατεύθυνση. Οι προοπτικές είναι ενθαρρυντικές, όμως η επιτυχία θα εξαρτηθεί από την πλήρη και ουσιαστική εφαρμογή των μέτρων, από το πόσο αυστηρά θα αντιμετωπίζονται οι παραβάσεις και από το κατά πόσο θα ενταχθεί σε μια ευρύτερη και συνεκτική πολιτική ελέγχου των προϊόντων καπνού και νικοτίνης».

ΑΠΕ-ΜΠΕ