Υπάρχουν άνθρωποι που είναι «εκεί», αλλά δεν είναι παρόντες, ακόμη κι αν λειτουργούν, ανταποκρίνονται, μιλούν, αποφασίζουν. Κι όμως, κάτι λείπει: μια αίσθηση ζωντάνιας, μια ουσιαστική συναισθηματική επαφή με τον εαυτό και τους άλλους, ένα βίωμα ότι όντως συμμετέχουν στη ζωή τους και δεν την παρακολουθούν απλώς να περνά. Αυτό το κάτι, στην ψυχολογία, ονομάζεται συναισθηματική διαθεσιμότητα και δεν είναι ούτε αυτονόητο ούτε δεδομένο.
Η συναισθηματική διαθεσιμότητα δεν αφορά το αν κάποιος «νιώθει έντονα», αλλά το αν μπορεί να είναι παρών σε ό,τι νιώθει, χωρίς να το αποφεύγει, να το καταπιέζει ή να το διανοητικοποιεί. Είναι μια στάση ζωής που επηρεάζει βαθιά την αυτοβελτίωση, τη θεραπευτική διαδικασία και τελικά την ποιότητα της καθημερινής μας εμπειρίας.
Τι είναι πραγματικά η συναισθηματική διαθεσιμότητα
Συναισθηματικά διαθέσιμος δεν είναι ο άνθρωπος που είναι πάντα «ανοιχτός» ή «θετικός», αλλά εκείνος που μπορεί να μείνει σε επαφή με το εσωτερικό του βίωμα ακόμη κι όταν αυτό είναι δύσκολο, αντιφατικό ή επώδυνο. Πρόκειται για την ικανότητα να αναγνωρίζουμε τα συναισθήματά μας τη στιγμή που εμφανίζονται, να τους δίνουμε χώρο και νόημα, αντί να τα σπρώχνουμε στο περιθώριο.
Στην ψυχοθεραπεία, η συναισθηματική διαθεσιμότητα αποτελεί βασική προϋπόθεση αλλαγής. Όχι γιατί «πρέπει» να νιώσουμε κάτι συγκεκριμένο, αλλά γιατί χωρίς επαφή με το συναίσθημα, η εμπειρία παραμένει επίπεδη και η κατανόηση επιφανειακή. Δεν θεραπευόμαστε επειδή καταλαβαίνουμε, αλλά επειδή σχετιζόμαστε με αυτό που καταλαβαίνουμε.
Όταν η απουσία γίνεται τρόπος ζωής
Πολλοί άνθρωποι φτάνουν σε έναν ψυχολόγο ή ψυχοθεραπευτή λέγοντας: «Δεν νιώθω κάτι έντονο, απλώς νιώθω άδειος» ή «Ξέρω τι μου συμβαίνει, αλλά δεν με αγγίζει». Αυτή η συναισθηματική απόσταση συχνά δεν είναι επιλογή, αλλά αποτέλεσμα μακροχρόνιας προσαρμογής. Όταν, κάποτε, το συναίσθημα δεν χωρούσε -δεν γινόταν αποδεκτό, δεν είχε χώρο, δεν ήταν ασφαλές- τότε ο άνθρωπος έμαθε να λειτουργεί χωρίς αυτό.
Η δυσκολία δεν βρίσκεται στην έλλειψη συναισθημάτων, αλλά στην αποσύνδεση από αυτά. Και αυτή η αποσύνδεση μπορεί να μοιάζει με σταθερότητα, ψυχραιμία ή «λογική», στην πραγματικότητα όμως συχνά συνοδεύεται από εσωτερική κόπωση, έλλειψη νοήματος και δυσκολία στις σχέσεις.
Συναισθηματική διαθεσιμότητα και αυτοβελτίωση
Η αυτοβελτίωση, χωρίς συναισθηματική διαθεσιμότητα, κινδυνεύει να μετατραπεί σε έναν ακόμα μηχανισμό ελέγχου: στόχοι, τεχνικές, πειθαρχία, «δουλειά με τον εαυτό». Όλα αυτά μπορεί να είναι χρήσιμα, αλλά δεν αρκούν. Γιατί η ουσιαστική αλλαγή δεν συμβαίνει μόνο στο επίπεδο της συμπεριφοράς, αλλά στο επίπεδο της σχέσης με τον εαυτό.
Όταν είμαστε συναισθηματικά διαθέσιμοι, αρχίζουμε να ακούμε τι πραγματικά μας κινεί και τι μας μπλοκάρει. Δεν πιέζουμε τον εαυτό μας να «βελτιωθεί», αλλά τον συνοδεύουμε να κατανοήσει. Και αυτή η διαφορά είναι καθοριστική.
Ο ρόλος της ψυχοθεραπείας
Η ψυχοθεραπεία προσφέρει ένα πλαίσιο όπου η συναισθηματική διαθεσιμότητα μπορεί να αναπτυχθεί σταδιακά, με ασφάλεια και χωρίς βιασύνη. Ο θεραπευτικός χώρος δεν ζητά από τον άνθρωπο να νιώσει κάτι συγκεκριμένο· ζητά μόνο να είναι όσο μπορεί παρών σε αυτό που ήδη υπάρχει.
Μέσα από αυτή τη διαδικασία, ο θεραπευόμενος μαθαίνει να αντέχει το συναίσθημα, να το αναγνωρίζει και τελικά να το ενσωματώνει. Και τότε η αλλαγή παύει να είναι στόχος και γίνεται φυσικό επακόλουθο.
Κλείνοντας
Η συναισθηματική διαθεσιμότητα δεν είναι αδυναμία, ούτε υπερευαισθησία. Είναι εσωτερική παρουσία. Είναι το να ζεις τη ζωή σου από μέσα προς τα έξω, αντί να την διαχειρίζεσαι απ’ έξω προς τα μέσα. Και αν κάτι μπορεί να αποτελέσει κοινό τόπο ανάμεσα στην αυτοβελτίωση και την ψυχοθεραπεία, αυτό είναι ακριβώς αυτή η ήσυχη, βαθιά, ανθρώπινη παρουσία στον εαυτό.
