Τα όρια στη σχέση γονέα–παιδιού δεν μειώνουν την αγάπη, τη σταθεροποιούν. Ένα άρθρο ψυχολογικής ανάλυσης για τον ρόλο των ορίων στην υγιή ανάπτυξη των παιδιών.
Η σύγχυση γύρω από τα όρια στην οικογένεια
Για πολλούς γονείς, η έννοια των ορίων γεννά ενοχές. Φοβούνται μήπως γίνουν αυστηροί, απόμακροι ή «λίγοι» συναισθηματικά. Έτσι, τα όρια συχνά ταυτίζονται με τιμωρία ή έλεγχο. Όμως, στην ψυχολογία και στη συμβουλευτική γονέων, τα όρια δεν έχουν καμία σχέση με σκληρότητα. Είναι ο τρόπος με τον οποίο το παιδί μαθαίνει τον κόσμο και τον εαυτό του.
Χωρίς όρια, το παιδί δεν νιώθει ελευθερία· νιώθει ασάφεια. Και η ασάφεια δημιουργεί άγχος, σύγχυση και συχνά συμπεριφορές που οι γονείς δυσκολεύονται να κατανοήσουν.
Όρια δεν σημαίνει έλλειψη αγάπης
Ένα από τα πιο συχνά λάθη που συναντάμε στη συμβουλευτική γονέων είναι η πεποίθηση ότι «αν βάλω όρια, θα πληγώσω το παιδί μου». Στην πραγματικότητα ισχύει το αντίθετο. Το παιδί χρειάζεται όρια για να νιώσει ότι ο γονέας είναι παρών, σταθερός και αξιόπιστος.
Η αγάπη χωρίς όρια μπορεί άθελά της να γίνει βάρος για το παιδί. Το παιδί τότε καλείται να αποφασίζει, να ρυθμίζει καταστάσεις ή να αντέχει συναισθηματικά πράγματα που δεν του αναλογούν. Τα όρια, αντίθετα, ξεκαθαρίζουν τους ρόλους: ο γονέας φροντίζει, το παιδί μεγαλώνει.
Όταν ο γονέας φοβάται τη σύγκρουση
Πολλοί γονείς αποφεύγουν τα όρια επειδή φοβούνται τη σύγκρουση. Τον θυμό του παιδιού, τα δάκρυα, την απογοήτευση. Όμως η σύγκρουση δεν είναι αποτυχία της σχέσης· είναι μέρος της. Το παιδί χρειάζεται να βιώσει ματαίωση μέσα σε ένα ασφαλές πλαίσιο για να αναπτύξει αντοχή και συναισθηματική ωριμότητα.
Η ψυχοθεραπεία και η συμβουλευτική γονέων βοηθούν τον ενήλικα να ξεχωρίσει τον δικό του φόβο από τις πραγματικές ανάγκες του παιδιού. Συχνά, πίσω από τη δυσκολία να μπουν όρια, κρύβονται προσωπικές εμπειρίες: γονείς αυστηροί, επικριτικοί ή συναισθηματικά απόντες. Έτσι, ο σημερινός γονέας προσπαθεί να κάνει «το αντίθετο», χάνοντας όμως το μέτρο.
Τα όρια ως πράξη φροντίδας
Τα όρια είναι μορφή φροντίδας. Λένε στο παιδί: «Σε βλέπω, σε σκέφτομαι, είμαι εδώ». Δεν χρειάζεται να είναι πολλά ούτε άκαμπτα. Χρειάζεται να είναι σταθερά και κατανοητά. Ένα παιδί μπορεί να διαφωνεί με το όριο, αλλά χρειάζεται να το νιώθει σίγουρο.
Όταν τα όρια αλλάζουν συνεχώς, ανάλογα με την κούραση ή την ενοχή του γονέα, το παιδί μαθαίνει ότι δεν υπάρχει συνέπεια. Αυτό συχνά οδηγεί σε έντονες αντιδράσεις, όχι γιατί το παιδί «δεν ακούει», αλλά γιατί προσπαθεί να καταλάβει πού ακριβώς βρίσκεται το πλαίσιο.
Όρια και σεβασμός στη σχέση
Ένα σημαντικό στοιχείο που τονίζεται στη σύγχρονη ψυχολογία είναι ότι τα όρια δεν είναι μονόδρομος. Ο γονέας δεν θέτει όρια μόνο στο παιδί· μαθαίνει και να σέβεται τα όρια του παιδιού. Την ανάγκη του για χώρο, για συναίσθημα, για έκφραση.
Όταν ο γονέας ακούει χωρίς να ακυρώνει, όταν εξηγεί χωρίς να υποτιμά, τότε το όριο γίνεται σχέση και όχι εξουσία. Το παιδί μαθαίνει ότι μπορεί να υπάρχει μέσα στη σχέση χωρίς να φοβάται.
Μαθαίνοντας να λέμε «όχι» με αγάπη
Το «όχι» δεν χρειάζεται να είναι σκληρό για να είναι αποτελεσματικό. Χρειάζεται να είναι καθαρό. Ένα «όχι» που συνοδεύεται από παρουσία, κατανόηση και σταθερότητα διδάσκει στο παιδί ότι τα όρια δεν σημαίνουν απόρριψη.
Η συμβουλευτική γονέων βοηθά τους γονείς να αντέχουν τη δυσφορία που προκαλεί το όριο, χωρίς να το αναιρούν. Να παραμένουν συναισθηματικά διαθέσιμοι, ακόμη κι όταν το παιδί θυμώνει ή απογοητεύεται.
Συμπερασματικά
Τα όρια στη σχέση γονέα–παιδιού δεν μειώνουν τη σύνδεση· τη βαθύνουν. Δημιουργούν έναν χώρο όπου το παιδί μπορεί να μεγαλώσει με ασφάλεια, γνωρίζοντας ότι υπάρχει κάποιος που κρατά το πλαίσιο. Και αυτό, τελικά, είναι μια από τις πιο ουσιαστικές μορφές αγάπης.
Γράφει ο Ψυχολόγος-Οικογενειακός Σύμβουλος Γιάννης Ξηντάρας
