Μια μητέρα που προσφέρει τον νεφρό της για να δώσει στην κόρη της τη δυνατότητα μιας νέας ζωής, ένας παππούς και μια μητέρα που δίνουν μοσχεύματα για να ζήσει το παιδί τους, μια γυναίκα που ζει εδώ και 22 χρόνια με μεταμοσχευμένο ήπαρ και ένας καθηγητής που περιγράφει τις επιστημονικές εξελίξεις, αλλά και τα ηθικά διλήμματα της μεταμοσχευτικής ιατρικής, φωτίζουν διαφορετικές πλευρές της δωρεάς οργάνων. Πίσω από κάθε μεταμόσχευση βρίσκονται άνθρωποι, οικογένειες, δύσκολες αποφάσεις και η ελπίδα για μια δεύτερη ευκαιρία.
Οι προσωπικές μαρτυρίες της Βασιλικής, της κόρης τής Δέσποινας, της μητέρας του Χρήστου, Φωτεινής, αλλά και της ηπατομεταμοσχευμένης Χριστίνας Θεοδωρίδου, καθώς και οι επισημάνσεις του καθηγητή Χειρουργικής Μεταμοσχεύσεων στο Imperial College του Λονδίνου, Βασίλη Παπαλόη, κατατέθηκαν στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, με αφορμή την επιστημονική ημερίδα «Δώρο Ζωής», που θα πραγματοποιηθεί στις 7 Νοεμβρίου 2026, στις 9:00 π.μ., στη Βιβλιοθήκη Bissell του Ανατόλια.
Η ημερίδα διοργανώνεται από το Παράρτημα Θεσσαλονίκης της Επιστημονικής Εταιρείας Φοιτητών Ιατρικής Ελλάδας σε συνεργασία με τη Χειρουργική Κλινική Μεταμοσχεύσεων του ΑΠΘ, το Κέντρο Έρευνας και Καινοτομίας στη Μεταμόσχευση Συμπαγών Οργάνων την Αστική Μη Κερδοσκοπική Εταιρεία «Give to Live» και το Αμερικανικό Πανεπιστήμιο Ανατόλια.
Μια μητέρα δότρια, μια κόρη λήπτρια
Στα 23 της χρόνια, η Δέσποινα διαγνώστηκε τυχαία με IgA νεφροπάθεια, ένα αυτοάνοσο νόσημα που οδήγησε στην καταστροφή και των δύο νεφρών της. Οι φαρμακευτικές αγωγές δεν απέδωσαν και ακολούθησαν μήνες αιμοκάθαρσης, μέχρι να αναζητηθεί λύση μέσω της μεταμόσχευσης.
Η μητέρα της, Βασιλική, προσφέρθηκε να της δωρίσει τον έναν νεφρό της. Οι εξετάσεις, όμως, έδειξαν ότι δεν ήταν πλήρως συμβατές για απευθείας μεταμόσχευση και ότι αυτή η επιλογή ενείχε αυξημένους κινδύνους για την κόρη της. Έτσι, με την ιατρική ομάδα του Ιπποκρατείου, αποφασίστηκε η συμμετοχή τους σε πρόγραμμα διασταυρούμενης δωρεάς: η μητέρα προσέφερε τον νεφρό της σε άλλον συμβατό λήπτη και η Δέσποινα έλαβε μόσχευμα από συμβατό δότη.
Η μεταμόσχευση έγινε στις 2 Ιουνίου 2026 και η ανάρρωση της Δέσποινας εξελίσσεται πολύ καλά. Δυσκολότερη ήταν, όπως λέει, η ψυχολογική επιβάρυνση και η ανατροπή της καθημερινότητάς της. «Το πιο δύσκολο κομμάτι ήταν το ψυχολογικό», σημειώνει. «Αν δεν ήταν η μητέρα μου, δεν θα έμπαινα καν στη διαδικασία να κάνω όλο αυτό», λέει.
Για τη Βασιλική, η αγωνία δεν τελείωσε με την επέμβαση. «Κάθε φορά που χτυπάει το τηλέφωνο ανησυχώ. Ο φόβος δεν με έχει εγκαταλείψει», αναφέρει, καθώς η κόρη της εξακολουθεί να παρακολουθείται τακτικά και να λαμβάνει ανοσοκατασταλτική αγωγή. Η ίδια είναι καλά, παρά τις μετεγχειρητικές ενοχλήσεις, και δηλώνει ότι η απόφαση να γίνει δότρια ήταν αυτονόητη.
Δώρα ζωής για τον Χρήστο από παππού κι από μάνα
Ο Χρήστος γεννήθηκε με υποπλασία των νεφρών και η πρώτη μεταμόσχευση, σε ηλικία μόλις 5 ετών με δότη τον παππού του, κατέληξε σε απόρριψη του μοσχεύματος έξι μήνες μετά την επέμβαση. Ακολούθησαν επτά χρόνια με περιτοναϊκή κάθαρση και 18 χρόνια με αιμοκάθαρση. Πριν από τρεισήμισι χρόνια, η μητέρα του, Φωτεινή, του προσέφερε τον έναν νεφρό της, δίνοντάς του την ευκαιρία να αφήσει πίσω του τη μακρά περιπέτεια της υγείας του.
Η Φωτεινή δεν μπορούσε αρχικά να γίνει δότρια, λόγω διαφορετικής ομάδας αίματος. Όταν άρχισαν να πραγματοποιούνται μεταμοσχεύσεις μεταξύ ατόμων με ασύμβατες ομάδες αίματος, άνοιξε ο δρόμος για την επέμβαση. Υπήρχε, ωστόσο, ένας επιπλέον κίνδυνος, καθώς ο Χρήστος είχε υψηλά κυτταροτοξικά αντισώματα. Για τον λόγο αυτό χρειάστηκε ειδική θεραπεία με πλασμαφαιρέσεις πριν και μετά τη μεταμόσχευση, η οποία πραγματοποιήθηκε στο Ιπποκράτειο Νοσοκομείο Θεσσαλονίκης.
Σήμερα, ο 34χρονος Χρήστος είναι καλά και σπουδάζει διακόσμηση εσωτερικών χώρων. «Το παιδί δεν έβλεπε τίποτε άλλο, μόνο πόνο, πόνο, τίποτε άλλο. Λόγω της τραυματικής εμπειρίας που είχε στα 5 του, δεν ήθελε να υποβληθεί ξανά σε μεταμόσχευση. Τελικά η μεταμόσχευση έγινε και τώρα είναι καλά. Βλέπει τη ζωή ξανά με διαφορετική ματιά», λέει η Φωτεινή. Για την απόφασή της, η ίδια είναι ξεκάθαρη: «Αν δεν υπάρχει αγάπη, δεν μπορείς να κάνεις κάτι τέτοιο. Ένιωσα πολύ ευλογημένη που έδωσα ζωή στο ίδιο μου το παιδί».
Είκοσι δύο χρόνια με μεταμοσχευμένο ήπαρ
Είκοσι δύο χρόνια ζωής με μεταμοσχευμένο ήπαρ συμπληρώνει η Χριστίνα Θεοδωρίδου. Η μεταμόσχευση έγινε εξαιτίας της σκληρυντικής χολαγγειίτιδας, αυτοάνοσου νοσήματος που οδήγησε σε ηπατική ανεπάρκεια τελικού σταδίου, που συνοδευόταν από συχνές νοσηλείες και διαρκή αγωνία.. Όπως αναφέρει, η κατάστασή της ήταν πολύ σοβαρή και έπρεπε να υποβληθεί σε μεταμόσχευση επειγόντως καθώς για την ηπατική ανεπάρκεια δεν υπάρχουν οι εναλλακτικές, όπως της αιμοκάθαρσης για τους νεφροπαθείς και της μηχανικής καρδιάς για τους καρδιοπαθείς
Η κ. Θεοδωρίδου είναι από τα πρώτα μέλη του Σωματείου Ηπατομεταμοσχευθέντων Ελλάδος «ΗΠΑΡχω», στον οποίο διετέλεσε επί σειρά ετών πρόεδρος και σήμερα είναι αντιπρόεδρος. Μετά τη μεταμόσχευση, η καθημερινότητά της άλλαξε ριζικά. Σήμερα ζει φυσιολογικά, ακολουθώντας τις ιατρικές οδηγίες και τους απαραίτητους ελέγχους. «Ουσιαστικά, ξαναγεννιέσαι», λέει.
Για την ίδια, η δωρεά οργάνων είναι η βάση της μεταμοσχευτικής διαδικασίας. Υπογραμμίζει τον σεβασμό που οφείλεται στις οικογένειες των δοτών, οι οποίες μέσα στον πόνο της απώλειας αποφασίζουν να προσφέρουν ζωή σε άλλους ανθρώπους. «Μέσα από τον θάνατο γεννήθηκε η ζωή», σημειώνει, τονίζοντας ότι από έναν μόνο δότη δεν σώζονται μόνο επτά άνθρωποι αλλά επηρεάζεται η ζωή επτά οικογενειών. «Θα αισθάνομαι πάντα ευγνωμοσύνη για τον άνθρωπο που με τη δωρεά των οργάνων του μου έδωσε το διαβατήριο για τη ζωή», λέει.
Η αύξηση των δοτών και τα ηθικά διλήμματα
Σχεδόν τετραπλασιασμό του αριθμού των δοτών ανά εκατομμύριο πληθυσμού στην Ελλάδα, μετά την εφαρμογή του Εθνικού Σχεδίου για τη Δωρεά και Μεταμόσχευση Συμπαγών Οργάνων, το οποίο αποτέλεσε τη βάση για τη νομοθετική παρέμβαση το 2023, διαπιστώνει ο καθηγητής Χειρουργικής στο Imperial College του Λονδίνου, Βασίλης Παπαλόης, ο οποίος, σε συνεργασία με τον καθηγητή Ηλία Μόσιαλο, υπήρξε ένας από τους αρχιτέκτονες του Σχεδίου.
Παρά τη σημαντική αύξηση, όπως επισημαίνει, η μεταμοσχευτική ιατρική εξακολουθεί να αντιμετωπίζει κρίσιμα ηθικά και οργανωτικά ζητήματα. Πρώτο είναι η ισότιμη πρόσβαση όλων των ασθενών στη μεταμόσχευση, ανεξάρτητα από τον τόπο κατοικίας τους ή το νοσοκομείο στο οποίο υποβάλλονται σε αιμοκάθαρση και λαμβάνουν θεραπεία.
Ένα ακόμη ζήτημα αφορά τα μοντέλα συναίνεσης για τη δωρεά οργάνων. Το μοντέλο της ρητής συναίνεσης (opt-in) προϋποθέτει ότι κάποιος έχει δηλώσει εκ των προτέρων την επιθυμία του να γίνει δότης, ενώ στο μοντέλο της τεκμαιρόμενης συναίνεσης (opt-out) θεωρείται δυνητικός δότης όποιος δεν έχει δηλώσει το αντίθετο. Ο κ. Παπαλόης επισημαίνει ότι στην Ελλάδα και στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες έχει υιοθετηθεί η ηπιότερη εκδοχή της τεκμαιρόμενης συναίνεσης (soft opt-out), η οποία λαμβάνει υπόψη και τη σύμφωνη γνώμη της οικογένειας. Αντίθετα, η προσπάθεια εφαρμογής ενός αυστηρότερου μοντέλου στην Ελλάδα το 2010-2011 είχε προκαλέσει κοινωνικές αντιδράσεις και δεν απέδωσε.
Ιδιαίτερη σημασία αποδίδει στη δυνατότητα δωρεάς οργάνων από δότες κυκλοφορικού θανάτου, μια πρακτική διακριτή από τη δωρεά μετά από εγκεφαλικό θάνατο. Πρόκειται για περιπτώσεις στις οποίες, όταν δεν υπάρχει πλέον νόημα περαιτέρω θεραπευτικής παρέμβασης, αποφασίζεται η απόσυρση της υποστηρικτικής θεραπείας, με τη σύμφωνη γνώμη της οικογένειας, και ακολουθεί η διαδικασία δωρεάς οργάνων. Η δυνατότητα αυτή προβλέπεται από τον νόμο του 2023, αλλά δεν έχει ακόμη εφαρμοστεί στην Ελλάδα. Σύμφωνα με τον καθηγητή, η αξιοποίησή της θα μπορούσε να αυξήσει τον αριθμό των δοτών κατά 50%-60% ή και περισσότερο. Προϋπόθεση, ωστόσο, είναι η ενημέρωση και η κοινωνική αποδοχή. «Δεν επιβάλλονται αυτά τα πράγματα με αστυνομικά μέτρα», τονίζει.
Η έλλειψη μοσχευμάτων οδηγεί, παράλληλα, στη διεύρυνση των κριτηρίων τόσο για τους δότες όσο και για τους λήπτες. Πλέον εξετάζεται η αξιοποίηση οργάνων από μεγαλύτερης ηλικίας δότες, ακόμη και όταν έχουν προβλήματα υγείας, όπως διαβήτη, υπέρταση ή αρτηριοπάθεια. Την ίδια στιγμή, οι υποψήφιοι λήπτες είναι συχνά μεγαλύτερης ηλικίας και έχουν περισσότερες συννοσηρότητες. Το ζητούμενο, όπως εξηγεί ο κ. Παπαλόης, είναι να διευρύνονται τα κριτήρια χωρίς να τίθεται σε κίνδυνο το αποτέλεσμα της μεταμόσχευσης.
Αντίστοιχα διλήμματα προκύπτουν και στις περιπτώσεις ζώντων δοτών. Η δωρεά από συγγενείς ή φίλους μπορεί να προσφέρει λύση σε ασθενείς που περιμένουν μόσχευμα, χωρίς όμως να πρέπει να διακυβεύεται η μακροπρόθεσμη υγεία του ανθρώπου που προσφέρει το όργανό του. Ο δότης δεν είναι απαραίτητα ένας νέος, απολύτως υγιής άνθρωπος. Μπορεί να είναι, για παράδειγμα, ένας γονιός 70 ή 75 ετών, με ήπια υπέρταση ή διαβήτη τύπου 2, που επιθυμεί να βοηθήσει το παιδί ή τον σύζυγό του. Η ιατρική αξιολόγηση οφείλει επομένως να διασφαλίζει ότι ο κίνδυνος για τον δότη θα είναι ο μικρότερος δυνατός, σημειώνει ο κ. Παπαλόης.
Από τις ξενομεταμοσχεύσεις στην τεχνητή νοημοσύνη
Οι νέες τεχνολογίες επιτρέπουν πλέον την αξιολόγηση και βελτίωση οργάνων έξω από το σώμα πριν από τη μεταμόσχευση. Παράλληλα, οι ξενομεταμοσχεύσεις, δηλαδή η μεταφορά οργάνων από ζώα σε ανθρώπους, κυρίως από χοίρους, θα μπορούσαν να προσφέρουν μια νέα πηγή μοσχευμάτων, αν και παραμένουν ερωτήματα για τους κινδύνους και τις μακροπρόθεσμες συνέπειες.
Η τεχνητή νοημοσύνη και η μηχανική μάθηση αναμένεται επίσης να διαδραματίσουν ολοένα σημαντικότερο ρόλο στη μεταμοσχευτική ιατρική. Ο κ. Παπαλόης επισημαίνει ότι οι νέες τεχνολογίες πρέπει να είναι κατανοητές και αποδεκτές από τους ασθενείς και να αποδίδουν καλά κλινικά αποτελέσματα. Πέρα από τις ιατρικές και τεχνολογικές δυνατότητες, ο κ. Παπαλόης θεωρεί καθοριστικής σημασίας την ενημέρωση και την καλλιέργεια κουλτούρας δωρεάς οργάνων και την πρόληψη και τον υγιεινό τρόπο, καθώς η γήρανση του πληθυσμού και οι παράγοντες κινδύνου αυξάνουν τον αριθμό των ανθρώπων που φτάνουν σε τελικού σταδίου οργανική ανεπάρκεια.
ΑΠΕ-ΜΠΕ
