«Μια ζωή στο δρόμο, μια ζωή ταξίδι. Να μην ριζώνουν πουθενά. Με σκεπή τον ουρανό και συντροφιά τα άστρα. Ερωτευμένοι με τη φύση. Ελεύθεροι και ανυπότακτοι. Αυτοί είναι οι Σαρακατσάνοι. Νομάδες από πανάρχαια μήτρα κτηνοτρόφων», όπως αναφέρει η λαογράφος -συγγραφέας Αγγελική Χατζημιχάλη, «τσελιγκάδες, τσοπάνοι, προβαταραίοι, χωρίς δική τους γη και μόνιμη κατοικία, περπατάρηδες και κόσμος από λόγγα, αυτοί είναι οι Σαρακατσάνοι.
Υποταγμένοι από το επάγγελμά τους στο κλίμα, στη φύση και στις αντιθέσεις της που προκαλούν το νομαδισμό, ζούνε στους κάμπους το χειμώνα και ανεβαίνουν στα βουνά το καλοκαίρι. Κάνουν πάντα την ίδια ζωή χάρις στα κοπάδια τους, τη μοναδική τους περιουσία. Σ’ αυτά χρωστάνε την ύπαρξή τους κι αποζούν αποκλειστικά από τα προϊόντα των κοπαδιών τους». Με αυτό τον τρόπο η αρχιτέκτων μηχανικός και ερευνήτρια Κωνσταντίνα Ι. Καραλή, περιγράφει, σε σχετική μελέτη, την ζωή των Σαρακατσάνων και τις μετακινήσεις τους μαζί πάντα με τα ζώα, που αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής τους. Η ζωή των Σαρακατσάνων, σύμφωνα με την ίδια, είναι ένα αδιάκοπο ταξίδι, μια περιπλάνηση. Εποχικές μετακινήσεις, ώστε να βρουν τις κατάλληλες βοσκές για τα ζώα. Την άνοιξη και συγκεκριμένα του Αη Γιώργη κάθε τσελιγκάτο μοναχό του ξεκινούσε από τα χειμαδιά για να ανέβει στα βουνά για να «ξεκαλοκαιριάσουν».
Στα μέσα ή στα τέλη του Μάη το τσελιγκάτο έφθανε στα «ψηλώματα» όπου ξεκαλοκαίριαζε κι από όπου πάλι το φθινόπωρο, λίγο πριν ή λίγο μετά από του Αη Δημήτρη, εγκατέλειπε τα βουνά και κατέβαινε στα χειμαδιά, στα «χαμηλώματα». Ιδιαίτερη αναφορά κάνει στην εργασία της για το σαρακατσάνικο χωριό που ονομάζεται και «κονάκι». Εκτείνεται συνήθως σε αρκετά μεγάλη έκταση, στην οποία οι καλύβες και γενικά όλες οι σαρακατσάνικες κατασκευές είναι ομαδικά τοποθετημένες. Παρατηρώντας την οργάνωση και το στήσιμο των καλυβιών, βλέπουμε, εξηγεί, ότι υπάρχουν πυκνώματα ή αραιώματα στα καλύβια, τα οποία αναπτύσσονταν γύρω από ένα ή δύο μεγάλα ανοίγματα, που χρησίμευαν για τις συγκεντρώσεις και τις γιορτές του τσελιγκάτου.
Το κονάκι
Με την λέξη κονάκι, τονίζει η ερευνήτρια στο Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων, εννοούμε την γονική εστία των Σαρακατσάνων, το σπιτικό τους που με τόση όρεξη το κατασκεύαζαν κάθε φορά που εγκαθίσταντο σε ένα μέρος. Το κονάκι αποτελεί την αρχαιότερη μορφή κατοικίας του ανθρώπου από τότε που άφησε τις σπηλιές και τα δάση.
Αυθόρμητη αρχιτεκτονική
Οι Σαρακατσάνοι, σύμφωνα με την ίδια, δημιούργησαν μια αυθόρμητη αρχιτεκτονική προσαρμοσμένη στον τρόπο ζωής τους. Το βεργόπλεχτο καλύβι τους μαρτυρεί στοιχειώδη και αρχέγονο τρόπο κατασκευής κατοικίας. Η πρωτόγονη κατοικία των Σαρακατσάνων εμφανίζει τα απλοϊκότερα στοιχεία και την προχειρότερη κατασκευή από όλες τις παρόμοιες ξύλινες κατασκευές που συναντάμε στη Βαλκανική Χερσόνησο. Η περίκεντρη καλύβα τους αποτελεί σπάνιο δείγμα αυθόρμητης αρχιτεκτονικής. Κατασκευασμένη από κλαδιά δέντρων, φυλλώματα, βούρλα και άλλα υλικά παρμένα από την περιοχή που κάθε φορά εγκαθίστανται, μπορούμε κάλλιστα να την χαρακτηρίσουμε ως την απλούστερη μορφή κατοικίας. Η πρωτόγονη μορφή της σαρακατσάνικης καλύβας, με τον εφήμερο χαρακτήρα της, λειτουργεί από κάθε άποψη με μια επιτυχή σχέση της λειτουργίας της κατασκευής με την μορφολογία και την οικονομία του σχεδίου. Η δυνατότητα της καλύβας να αερίζεται από κάθε της πλευρά αρκεί για να εξασφαλίσει ένα μικρόκλιμα ιδανικό.
Προτεραιότητα κάθε σαρακατσάνικης ομάδας ήταν η επιλογή του μέρους όπου θα έστηναν τα κονάκια. Το μέρος, αρχικά θα έπρεπε να είναι προσήλιο. Ποτέ οι Σαρακατσάνοι, εξηγεί, δεν έφτιαχναν κονάκια στο ανήλιο, γιατί ήξεραν πολύ καλά πόσο ευεργετικός και ζωογόνος είναι ο ήλιος το χειμώνα. Επίσης προτιμούσαν να επιλέγουν τοποθεσία σε ρίζωμα κάποιου λόφου ή βουνού και όχι στη μέση του κάμπου, ώστε να είναι τα κονάκια τους προστατευμένα από τους ανέμους. Ακόμη το έδαφος θα έπρεπε να είναι κάπως επικλινές ώστε να μην συγκρατεί νερά εξασφαλίζοντας στεγανότητα. Τέλος, μια άλλη παράμετρος που θα έπρεπε να λάβουν υπ’ όψιν πριν το στήσιμο του οικισμού τους ήταν η τοποθεσία της στάνης σε μέρος όπου δεν θα δυσκόλευαν τα πρόβατα στη βοσκή.
Μετά την επιλογή του κατάλληλου μέρους για το στήσιμο των καλυβιών τους, έστηναν τις τέντες οι οποίες αποτελούσαν την προσωρινή τους κατοικία μέχρι να τελειώσουν την κατασκευή των καλυβιών. Τα καλύβια κατασκευάζονταν κυρίως από τις γυναίκες κάθε ομάδας. Όλη αυτή η διαδικασία κατασκευής θα μπορούσαμε να την χαρακτηρίσουμε ως «ιεροτελεστία». Η γηραιότερη της κατασκηνώσεως, τονίζει, χώριζε τις νέες γυναίκες σε δύο ομάδες οι οποίες αναχωρούσαν για να συγκεντρώσουν τα υλικά που ήταν απαραίτητα για την κατασκευή της καλύβας. Μαζεύοντας όλα τα υλικά που ήταν απαραίτητα, άρχιζε και το στήσιμο του κονακιού. Μπορούμε έτσι να πούμε ότι οι σαρακατσάνικες καλύβες, σύμφωνα με την ερευνήτρια, είναι «σήμα κατατεθέν» του τρόπου ζωής και του πολιτισμού τους.
Κατασκευαστικοί τύποι
Οι κατασκευαστικοί τύποι της σαρακατσάνικης καλύβας όσον αφορά την κατοικία που συναντάμε παντού σε όλη την Ελλάδα, αλλά και σε όλα τα σημεία της εξάπλωσής τους είναι : Το ορθό ή τουρλωτό καλύβι, το μονό (α) δίπλα καλύβι, το μεγάλο και διπλό (α) δίπλα καλύβι και τα φριτζατοκόνακα.
Το ορθό ή τουρλωτό καλύβι είναι καθαρά κυκλικό στην κάτοψη, στήνεται κατακόρυφο μέχρι ενός σημείου όπου πλαταίνει και ύστερα αρχίζει να στενεύει καταλήγοντας στην κορυφή σε κωνικό. Η τομή του είναι ωοειδής. Όλα τα καλύβια, από τα μικρότερα ως και τα μεγαλύτερα έχουν βασικά τον ίδιο τρόπο κατασκευής. Πριν αρχίσουν την κατασκευή του καλυβιού, καθορίζουν τις διαστάσεις που θα του δώσουν ανάλογα με το είδος του καλυβιού, τα άτομα που θα στεγάσει καθώς και τον χώρο που χρειάζονται για το βιός τους. Αφού αποφασίσουν, πρώτη δουλειά των γυναικών είναι να συγκεντρώσουν όλα τα χρειαζούμενα υλικά. Έπειτα οι γυναίκες με το τσαπί σκάβουν το χώμα, ισοπεδώνουν και καθαρίζουν το έδαφος από πέτρες, θάμνους και άλλα.
Για να ορίσουν την κάτοψη, επισημαίνει, μετράνε με τα πόδια τη διάμετρο της κυκλικής βάσης. Στη συνέχεια μπήγουν στο χώμα ένα μικρό ξύλινο παλούκι με διχάλα, το λεγόμενο φουρκάκι. Έπειτα παίρνουν μια τριχιά, κάνουν μια θηλιά και την περνάνε στο φουρκάκι. Τεντώνουν την τριχιά και μετράνε με τα πόδια τους όσο θέλουν να είναι η διάμετρος του. Φέρνουν γύρω γύρω την τριχιά με τον κόμπο. Εκεί που πέφτει ο κόμπος, στην περίμετρο, κάνουν τρύπες μέσα στο χώμα. Οι τρύπες αυτές γίνονται κάθε δύο ή τρεις πιθαμές.
Αφού χαράξουν τον κύκλο του σκελετού της καλύβας αρχίζουν το στήσιμό της. Από τα ξύλα που έχουν μαζέψει ξεχωρίζουν εκείνα που έχουν κόψει ειδικά για το κάτω μέρος της καλύβας και τα χώνουν ένα ένα μέσα στην κάθε τρύπα . Αυτά είναι τα ορθά λούρα ή μπηχτάρια. Όταν στήσουν τα μπηχτάρια προσέχουν για τον προσανατολισμό της καλύβας, για το μέρος δηλαδή που θα γίνει το άνοιγμα, η είσοδος.
Κατσούλα
Στο εσωτερικό χώρο αυτής της κυκλικής κατασκευής κατασκευάζεται η κατσούλα , η οποία θα αποτελέσει το τελείωμα και τη στέγη της καλύβας. Για να γίνει ο σκελετός της κατσούλας, φτιάχνουν ένα στεφάνι από βίτσες. Το στεφάνι αυτό αποτελεί τη βάση της κορυφής του κώνου της καλύβας όπου προσδένονται όλα τα κλαδιά- τα λούρα του τρούλου. Ο αριθμός των λούρων της κατσούλας είναι ο ίδιος με τον αριθμό των μπηχταριών. Αυτό το σύστημα κλαριών το σηκώνουν με ένα μακρύ χοντρό ξύλο- μεγάλη φούρκα με διχάλα- η οποία έχει το ύψος που θέλουν να δώσουν στο καλύβι και το τοποθετούν σε μια τρύπα που έχουν κάνει από πριν στο κέντρο της καλύβας. Έπειτα παίρνουν από ένα ή δύο λούρα, τα ανοίγουν και αρχίζουν να τα δένουν με τα μπηχτάρια ώστε να στερεωθεί η κατσούλα.
Στη συνέχεια, σύμφωνα με την ίδια, ακολουθεί το χάρτωμα της καλύβας, δηλαδή η στερέωση του σκελετού. Αυτό γίνεται με το πλέξιμο των οριζόντιων με τα κατακόρυφα κλαδιά, δυναμώνουν δηλαδή ολόκληρο το σκελετό, από τον πάτο ως την κορυφή, αρχίζοντας πάντα από κάτω προς τα πάνω, με άλλα κλαδιά, τα λεγόμενα διπλά λούρα ή διπλά σταλίκια. Έτσι περνάνε ανάμεσα από τα ορθά μπηχτάρια σε απόσταση περίπου 0,20-0,30μ. τα χαρτώματα, σχηματίζοντας το σχήμα του σταυρού. Οι σύνδεσμοι γίνονται με τα λεγόμενα τσιμπούκια που είναι από διπλό σπάρτο ή βούρλο ή από βίτσες. Έπειτα χαρτώνουν τη σκεπή- κατσούλα, πλέκοντας οριζόντια κλαδιά μέχρι την κορυφή της. Επειδή όμως δεν φθάνουν να την χαρτώσουν μέχρι πάνω, κάνουν ένα είδος σκαλωσιάς .
Σκέπασμα της καλύβας
Μόλις τελειώσει ο σκελετός αυτός της καλύβας, αρχίζουν να κλείνουν τις τρύπες του καλυβιού, να το κλαρώνουν δηλαδή με φυλλώματα. Το σκεπάζουν πρώτα από μέσα με λίγο κλαρί για να ισιώσει . Ύστερα αρχίζουν να το σκεπάζουν εξωτερικά με σάλωμα. Το σάλωμα είναι άχυρα, βούρλα, φυλλώματα τα οποία καλύπτουν τον σκελετό με ένα πάχος 0,10-0,15 μ. Η επίστρωση αυτή είναι μια εργασία που γίνεται από κάτω προς τα επάνω. Κάθε στρώση που βρίσκεται ψηλότερα καβαλάει αυτή που είναι χαμηλότερα, ώστε το νερό να τρέχει, να γλύφει και να μην περνάει στο εσωτερικό. Αφού φράξουν την καλύβα ως τα μπηχτάρια ανεβαίνουν στην σκαλωσιά (ντιμπλί) και σαλώνουν την κατσούλα. Τέλος όλη αυτή η κατασκευή στηρίζεται επίσης με οριζόντια δεσίματα- ομόκεντρους κρίκους που περιτριγυρίζουν την εξωτερική επιφάνεια της καλύβας-που στερεώνουν την επένδυση και αυξάνουν τη σταθερότητα της προστατεύοντας την κυρίως από τους δυνατούς ανέμους.
Στα καλύβια που χρησιμεύουν για χειμερινές κατοικίες, κυρίως στις κρύες περιοχές, προστίθεται και μια δεύτερη σκεπή, μια κατσούλα, στις διαστάσεις της καλύβας. Στη συνέχεια ολόγυρα στο καλύβι, από την έξω άκρη, σκάβουν με το τσαπί ένα μικρό χαντάκι, το λεγόμενο αυλάκι. Με το χώμα που αφαιρούν από το αυλάκι επιχρίζουν το καλύβι στη βάση του. Άλλες πάλι φορές φτιάχνουν με λάσπη μόνο ένα μικρό πεζουλάκι ύψους 0,10-0,20 μ., τον όχτο. Και το αυλάκι και ο όχτος χρησιμεύουν για να προστατεύουν το καλύβι περιμετρικά από τα νερά της βροχής. Για τον ίδιο λόγο χτίζουν και εσωτερικά ένα πεζούλι, που και αυτό λέγεται όχτος, και πολλές φορές πιάνει ολόκληρη την εσωτερική περιφέρεια της καλύβας.
Ένα άνοιγμα
Στο καλύβι, κατά την κατασκευή, αφήνουν ένα μόνο άνοιγμα, την πόρτα, η οποία είναι στραμμένη προς την ανατολή ή το νότο. Το δάπεδο της καλύβας είναι από καλό πατημένο σκληρό χώμα και βρίσκεται 0,10 μ. ψηλότερα από το επίπεδο του εδάφους. Επίσης στο κέντρο της κυκλικής κάτοψης και προς την μεριά της πόρτας κατασκευάζεται η εστία, η βάτρα. Η βάτρα φτιάχνεται από πέτρες, από τούβλα ή από λάσπη και είναι ελεύθερη μέσα στο κονάκι. Έχει διαστάσεις 0,70x 0,60x 0,10 μ. και ο καπνός φεύγει μέσα από το σάλωμα.
Η κάπνα που βγαίνει, εφόσον η εστία δεν έχει καπνοδόχο, επικάθεται σε όλη την εσωτερική επιφάνεια της καλύβας, σε μια στρώση πίσσας, η οποία βέβαια προφυλάσσει και τα ξύλα και το σάλωμα, αλλά και συντελεί και στην στεγανοποίηση του κελύφους. Τέλος σε κάθε καλύβι, μόλις τελειώσει η όλη κατασκευή, βάζουν επάνω στην κορυφή της κατσούλας ένα σταυρό ή ένα χλωρό μόλις κομμένο κλαρί για φυλαχτό και για γούρι. Για να καταλήξει τονίζοντας, πώς «μόλις τελειώσει το στήσιμο της καλύβας η κάθε σαρακατσάνα οργανώνει εσωτερικά το κονάκι. Για να μπουν μέσα στο καλύβι, θα πρέπει πρώτα ν΄ αναφτεί η φωτιά για το καλό της χρονιάς ως φυλαχτικό σε κάθε κακό».
*Η φωτογραφία είναι του ΑΠΕ-ΜΠΕ
ΑΠΕ-ΜΠΕ/Αποστόλης Ζώης
