Στην Περιφερειακή Ενότητα Δράμας, τρεις μεταβυζαντινοί ναοί αφιερωμένοι στον Άγιο Γεώργιο στέκουν ως διακριτικά αλλά ιδιαίτερα σημαντικά τεκμήρια μιας μακράς ιστορικής συνέχειας, που ξεκινά από τον 19ο αιώνα και φτάνει έως το σήμερα.
Με αφορμή τη μεγάλη εορτή του Αγίου Γεωργίου του Τροπαιοφόρου, οι μεταβυζαντινοί ναοί του Μοναστηρακίου, της Μικρόπολης και του Ξηροποτάμου διασώζουν την ιστορική και αρχιτεκτονική μνήμη της Δράμας. Στο Μοναστηράκι και στον Ξηροπόταμο του δήμου Δράμας και στην Μικρόπολη του δήμου Προσοτσάνης, η ξυλόστεγη αρχιτεκτονική, οι λιθοανάγλυφες επιγραφές, τα ξυλόγλυπτα τέμπλα και οι μεταγενέστερες επεμβάσεις συνθέτουν ένα πολυεπίπεδο μνημειακό τοπίο, όπου η πίστη συναντά την τέχνη και την τοπική μνήμη.
Τα τρία αυτά μνημεία περιλαμβάνονται στο ιδιαίτερα καλαίσθητο λεύκωμα «Από πέτρα και ξύλο σε σάρκωμα και γλυκασμό, οι βυζαντινές και μεταβυζαντινές εκκλησίες της Περιφερειακής Ενότητας Δράμας», που εξέδωσε ο σύλλογος «Φίλοι Αρχαιολογικού Μουσείου Δράμας, Πολιτιστικών και Φυσικών Μνημείων Πόλης και Περιοχής Δράμας», με τη χορηγία της δραμινής εταιρείας Wonderplant.
Όπως επισημαίνει στο έργο του ο Βασίλης Μεσσής, φιλόλογος και Δρ. Βυζαντινής Αρχαιολογίας, τα μνημεία αυτά αποτελούν χαρακτηριστικά δείγματα της μεταβυζαντινής ναοδομίας της περιοχής, όπου η τοπική τεχνική παράδοση συνδυάζεται με την πνευματική και κοινωνική ζωή των οικισμών.
Ιδιαίτερη συμβολή στην τεκμηρίωση των ναών έχει η φωτογραφική καταγραφή του Δραμινού φωτογράφου Κώστα Βιδάκη. Ο καταξιωμένος δημιουργός, που αποτύπωσε τους χώρους σε διαφορετικές χρονικές στιγμές, τόσο εσωτερικά όσο και εξωτερικά, τονίζει πως η φωτογραφία λειτουργεί ως εργαλείο κατανόησης και όχι απλής αποτύπωσης.
Όπως σημειώνει ο ίδιος μιλώντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, «μέσα από τη διαδρομή της φωτογράφισης αναδεικνύεται όχι μόνο η αρχιτεκτονική αξία των μνημείων, αλλά και η σχέση τους με το φως, τον χρόνο και την φθορά, στοιχεία που καθιστούν κάθε εικόνα μοναδική μαρτυρία ενός ζωντανού παρελθόντος».
«Οι ναοί αυτοί», συνεχίζει, «ζουν μέσα στον χρόνο, καθώς κάθε εποχή αποκαλύπτει διαφορετικές πτυχές τους. Η φθορά, η αποκατάσταση και το φυσικό φως δημιουργούν ένα συνεχές αφήγημα, στο οποίο η αρχιτεκτονική δεν παγώνει αλλά μεταβάλλεται»
.
Άγιος Γεώργιος στο Μοναστηράκι: Η επιβίωση μιας ξυλόστεγης βασιλικής
Σε απόσταση περίπου πέντε χιλιομέτρων βορειοανατολικά της Δράμας, νοτίως της πλατείας του Μοναστηρακίου, ο ναός του Αγίου Γεωργίου δεσπόζει διακριτικά στο τοπίο, σε υψόμετρο περίπου 300 μέτρων. Πρόκειται για τρίκλητη ξυλόστεγη βασιλική με γυναικωνίτη, χτισμένη το 1842, όπως μαρτυρεί ανάγλυφη επιγραφή.
Η ιστορική του πορεία περιλαμβάνει σημαντικές φάσεις επισκευών, με χαρακτηριστική εκείνη του 1911, η οποία καταγράφεται σε επιγραφή στο υπέρθυρο της νότιας πλευράς. Στο εσωτερικό, το δάπεδο με τις μεγάλες πλάκες των αρχών του 20ού αιώνα φέρει ενδεικτικά ίχνη χρονολόγησης, ενώ στο κέντρο του κεντρικού κλίτους ξεχωρίζει πλάκα του 1901 με ανάγλυφο δικέφαλο αετό.
Στο μέσο της δυτικής πλευράς του ναού υπάρχει το καμπαναριό που κατασκευάστηκε το 1890 αποτελούμενο από ισόγειο και δυο ορόφους, ενώ υπάρχει εντοιχισμένη πλάκα με επιγραφή που αναγράφει το όνομα του μάστορα που το κατασκεύασε.
Το ξύλινο τέμπλο του ναού και οι δεσποτικές εικόνες χρονολογούνται στα 1851. Εντάσσεται στην κατηγορία των γραπτών τέμπλων, στα οποία κυριαρχεί η ζωγραφική διακόσμηση. Την ίδια εποχή κατασκευάστηκε ο άμβωνας και ο δεσποτικός θρόνος πάνω σε κτιστό βαθμιδωτό βάθρο.
Σήμερα, στο νεότερο ναό που χτίστηκε δίπλα στον μεταβυζαντινό, φυλάσσεται μια φορητή εικόνα του Αγίου Γεωργίου στην οποία αναγράφεται ως έτος κατασκευής, 1789, καθώς επίσης το έτος επιδιόρθωσης, 1890, όπως επίσης και το όνομα του δωρητή. Σε μικρή απόσταση από τον ναό υπάρχει και ένα πέτρινο οστεοφυλάκιο κατασκευασμένο στα μέσα του 19ου αιώνα.
Η Μικρόπολη και η τέχνη του ξύλου στον Αγ. Γεώργιο (1841)
Στη Μικρόπολη του δήμου Προσοτσάνης, ο ναός του Αγίου Γεωργίου (1841) αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα δείγματα ξυλόγλυπτης παράδοσης της περιοχής. Η αρχική του μορφή ως τρίκλητη ξυλόστεγη βασιλική με γυναικωνίτη δέχθηκε σημαντικές φθορές, με πιο κρίσιμο γεγονός την κατάρρευση της στέγης στα τέλη της δεκαετίας του 1960.
Το ταμπλαδωτό τέμπλο του ναού είναι λιτό, ξεχωρίζουν ωστόσο τα ξυλόγλυπτα βημόθυρα της Ωραίας Πύλης, έργο πιθανόν του φημισμένου ξυλόγλυπτη Κοσμά από την Δίβρη Φθιώτιδας. Πάνω στα βημόθυρα αποτυπώνονται οι Ευαγγελιστές, ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου, αλλά και ο ίδιος ο ξυλόγλυπτης με τα εργαλεία του.
Οι δεσποτικές εικόνες και οι παραστάσεις στις θύρες των παραβημάτων τοποθετούνται στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα. Από την αρχική ξυλόγλυπτη σκευή του ιερού ναού διατηρείται ακόμα το κιβώριο της αγίας τράπεζας.
Νοτιοδυτικά του ναού υπάρχει περίοπτο κωδωνοστάσιο, τετραγωνικής κάτοψης, που αποτελείται από ισόγειο, δυο ορόφους και οκτάπλευρό φανό. Χρονολογείται από το 1839 σύμφωνα με ενεπίγραφο ανάγλυφο. Στην βόρεια πλευρά του ισογείου του καμπαναριού διατηρείται εντοιχισμένο ρωμαϊκό ανάγλυφο με την παράσταση τριών κορών.
Άγιος Γεώργιος Ξεροποτάμου: από την καταστροφή στην ανακαίνιση
Στον Ξεροπόταμο (Βησοτσάνη), ο ναός του Αγίου Γεωργίου, χτισμένος στα μέσα του 19ου αιώνα, παρουσιάζει μια διαφορετική ιστορική πορεία, καθώς έχει υποστεί εκτεταμένες μεταβολές και καταστροφές. Ο αρχικός ναός, ο οποίος ελάχιστη σχέση διατηρεί με τη σημερινή του μορφή, ήταν τρίκλητη ξυλόστεγη βασιλική με στοά και υπερκείμενο γυναικωνίτη, ενώ προφορικές μαρτυρίες αναφέρουν ξύλινο τρουλίσκο που υψώνονταν στο μέσον του κεντρικού κλίτους.
Πιθανότατα γύρω στο 1924, μεγάλη πυρκαγιά κατέστρεψε τον ναό, αφήνοντας ελάχιστα αρχιτεκτονικά και αγιογραφικά στοιχεία. Ακολούθησαν εκτεταμένες εργασίες αποκατάστασης, συντήρησης και ανακαίνισης το 1938, το 1974 και το 1981, που διαμόρφωσαν τη σημερινή του εικόνα. Το νεότερο τέμπλο του ναού φέρει εικόνες ναζαρηνής τεχνοτροπίας, χρονολογημένες στο 1945, αποτυπώνοντας την μεταγενέστερη καλλιτεχνική φάση του μνημείου. Σε μικρή απόσταση, υψώνεται τετράπλευρο καμπαναριό με ισόγειο και τρεις ορόφους, χτισμένο το 1898, σύμφωνα με ανάγλυφη χρονολογία στο βόρειο τόξο του πρώτου ορόφου.
Οι ναοί του Αγίου Γεωργίου στο Μοναστηράκι, στη Μικρόπολη και τον Ξεροπόταμο αποτελούν τρεις διαφορετικές εκφάνσεις μιας ενιαίας πολιτισμικής και θρησκευτικής παράδοσης που διατρέχει τον χρόνο και τον χώρο της Δράμας. Μέσα από την πέτρα, το ξύλο, τις επιγραφές και τις εικόνες τους, αποκαλύπτεται όχι μόνο η τεχνική δεξιοτεχνία των δημιουργών τους, αλλά και η βαθιά σχέση των τοπικών κοινωνιών με τη λατρευτική τους παράδοση.
*Τις φωτογραφίες παραχώρησε ο Κώστας Βιδάκης
ΑΠΕ-ΜΠΕ
