Η κύρωση του τουρκολιβυκού Μνημονίου από το Κοινοβούλιο της Ανατολικής Λιβύης συνιστά μια σημαντική πολιτική εξέλιξη, η οποία ενισχύει τη θέση της Τουρκίας στη χώρα και περιορίζει τα περιθώρια διπλωματικών ελιγμών της Αθήνας. Η απόφαση δεν αλλάζει τα δεδομένα στο πεδίο ούτε θεραπεύει τις νομικές πλημμέλειες του Μνημονίου. Άλλωστε, έχουμε να κάνουμε μ’ ένα σύμφωνο παράνομο, εκτός πλαισίου Διεθνούς Δικαίου, όπως κι η ΕΕ αποδέχεται.
Καταγράφει, ωστόσο, τη μετατόπιση της ανατολικής λιβυκής πλευράς προς την Άγκυρα και καθιστά δυσκολότερη την προοπτική μιας συμφωνίας οριοθέτησης θαλάσσιων ζωνών μεταξύ Ελλάδας και Λιβύης.
Η εξέλιξη αυτή δεν ήταν αναπόφευκτη. Για χρόνια, το Κοινοβούλιο που εδρεύει στο Τομπρούκ και η ηγεσία της Ανατολικής Λιβύης αντιτάσσονταν στο Μνημόνιο του 2019, το οποίο είχε υπογράψει η κυβέρνηση της Τρίπολης με την Τουρκία. Η συμφωνία αποτέλεσε μέρος της πολιτικής και στρατιωτικής συναλλαγής μεταξύ των δύο πλευρών, καθώς η τουρκική παρέμβαση συνέβαλε στην αναχαίτιση των δυνάμεων του στρατηγού Χαφτάρ και στην αποτροπή της κατάληψης της Τρίπολης. Για την πλευρά Χαφτάρ, η μη κύρωση του Μνημονίου αποτελούσε έκτοτε ένα σημαντικό διαπραγματευτικό χαρτί έναντι της Άγκυρας.
Η αλλαγή συσχετισμών προέκυψε μέσα από τις εσωτερικές διεργασίες στη Λιβύη και την αυξανόμενη επιρροή της οικογένειας Χαφτάρ. Η απομάκρυνση του Ακίλα Σάλεχ από την προεδρία του Κοινοβουλίου άνοιξε τον δρόμο για την προώθηση της κύρωσης, με τον διάδοχό του, Αλ-Σαλίχιν Αμπντουλνάμπι αλ-Ομπέιντι, να φέρει το ζήτημα προς έγκριση.
Ο Σαντάμ Χαφτάρ, ο οποίος αναδεικνύεται σε κεντρικό παράγοντα της Ανατολικής Λιβύης και επιδιώκει να διαδραματίσει πρωταγωνιστικό ρόλο σε ενδεχόμενες μελλοντικές εκλογές (κυρίους για τους γιους του), φαίνεται ότι έλαβε τις διαβεβαιώσεις που επιζητούσε για τη στάση της Τουρκίας στις εσωτερικές πολιτικές εξελίξεις. Η κύρωση του Μνημονίου αποτέλεσε, υπό αυτή την έννοια, αντάλλαγμα για την προσέγγιση των δύο πλευρών. Η εξέλιξη, πάντως, δεν προεξοφλεί ότι η Τουρκία θα ελέγξει πλήρως τις λιβυκές πολιτικές δυνάμεις, καθώς η χώρα εξακολουθεί να χαρακτηρίζεται από σύνθετους συσχετισμούς, φυλετικές αντιπαραθέσεις και ανταγωνιστικά συμφέροντα.
Για την Ελλάδα, η απόφαση έχει σαφή πολιτική και διπλωματική σημασία, χωρίς να μεταβάλλει τον νομικό χαρακτήρα του Μνημονίου. Το υπουργείο Εξωτερικών απέρριψε την κύρωση, υπογραμμίζοντας ότι η συμφωνία παραμένει παράνομη, άκυρη και ανυπόστατη, καθώς αντίκειται στο Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας και θίγει κυριαρχικά δικαιώματα κρατών της περιοχής. Παράλληλα, κάλεσε τη λιβυκή πλευρά να απέχει από ενέργειες που υπονομεύουν τη σταθερότητα στην Ανατολική Μεσόγειο και ενημέρωσε συμμάχους και εταίρους.
Επαναξιολόγηση της ελληνικής στρατηγικής
Η Αθήνα καλείται πλέον να επαναξιολογήσει τη στρατηγική της. Μέχρι τώρα εκινείτο στα πλαίσια του Διεθνούς Δικαίου και κυρίως της προοπτικής ουσιαστικής διαπραγμάτευσης με τη Λιβύη για την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών. Κάτι που πλέον δεν ισχύει.
Επίσης, πρέπει να προσεχθεί ιδιαιτέρως, το ενδεχόμενο η τουρκική πλευρά να επιχειρήσει να αξιοποιήσει τη νέα συγκυρία για την προώθηση ερευνών και άλλων ενεργειακών δραστηριοτήτων σε περιοχές που αμφισβητούν τα ελληνικά δικαιώματα.
Σε αυτό το περιβάλλον, η Ελλάδα διαθέτει συγκεκριμένα εργαλεία για την προάσπιση των θέσεών της:
Α. Τον Θαλάσσιο Χωροταξικό Σχεδιασμό,
Β. Τις προβλέψεις του νόμου Μανιάτη,
Γ. Την ελληνοαιγυπτιακή συμφωνία οριοθέτησης και την αξιοποίηση των κυριαρχικών δικαιωμάτων της νότιας Κρήτης.
Δ. Η επέκταση των χωρικών υδάτων στα 12 ναυτικά μίλια νότια και νοτιοδυτικά της Κρήτης, είναι πια πιθανή επιλογή στρατηγικής αντίδρασης, με τις συνέπειες και τις προϋποθέσεις μιας τέτοιας κίνησης να απαιτούν προσεκτική αξιολόγηση.
Παραλλήλως, η Αθήνα μπορεί να αξιοποιήσει τη συμμετοχή της στις ευρωπαϊκές διαδικασίες, διατηρώντας επιφυλακτικότερη στάση απέναντι σε αιτήματα της Λιβύης, χωρίς να οδηγηθεί σε μια ανοιχτή πολιτική σύγκρουση που θα υπονόμευε τη συνεργασία με άλλες χώρες. Η ενίσχυση της τουρκικής παρουσίας προκαλεί, άλλωστε, προβληματισμό και σε περιφερειακούς παράγοντες, όπως η Αίγυπτος και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα.
Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι η κύρωση του Μνημονίου δεν δημιουργεί νέα νομικά δεδομένα, αλλά επιβεβαιώνει το γεγονός ότι η Ελλάδα δεν μπορεί πλέον να στηρίζεται στην προσδοκία ότι θα βρει εύκολα συμμάχους στη Λιβύη για την ανατροπή της συμφωνίας. Χρειάζεται, επομένως, να προχωρήσει με συνέπεια στην άσκηση των δικαιωμάτων της, στη διπλωματική της προετοιμασία και στην αξιολόγηση πιθανών κινδύνων, συμπεριλαμβανομένης της ενδεχόμενης εργαλειοποίησης μεταναστευτικών ροών από τη Λιβύη ή την Τουρκία.
