Αυτό εν ολίγοις είναι το μήνυμα που εκπέμπουν εδώ και ημέρες τα μέλη του Πολιτιστικού και Εξωραϊστικού Συλλόγου Άνω Μηλιάς Πιερίας προς όλους τους επισκέπτες του βουνού των Μουσών.

Και καθώς αυτήν την περίοδο εκατοντάδες ορειβάτες και φυσιολάτρες καταφθάνουν κάθε Σαββατοκύριακο στην Άνω Μηλιά και να απολαύσουν «την φύση που οργιάζει μέσα στην ομορφιά» η πρόσκληση γίνεται έκπληξη…

Στο χώρο του Συλλόγου, στο ψηλότερο κατοικημένο σημείο του ορεινού οικισμού, μερικές δεκάδες μέτρα από το καταφύγιο του ΕΟΣ Κατερίνης έχει απλωθεί μια πλούσια προίκα μιας Χαράς «για να θυμούνται οι μεγάλοι και να μαθαίνουν οι νεότεροι…»

Πλούσια, γιατί έχει μοναδικά νυφιάτικα και γαμπριάτικα «κομμάτια» λαικής τέχνης, γιατί χρειάστηκε αρκετές εβδομάδες για να συγκεντρωθούν και να μεταφερθούν στην Άνω Μηλιά αλλά και γιατί ορισμένα από τα εκθέματα της νύφης γυρίζουν το ρολόι του χρόνου πίσω στον 20ο και 19ο αι. που η προίκα ήταν το καταλυτικό γεγονός του γάμου και της έναρξης στην κοινή ζωή του νιόπαντρου ζευγαριού, είτε υπήρχε το «περίφημο» προικοσύμφωνο είτε όχι…

Η συγκεκριμένη, που εκτίθεται στο κονάκι του Συλλόγου αποτελεί αντιπροσωπευτικό δείγμα ενός μακεδονίτικου γάμου από το παρελθόν, συνυφασμένο με την παράδοση, τα ήθη και τα έθιμα της τοπικής κοινωνίας.

«Είναι προίκα της ιστορίας μας…» λέει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο πρόεδρος του Συλλόγου Άνω Μηλιάς Γιάννης Πούλιος. «Άλλωστε η έκθεση είναι αφιερωμένη στους ήρωες Λαζαίους και όλους εκείνους που συμμετείχαν στην μάχη της Μηλιάς και στην ανατίναξη του Πύργου τους στις 2 Απριλίου του 1822, την μνήμη των οποίων τιμούμε ανελλιπώς κάθε χρόνο αυτή τη μέρα, όλα τα μέλη του Συλλόγου, ο Δήμος Κατερίνης, κάτοικοι των Πιερίων και άλλοι τοπικοί φορείς…».

Η Ευτέρπη, η  μούσα της Μουσικής έχει μάλιστα καταγράψει και σε δημοτικά τραγούδια το πως «χορεύουν τα Λαζόπουλα στον Πύργο, πως τα καριοφίλια ηχούν στις λαγκαδιές της Μηλιάς και παρακείθε ετοιμάζονται προικιά να στρώσουν κρεββάτι νυφικό» (καθώς)…«παντρεύεται ο Τόλιος/το πρώτο το Λαζόπουλο/ το χιλιοτραγουδισμένο».

Μια νησίδα ομορφιάς και γνώσης

«Η έκθεση αναδεικνύει τον λαϊκό μας πολιτισμό , είναι μια νησίδα ομορφιάς και γνώσης που αξίζει να περάσει κανείς πολλή ώρα στον χώρο για να δει με την προσοχή που του αξίζει κάθε αντικείμενο – θησαυρό της παράδοσης» σημειώνει σε σχετική ανακοίνωσή της η Αντιδημαρχία Πολιτισμού του Δήμου Κατερίνης.

Όπως ανέφερε, μιλώντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, η κα Πόπη Μεντεκίδου- επιμελήτρια της συγκέντρωσης των αντικειμένων και της παρουσίασης- «τα εκθέματα προέρχονται από την τοπική κοινωνία της Άνω Μηλιάς κι είναι όλα αυθεντικά. Χρονολογούνται από τις αρχές του 20ου αιώνα ενώ άλλα προέρχονται και από τους προγόνους ετερόκλητων οικιστών της Άνω Μηλιάς και χρονολογούνται από τον 19ο αι.

Υπάρχουν πρόσθεσε, αυθεντικές φωτογραφίες νεονύμφων του 1887, χειροποίητη  κεντημένη με μπιρσίμι νυφική φορεσιά του 1893, μεταξωτά κεντήματα, ολομέταξα νυφικά εσώρουχα του 1910 καθώς και οικιακά ορειχάλκινα σφυρήλατα σκεύη του 1920». Φυσικά δεν λείπουν και αντικείμενα από προίκες κοριτσιών των κατοπινών δεκαετιών καθώς η προίκα υπήρξε καθοριστικός θεσμός  στην ελληνική κοινωνία μέχρι που άρχισε να ατονεί (μετά το 1950) ενώ η οριστική νομική του κατάργηση ήρθε το 1983 με την αναθεώρηση του Οικογενειακού Δικαίου που καθιέρωσε την ισότητα των δύο φύλων, διαλύοντας τις ταπεινωτικές διαπραγματεύσεις μεταξύ των οικογενειών πριν το γάμο και την αναχρονιστική αντίληψη ότι η γυναίκα πρέπει να «πληρώσει» για τα έξοδα της κοινής ζωής επειδή υποτίθεται ότι δεν εργαζόταν.

 Τον  19ο και έως τα μισά του 20ου αι., η προίκα ήταν «κλειδί» για τη σύναψη γάμου, αντιπροσωπεύοντας την οικονομική συνεισφορά της οικογένειας της νύφης (σε χρήματα, κτηματική περιουσία ή κινητά αγαθά) στο νέο ζευγάρι. Ένας γάμος τότε θεωρούνταν κοινωνικά επιτυχημένος μόνο αν συνοδευόταν από προίκα, με αποτέλεσμα οι γονείς να αισθάνονται υποχρεωμένοι να προικίσουν τις κόρες τους για να μην μείνουν «ανύπαντρες». Συχνά, ο γάμος αποτελούσε μια συμφωνία συμφερόντων (προξενιό), όπου η προίκα ήταν το κύριο θέμα συζήτησης και όχι τα συναισθήματα των μελλόνυμφων.

Στις αγροτικές περιοχές της ηπειρωτικής Ελλάδας εκτός από τα «προικιά» δηλαδή κεντήματα, χαλιά, σεντόνια και υφαντά που έφτιαχνε η ίδια η κοπέλα από μικρή ηλικία, η προίκα περιλάμβανε κτήματα, λιόδεντρα, ζώα ή κοπάδια, κρίσιμα για την επιβίωση της νέας οικογένειας και πολλές φορές- στα νεότερα χρόνια- όταν μια προίκα ήταν ισχυρή η γυναίκα μπορούσε να έχει ισχυρό λόγο μέσα στην οικογένεια.

Η έκθεση του Συλλόγου επικεντρώνεται  στο έθιμο του «απλώματος της προίκας» που αναβιώνει και σε άλλες περιοχές ως πολιτιστική κληρονομιά, δείχνοντας τον πλούτο της λαϊκής τέχνης που περιέχουν τα παλιά μπαούλα.

Το κάλεσμα για την «επίδειξη της προίκας» είχε πάντοτε το δικό του ξεχωριστό τελετουργικό και σύμφωνα με την κα Μεντεκίδου η παρουσίαση επιβεβαίωνε την οικονομική και κοινωνική επιφάνεια της νύφης. Εκτός αυτού τα υφαντά, τα κεντήματα και τα χειροτεχνήματα της προίκας αποτελούσαν δείγμα της νοικοκυροσύνης και της δημιουργικότητας της…

«Δείχνουμε προίκα, έχουμε Χαρά την Κυριακή…»

Σε πρώτη φάση, πριν την Χαρά(σ.σ. την Κυριακή του γάμου),συνήθως την Τετάρτη, γινόταν «το ξεδίπλωμα». «Οι γυναίκες και οι φίλες του σογιού άπλωναν τα υφαντά, τα κεντήματα, τις πετσέτες , τα στρωσίδια , τα ρούχα, τα χαλκώματα, κλπ. σε όλο το σπίτι ακόμη και σε σχοινιά στην αυλή. Σκοπός ήταν η επίσημη επίδειξη της εργατικότητας της νύφης και της οικονομικής ισχύος της οικογένειας. Οι συγχωριανοί περνούσαν να θαυμάσουν και να ευχηθούν «καλορίζικα». Σε πολλές περιοχές της Μακεδονίας στην επίδειξη της προίκας οι συγγενείς έσπευδαν να ενισχύσουν τα προικιά με κάποιο δώρο τους ή χρήματα για την νύφη.

Μετά 1-2 μέρες ακολουθούσε η μεταφορά της στο νέο σπίτι του ζεύγους, με καρότσα, άλογα κλπ στολισμένα με λουλούδια και κορδέλες συνοδεία μουσικών οργάνων μέσα στους δρόμους του χωριού για να την δουν όλοι. Όταν στο προικοσύμφωνο αναγράφονταν ακίνητα,οικόπεδα, χωράφια και χρήματα, αυτό σε αρκετές περιοχές, διαβάζονταν δημόσια» ανέφερε η κα Μεντενίδου.

Σε ορισμένες αγροτικές περιοχές πάντως της Δυτικής Μακεδονίας σ’ όσες ακόμα κρατούσε (δεκαετίες ’60 – ’70) η προίκα, συνήθιζαν να μεταφέρουν τα προικιά από το σπίτι της νύφης στο σπίτι του γαμπρού απλωμένα σε σύρματα, στις καρότσες των τρακτέρ. Εικόνα που καλοτύχιζε το ζευγάρι καθώς “έχτιζε” την εντύπωση ότι «ήταν τόσα πολλά και τόσο βαριά, που δεν μπορούσαν να μεταφερθούν ούτε με τα χέρια, ούτε μ’ άλογα, ούτε μ’ άλλο μέσο…»

Η έκθεση «Η προίκα μας, η ιστορία μας» θα διαρκέσει έως τις 10 Μαΐου. Το κοινό μπορεί να την επισκέπτεται κάθε Κυριακή κατά τις ώρες 11:00 π.μ. – 14:00.

*Τις φωτογραφίες παραχώρησαν ο Δήμος Κατερίνης και η κα Πόπη Μεντεκίδου
ΑΠΕ-ΜΠΕ

Πατροπαράδοτη μαγειρίτσα, αρνί σούβλας ή φούρνου, κοκορέτσι, λεμονάτες πατάτες φούρνου, φρέσκο ψωμί, τζατζίκι, σαλάτες, αυγά, τσουρέκι, κρασί και διάφορα

γλυκίσματα με οικογένεια και φίλους κάνουν το τραπέζι να φαντάζει ότι έχει και του «πουλιού το γάλα».

Το Μεγάλο Σάββατο, η πρώτη Ανάσταση και η μαγειρίτσα

Μετά την Ανάσταση στην εκκλησία και αφού φέρουν στο σπίτι τις αναμμένες λαμπάδες για καλή τύχη με το άγιο φως, οι νοικοκυρές στρώνουν το τραπέζι και σερβίρουν την πατροπαράδοτη

μαγειρίτσα. Η μαγειρίτσα είναι το πρώτο φαγητό που έχει κρέας και το καταναλώνουμε αμέσως με την λήξη της 40ήμερης νηστείας. Φτιάχνεται με εντόσθια αρνιού με την προσθήκη χορταρικών

κυρίως μαρουλιού και χυμό λεμονιού. Σε αυτό το τραπέζι ξεκινάει και το τσούγκρισμα των κόκκινων αυγών ευχόμενοι το «Χριστός Ανέστη» με αντίφωνο το «Αληθώς Ανέστη». Παράλληλα ετοιμάζουν το αρνί ή το κοκορέτσι που θα σουβλίσουν το πρωί της Κυριακής.

Έθιμα την Κυριακή του Πάσχα

Την άγια αυτή μέρα πρωταγωνιστικό ρόλο απ΄ άκρη σ΄ άκρη στην Ελλάδα παίζει το σουβλιστό αρνί που ψήνουν στην ύπαιθρο και στις αυλές. Σύμφωνα με την παράδοση το ψήσιμο του αρνιού έχει τις ρίζες του στην αρχαία Ελλάδα όπου οι αρχαίοι Έλληνες, σαράντα ημέρες μετά τον θάνατο των συγγενών τους, συνήθιζαν να μαγειρεύουν δίπλα από τον τάφο, καθώς πίστευαν ότι στο γεύμα που δίνεται μετά την ταφή και στο μνημόσυνο, συμμετέχει και ο ίδιος ο νεκρός. Οι αρχαίοι έψηναν αρνιά σε εστίες, έπιναν νερωμένο κρασί και χόρευαν για να τιμήσουν τον προσφιλή νεκρό τους.

Το καλό ψήσιμο ενός μεγάλου αρνιού βάρους 12-14 κιλών γίνεται σε χαμηλή φωτιά και χρειάζεται 4 1/2-5 ώρες. Αν είναι μικρότερο, βάρους 8-10 κιλών χρειάζεται 4 ώρες περίπου.

Δέστε οδηγίες για σουβλιστό αρνί >>>εδώ.

Σύμφωνα με την Ιουδαϊκή παράδοση το αρνί συμβολίζει το εξιλαστήριο θύμα και για τον λόγο αυτό ο Ιωάννης ο Πρόδρομος ονομάζει τον Χριστό ως ο «αμνός ο αίρων την αμαρτία του κόσμου».

Στα μαύρα χρόνια της τούρκικης σκλαβιάς, οι κλέφτες και οι αρματολοί, όταν έκαναν ανακωχή, σούβλιζαν αρνιά γιατί πίστευαν ότι ο τιμώμενος Χριστός θα χαρίσει την «ανάσταση» και στο σκλαβωμένο γένος των Ελλήνων.

Το έθιμο του γυρίσματος του αρνιού στην σούβλα πρωτοξεκίνησε από την Πελοπόννησο και την Ρούμελη για να περάσει με το διάβα του χρόνου και στις υπόλοιπες περιοχές της πατρίδας μας. Στις μέρες μας το σουβλιστό αρνί είναι οικογενειακή – φιλική αλλά και διασκεδαστική συνήθεια.

Σε όλη την Ελλάδα τα πασχαλινά έθιμα είναι περίπου τα ίδια με μικρές ή και μεγάλες πολλές φορές διαφοροποιήσεις.

Δεύτερος πρωταγωνιστής μετά το σουβλιστό αρνί την μέρα του Πάσχα είναι το κοκορέτσι. Το κοκορέτσι είναι παραδοσιακό ελληνικό ψητό φαγητό από εντόσθια ζώων (έντερα, συκωταριές, γλυκάδια κ.α.). Βασικά  σερβίρεται ως ορεκτικό, κομμένο σε στρόγγυλες φέτες ενώ άλλες φορές άστατα και μέτρια κομμένο. Παρασκευάζεται όλο το χρόνο, αλλά περισσότερο συνηθίζεται να υπάρχει στο Πασχαλινό τραπέζι. Χρειάζεται προσοχή κατά την παρασκευή του και ιδιαίτερα απαιτείται σχολαστικός καθαρισμός των εντέρων περιτυλίγματός του.

Από ποτά στο Πασχαλινό τραπέζι εκείνο που κυριαρχεί είναι το κόκκινο κρασί. Στο ποτό όμως πάντα πρέπει να έχουμε μέτρο και σύνεση.

Αναπόσπαστα γλυκά του Πασχαλινού τραπεζιού αποτελούν ο μπακλαβάς και το γαλακτομπούρεκο χωρίς βέβαια να απουσιάζουν το τσουρέκι και τα διάφορα κουλουράκια.

Καλό Πάσχα και καλή σας όρεξη.

 1 Πρώτα πλένουμε καλά το αρνάκι ή το κατσικάκι μας και το αλατοπιπερώνουμε με επιμέλεια μέσα – έξω. Τοποθετείτε το αρνί σε πάγκο, περνάτε τη σούβλα από την ουρά και τη βγάζετε από το κεφάλι. Δένετε πρώτα τα χεράκια μεταξύ τους και ύστερα τα στερεώνετε με τον σπάγκο πάνω στη σούβλα και γύρω από το σβέρκο του αρνιού. Ύστερα δένετε τα ποδαράκια μεταξύ τους και τα στερεώνετε με τον σπάγκο πάνω στη σούβλα.

2 Έπειτα παίρνετε μια χοντρή σακοράφα και χοντρό (κερωμένο) σπάγκο. Κάνετε έναν κόμπο στην άκρη της κλωστής και την περνάτε με τη σακοράφα στο σημείο της σπονδυλικής στήλης που τελειώνει ο ώμος του αρνιού και προς τα μέσα.

3 Πιάνετε με τον σπάγκο τη σούβλα και τη σπονδυλική στήλη και τρυπώντας ξανά το αρνί με τη σακοράφα βγάζετε την κλωστή πάλι έξω. Αφήνετε τον κόμπο χαλαρό και κάνετε μια χιαστί βελονιά περνώντας πάλι την κλωστή μέσα και ξαναβγάζοντάς την έξω.

4 Δένετε την κλωστή, κάνετε κόμπο και κόβετε την κλωστή στερεώνοντας το αρνί πάνω στη σούβλα. Επαναλαμβάνετε την ίδια βελονιά στο σημείο της σπονδυλικής στήλης που αρχίζει το μπούτι του αρνιού. Αν είναι μεγάλο το αρνί κάνετε μια χιαστί βελονιά και στο κέντρο της σπονδυλικής στήλης.

 Ανακατεύετε σε ένα μπολ βιτάμ, 3 με 4 λεμόνια, μπόλικο αλάτι και πιπέρι και αλατοπιπερώνετε γενναιόδωρα το εσωτερικό του αρνιού, μην το λυπηθείτε, με τις χούφτες θα το ρίξετε. Δεν το αλατίζετε εξωτερικά.Ράβετε με τον σπάγκο και τη χοντρή βελόνα την κοιλιά του αρνιού. Στη μέση όμως του ψησίματος αλατοβουτυρώστε και εξωτερικά.

6 Το ράψιμο πρέπει να είναι καλό και προσεκτικό για να μην ανοίξει το αρνί κατά τη διάρκεια του ψησίματος.

7 Το αρνάκι σας είναι έτοιμο πλέον για ψήσιμο. Το γυρίζετε ανάποδα πάνω σε ένα ταψί και αφήνετε να στραγγίσει.

8 Το ψήσιμο είναι θέμα εμπειρίας. Τα κάρβουνα και η φωτιά που θα ανάψετε πρέπει να είναι αρκετά για να μη σβήσει η φωτιά και, φυσικά, να φτάσει να ψηθεί σωστά το αρνί σας. Στο κέντρο να είναι λιγότερη η φωτιά γιατί εκεί είναι άδειο, μόνο παϊδάκια και κοιλιά. Πάνω και κάτω πρέπει να είναι περισσότερη η φωτιά γιατί εκεί είναι τα μπούτια και τα χεράκια κι υπάρχει το περισσότερο κρέας.

9 Στερεώνετε λοιπόν τη σούβλα πάνω απ’ τη φωτιά, αρχικά πιο ψηλά και στην αρχή τη γυρίζετε γρήγορα, για να μην αρπάξει το αρνί. Σταδιακά μειώνετε την ταχύτητα περιστροφής και κατεβάζετε το αρνί πιο χαμηλά. Για το γύρισμα καλό είναι να πάρετε το ειδικό μοτεράκι που θα κάνει τη δουλειά μόνο του στην ταχύτητα που θα το ρυθμίσετε.

10 Το ψήσιμο για ένα μέτριο αρνί διαρκεί περίπου 3-4 ώρες σε εξωτερικό χώρο και 2 – 2,5 ώρες σε εσωτερικό. Θα καταλάβετε ότι είναι έτοιμο όταν το κρέας αρχίσει να ξεχωρίζει από τα κόκαλα.

11 Αν την ώρα που σουβλίζετε, πέσει κάποιο κομμάτι λίπους πάνω στα κάρβουνα και αρπάξει φωτιά, ρίξτε του λίγο αλάτι και όχι νερό.

12 Για να γυρίζει η σούβλα πιο εύκολα πάνω στα στηρίγματα, ακουμπήστε στα σημεία εκείνα λίγη σκέπη, η οποία από τη ζέστη λιώνει και «λαδώνει» τη σούβλα.

13 Αν θέλετε ο οβελίας σας να είναι πιο ελαφρύς, όταν αρχίσει να ψήνεται, τρυπήστε με ένα πιρούνι την κοιλιά του σε μερικά σημεία, έτσι ώστε να στάζει το λίπος που συσσωρεύεται μέσα της. Αυτό βέβαια θα έχει επίπτωση στη γεύση του ψητού.

14 Κατά τη διάρκεια του ψησίματος, κρατήστε οπωσδήποτε σε ένα άλλο μέρος κάρβουνο αναμμένο για να συμπληρώνετε όποτε χρειαστεί. Σε περίπτωση που η φωτιά σβήσει ή αδυνατίσει επικίνδυνα, βγάλτε τα ψητά από πάνω της και φυσήξτε τα κάρβουνα με ένα φυσερό ή ένα σεσουάρ.

Η φωτιά

 Φροντίστε να έχετε αρκετή  ποσότητα από κάρβουνα, για να μην τρέχετε  και δεν φτάνετε… Ένας μέσος όρος για το ψήσιμο είναι 12-14 κ. κάρβουνα, αλλά καλύτερα να έχετε περισσότερα.

ΚΑΙ ΚΑΤΙ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟ

Όταν  ξεκινήσετε το ψήσιμο και για μια ώρα περίπου να έχετε σκεπασμένη τη φωτιά με μια λαμαρίνα, έτσι το αρνί σας δεν θα αρπάξει και δε θα μαυρίσει.

ΚΑΛΟ ΠΑΣΧΑ ΣΕ ΟΛΟΥΣ ΜΕ ΥΓΕΙΑ.

Οι δημιουργοί της, που παραμένουν άγνωστοι στα βάθη της ελληνικής μαγειρικής παράδοσης, φρόντισαν να φτιάξουν ένα φαγητό θρεπτικό, που θα μπορεί να “γιατρέψει” την αδυναμία του οργανισμού και να τον προετοιμάσει για την επόμενη μέρα. Παράλληλα στόχος τους ήταν να αξιοποιήσουν ό,τι περισσεύει από τις προετοιμασίες του πασχαλινού τραπεζιού και ό,τι είναι διαθέσιμο από τον μεσογειακό κήπο, τα μυρωδικά και τα βότανα της ελληνικής υπαίθρου.

                “Διατροφική παρά ιστορική είναι η σημασία και ο ρόλος της μαγειρίτσας που επικράτησε να φτιάχνεται με όσα μένουν από την ετοιμασία του αρνιού, δηλαδή με συκωταριές και εντεράκια, αλλά και λαχανικά και μυρωδικά” εξηγεί στο ΑΠΕ – ΜΠΕ ο σεφ Νίκος Φωτιάδης επισημαίνοντας χαρακτηριστικά: “δεν είναι δυνατόν από τη στιγμή που κάποιος δεν τρώει σχεδόν τίποτε, να περνά κατευθείαν στα ψητά κρέατα”. Όσο για την ονομασία της, αυτή, κατά τον ίδιο, είναι ένα υποκοριστικό που παραπέμπει στην ταπεινή καταγωγή της, εκείνη ενός μαγειρευτού φαγητού, ενός μαγειρειού, ενός μαγειρέματος.

                Σε ό,τι αφορά τη συνταγή της παραδοσιακής αυτής σούπας με εντόσθια και συκωταριά, αυτή διαφοροποιείται ανά περιοχή αλλά και ανά νοικοκυριό. “Άλλοι την αυγοκόβουν, άλλοι όχι, άλλοι την κάνουν σαν σούπα, άλλοι σαν μαγειρευτό φαγητό με ζουμί, σε κάποιες περιπτώσεις βάζουν σέλινο και σε κάποιες μόνο μαρούλι” τονίζει ο κ Φωτιάδης. Σχετικά δε με τις κατά τόπους παραλλαγές, επικαλείται εκείνη της Μάνης στην οποία η μαγειρίτσα φέρει την ονομασία “ρεγάλι”, φτιάχνεται με ντομάτα, δεν έχει πολύ ζουμί και περιέχει αρνίσιες κοιλιές.

                Το βράδυ της Ανάστασης η μαγειρίτσα φιλοξενείται, εκτός από τα σπίτια και στις περισσότερες ταβέρνες των αστικών κυρίως κέντρων, μαγειρεμένη όσο το δυνατόν πιο κοντά στην παραδοσιακή συνταγή.

                Θετικές είναι και οι γευστικές εντυπώσεις τουριστών που τυχαίνει να τη δοκιμάσουν. “Από όσα έχω δει, όσοι ξένοι τουρίστες βρεθούν σε κάποιο μαγαζί το βράδυ της Ανάστασης, επιλέγουν να την δοκιμάσουν και την τρώνε ευχαρίστως. Τα σχόλιά τους είναι θετικά, κυρίως πριν μάθουν τι έχει μέσα. Όταν μάθουν, μπορεί και να την αποφύγουν, παρόλο που σε πολλές ξένες κουζίνες υπάρχουν αντίστοιχα στοιχεία στην διατροφική τους παράδοση” σχολιάζει.

Ως παράδειγμα φέρνει τα λουκάνικα με αίμα που παρασκευάζονται και καταναλώνονται με ενθουσιασμό σε ορισμένες χώρες της Ευρώπης και προσομοιάζουν με τις οματιές ή ομαθιές που “κρατούν” από τα αρχαία χρόνια και σταμάτησαν να παρασκευάζονται την εποχή του Βυζαντίου καθώς θεωρήθηκαν όχι και τόσο ορθόδοξο έδεσμα. Αυτές περιέχουν συκωταριά και ρύζι που τοποθετούνταν στο έντερο μαζί με αίμα. Στην αρχαιότητα αντί για ρύζι χρησιμοποιούνταν το πλιγούρι ενώ όταν εγκαταλείφθηκε η χρήση του αίματος, το έδεσμα παρέμεινε γενικά στην περιοχή της ανατολικής μεσογείου με τα υπόλοιπα συστατικά του. Ειδικά στον Έβρο και την Κρήτη οι οματιές παρασκευάζονται με συκωταριά, ρύζι και κανέλα, γίνονται σαν ρολό και μαγειρεύονται αχνιστές ή ψητά με τα χοιροσφάγια τον Δεκέμβριο.

Αρνί, κατσίκι, κοκορέτσι, γαρδούμπα και μεζέδες στο πασχαλινό τραπέζι

                Το αρνί ή κατσίκι, το κοκορέτσι, η γαρδούμπα και διάφοροι μεζέδες με κρέας κυριαρχούν την ημέρα του Πάσχα στο γιορτινό τραπέζι, είτε αυτό στήνεται στο χωριό και την ελληνική ύπαιθρο, είτε σε εστιατόρια στα μεγάλα αστικά κέντρα. “Μιλάμε για μια κρεατολαγνεία” λέει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ κ. Φωτιάδης και αναφέρει ότι σε αυτήν κυριαρχεί το αρνί ή το κατσίκι, είτε στη σούβλα όπως συμβαίνει στην ηπειρωτική Ελλάδα, είτε στο φούρνο, όπως συμβαίνει κυρίως στα νησιά. Στην Πάρο, τη Νάξο και τη Σίφνο, τα αρνιά γίνονται γεμιστά και ψήνονται σε χτιστούς φούρνους, μαζί με ρύζι, κουκουνάρια, σταφίδες. Στην Ήπειρο ψήνονται στη γάστρα με άγρια χόρτα. Στην Κρήτη λέγονται οφτά ή αντικριστά που σημαίνει ότι ψήνονται γύρω από μια φωτιά, όχι με τη φλόγα της, ούτε με κάρβουνα αλλά με τη θέρμη της φωτιάς. Το κλέφτικο σε συγκεκριμένες περιοχές της Μακεδονίας ψήνεται όλη τη νύχτα σε χτιστό φούντο με ρύζι και μυρωδικά αφού χτιστεί η πόρτα και ξεφουρνίζεται το πρωί αφού γκρεμιστεί η πόρτα.

                Σε ό,τι αφορά τα λοιπά εδέσματα, οι τζιγεροσαρμάδες ετοιμάζονται στη Μακεδονία με συκωταριά και ρύζι που τυλίγονται στη μπόλια. Στην Ήπειρο, το λεγόμενο “τρίμμα” γίνεται με συκωταριά, παξιμάδι, καυκαλίθρες, δυόσμο και άνηθο που τυλίγονται στη μπόλια και ψήνονται στο φούρνο ενώ στην Κρήτη τα γαρδούμια τυλίγονται με έντερο και πόδι αρνιού, κοιλιά αρνιού και συκωταριά.

                Ξεχωριστή θέση στους μεζέδες των μερακλήδων καταλαμβάνουν το κοκορέτσι, τα νεφρά, το αρνίσιο κεφαλάκι, ψητό ή βραστό, στη λαδόκολλα και τα γλυκάδια που όταν προέρχονται από νεαρό ζώο φέρουν την ονομασία “βασιλικά”.

                Σε ό,τι αφορά τα συνοδευτικά, εκείνο που κυριαρχεί σύμφωνα με τον κ. Φωτιάδη είναι η παραδοσιακή σαλάτα με μαρούλι, φρέσκο κρεμμυδάκι και άνηθο, το κρασί ή η ρετσίνα, και σε ορισμένες περιοχές, όπως τα νησιά, το παραδοσιακό γλυκό του Πάσχα που φτιάχνεται με ζύμη, τυρί ή ανθότυρο, μέλι και κανέλα.

                Σε κάθε περίπτωση, οι περισσότεροι επιθυμούν να γευτούν εκείνο που γνωρίζουν καλά και το παραδοσιακό φαγητό είναι εκείνο που κερδίζει τις εντυπώσεις. “Παρά τις επιδράσεις από το εξωτερικό που μπορεί να είναι εμφανείς σε γιορτές όπως εκείνη των Χριστουγέννων, το Πάσχα των Ελλήνων είναι κάτι ιδιαίτερο και δεν είναι εύκολο να αλλοιωθεί” υπογραμμίζει με νόημα.

ΑΠΕ-ΜΠΕ

Υπάλληλοι του Δήμου Άργους Μυκηνών και εθελοντές ετοιμάζουν το ομοίωμα του Βαραββά, στην αυλή του σχολείου στη νέα Κίο Αργολίδας, το οποίο θα καεί το βράδυ της Μεγάλης Παρασκευής, Μεγάλη παρασκευή 10 Απριλίου 2026. Στην προσφυγική Νέα Κίο στην Αργολίδα κάθε χρόνο το βράδυ της Μεγάλης Παρασκευής αναβιώνει το έθιμο της καύσης του Βαραββά που έρχεται από την Κίο της Μικράς Ασίας και συγκεντρώνει πλήθος κόσμου καθώς είναι μοναδικό στο είδος του. Ο Βαραββάς, ένα μεγάλο ομοίωμα ανθρώπου, ετοιμάστηκε και φέτος με ιδιαίτερη σχολαστικότητα από τους υπαλλήλους του Δήμου το πρωί της Μεγάλης Παρασκευής.

Το ομοίωμα θα στηθεί σε ικρίωμα ύψους 8 περίπου μέτρων και το βράδυ θα παραδοθεί στις φλόγες, κατά την ώρα της Περιφοράς του Επιταφίου, ενώ πολύχρωμα βεγγαλικά θα πλημμυρίσουν την περιοχή τη νύχτα με ήχο και φως εντυπωσιάζοντας μικρούς και μεγάλους. Όπως διαβάζουμε στο έργο του Ευρυσθένη Λασκαρίδη «ΚΙΑΝΑ», στον δεύτερο τόμο, στην Κίο της Μικράς Ασίας η συνήθεια της καύσης του Βαραββά επικρατούσε από «παλαιοτάτην εποχή». Μάλιστα η προετοιμασία για την επιβλητικότερη εμφάνιση και το μεγαλειώδες κάψιμο του Βαραββά, άρχιζε από την Κυριακή των Βαΐων, όταν οι νέοι της Κίου συγκεντρώνονταν στα προαύλια των εκκλησιών κατά ενορίες και εκεί υπό την καθοδήγηση των αυτοχειροτονήτων αρχηγών έπαιρνε ο καθένας τις σχετικές οδηγίες για την κατασκευή του Βαραββά. Το έθιμο εξηγεί ο Χρυσικός Κώστας, μέλος της επιτροπής για τον Βαραβά.

ΑΠΕ-ΜΠΕ/ΑΠΕ-ΜΠΕ/ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ ΜΠΟΥΓΙΩΤΗΣ

Λίγα μόλις χιλιόμετρα από την πόλη, το χωριό Βαρυπατάδες, ένας διατηρητέος οικισμός, ταυτότητα της αρχιτεκτονικής της κερκυραϊκής υπαίθρου, τη Μεγάλη Παρασκευή και το Μεγάλο Σάββατο, κρατά ζωντανό για περισσότερα από 100 χρόνια το έθιμο «του ανάμματος των σαλιγκαριών». Ανάβουν τους «μπομπόλους», όπως λένε στο ιδίωμα του τόπου, τα σαλιγκάρια. Μαζεύουν τα μικρά κελύφη, εκατοντάδες σε κάθε γειτονιά, τα γεμίζουν με λάδι, βάζουν φυτίλι και τ’ ανάβουν. Τα τοποθετούν σε όλες τις γειτονιές, στα σοκάκια, στις σκάλες, έξω από τις εκκλησίες και σκορπούν ένα απαλό, ζεστό φως μέσα στη νύχτα.

 Η Ιωάννα Μπούα, πρόεδρος του Πολιτιστικού Συλλόγου Βαρυπαταδων, αναφέρει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, πως τη Μεγάλη Παρασκευή, μέσα σε κλίμα κατάνυξης και βαθιάς συγκίνησης, το φως των σαλιγγαριών συνοδεύει τη σιωπή και την προσευχή, δημιουργώντας μια ατμόσφαιρα μοναδική, σχεδόν μαγική.

Το Μεγάλο Σάββατο, λίγο πριν την Ανάσταση, το ίδιο φως γίνεται σύμβολο ελπίδας και αναγέννησης, ενώνοντας μικρούς και μεγάλους σε μια παράδοση που περνά από γενιά σε γενιά.

Στην πλατεία του χωριού συναντήσαμε έναν ηλικιωμένο και τον ρωτήσαμε για τις ρίζες του εθίμου. Όπως ανέφερε σε εποχές μακρινές, αλλοτινές, ο κόσμος μέσα στην φτώχια δεν είχε χρήματα για κεριά τις Άγιες Ημέρες. Όμως ευρηματικοί, αξιοποίησαν το λάδι που είχαν από τους ελαιώνες τους και τα κελύφη των σαλιγκαριών.

Η κυρία Μπούα επισημαίνει πως πρόκειται για μια ξεχωριστή εμπειρία και προσκαλεί τον κόσμο στους Βαρυπατάδες, για να γίνει μέρος ενός εθίμου που κρατά περισσότερο από έναν αιώνα, να νιώσει τη δύναμη της πίστης, της παράδοσης και του φωτός.

 Μαίρη Τζώρα

Φωτό με τα αναμμένα κελύφη: Πολιτιστικός Σύλλογος Βαρυπατάδων

Φωτό του χωριού: ΑΠΕ-ΜΠΕ/Μαίρη Τζώρα

ΑΠΕ-ΜΠΕ

Μιλώντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο κ. Λαγουδιανάκης από το Σμάρι Πεδιάδος, ανέφερε ότι μόλις τέλειωναν οι Απόκριες, άρχιζαν την αντίστροφη μέτρηση για τον ερχομό του Πάσχα, με την αρχή να γίνεται την Καθαρά Δευτέρα, τη μέρα που «πέταγε» ο αυτοσχέδιος χαρταετός, σηματοδοτώντας ταυτόχρονα την έναρξη της Σαρακοστής. Η καθημερινότητα άλλαζε, όπως τονίζει ο κ. Λαγουδιανάκης, καθώς η νηστεία, η εκκλησία και η προετοιμασία για τη Μεγάλη Εβδομάδα έμπαιναν στο επίκεντρο.

«Κάθε Παρασκευή πηγαίναμε στην εκκλησία για να ακούσουμε τον Ακάθιστο Ύμνο», αναφέρει, ενώ τα παιδιά προετοιμάζονταν ακόμη και μέσα από το σχολείο, αφού έκαναν πρόβες για να μάθουν να λένε τα εγκώμια , για να τα ψάλλουν τη Μεγάλη Παρασκευή. Η προετοιμασία δεν ήταν ατομική υπόθεση. Ήταν μια συλλογική εμπειρία, η οποία ένωνε ολόκληρη την κοινότητα. Την παραμονή της Σταυροπροσκυνήσεως, μικροί και μεγάλοι μάζευαν λουλούδια για τις «ροδαρές», μικρά μπουκέτα που μοιράζονταν στην εκκλησία, ενώ λίγο αργότερα, το Σάββατο του Λαζάρου , η μέρα αποκτούσε ξεχωριστή σημασία για τα παιδιά.

«Αρχίζαμε να μαζεύουμε “πέρδικες” που ονομάζαμε τις κρητικές ορχιδέες, για να φτιάξουμε τον «Λάζαρο», δηλαδή το στεφάνι που είναι φτιαγμένο με λουλούδια και στερεωμένο σε καλάμι. Το πρωί ξεκινούσαμε για να πούμε τα κάλαντα», ανέφερε ο κ. Λαγουδιανάκης, επισημαίνοντας ότι με ένα καλάθι στο χέρι, τα παιδιά γύριζαν το χωριό και μάζευαν αυγά, σε μια εικόνα που σήμερα μοιάζει μακρινή.

Η Μεγάλη Εβδομάδα ερχόταν για να κορυφώσει τη σύνδεση με την πίστη και την παράδοση. Τη Μεγάλη Πέμπτη, το βάψιμο των αυγών, όπως τόνισε, συνδυαζόταν με συμβολικές πράξεις: «Κρατούσαμε ένα κορδόνι και κάναμε έναν κόμπο σε κάθε Ευαγγέλιο και το φορούσαμε σαν φυλαχτό», ενώ την ίδια ημέρα ετοιμαζόταν και ο σταυρός με τη σπαραγγιά (αγκαθωτός θάμνος), που θα συνόδευε τα παιδιά την επόμενη.

«Τη Μεγάλη Παρασκευή το πρωί γυρνούσαμε το χωριό για να πούμε τα Πάθη του Χριστού» ενώ το βράδυ της Μεγάλης Παρασκευής, η κοινότητα γινόταν ένα. Χωρίς ηλεκτρικό ρεύμα, με αυτοσχέδιο φωτισμό και λιβάνι, οι κάτοικοι περίμεναν την περιφορά του Επιταφίου έξω από τα σπίτια τους. «Σε κάθε σπίτι σταματούσαν, σήκωναν τον Επιτάφιο και περνούσαν από κάτω οι ένοικοι», θυμάται, ενώ προσθέτει από αυτά που έχει ως ζωηρές αναμνήσεις, ότι η πομπή κατέληγε στο κοιμητήριο, όπου η κοινότητα των ζωντανών συναντούσε τη μνήμη των νεκρών, σε μια τελετουργία βαθιάς συγκίνησης.

Την επομένη, το Μεγάλο Σάββατο, η προσμονή κορυφωνόταν, με τα παιδιά που γύριζαν καθόλη την διάρκεια της εβδομάδας, να έχουν ήδη μαζέψει ξύλα για τη «φουνάρα», το κάψιμο του Ιούδα, δηλαδή. Όπως θυμάται ο συνταξιούχος εκπαιδευτικός, «με το “Χριστός Ανέστη” ανάβαμε τη φωτιά», ενώ κάθε παιδί κρατούσε στην τσέπη του ένα κόκκινο αυγό ή ένα καλιτσούνι, για να το φάει μόλις ακουγόταν το χαρμόσυνο μήνυμα. Ο κ. Λαγουδιανάκης, θυμάται ότι ακολουθούσε το οικογενειακό τραπέζι μέσα στη νύχτα και, την επόμενη ημέρα, η «δεύτερη Ανάσταση» στην εκκλησία, που σήμαινε και το τέλος των εορτασμών.

«Είχαμε λιγότερα, αλλά ήμασταν πιο κοντά» είπε στο ΑΠΕ-ΜΠΕ με συγκίνηση ο Μανώλης Λαγουδιανάκης, που δεν παρέλειψε να τονίσει ότι «πίσω από τα έθιμα, πάντα υπήρχε και υπάρχει κάτι βαθύτερο, που είναι η συνοχή της κοινότητας». Οι κοινές προετοιμασίες, οι διαδρομές στα σοκάκια, οι εκκλησιαστικές τελετές και οι συμβολικές πράξεις δεν ήταν απλώς παραδόσεις. Ήταν ο τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποι ένιωθαν ότι ανήκουν κάπου, χτίζοντας δεσμούς που έκανε ολόκληρα χωριά , να λειτουργούν σαν μια μεγάλη οικογένεια.

Δεσμοί που, όπως αποτυπώνονται μέσα από αυτές τις μνήμες, διαμόρφωσαν γενιές ανθρώπων, όπως τη γενιά του κ. Λαγουδιανάκη, ο οποίος επισήμανε ότι μέχρι σήμερα σε ένα σημαντικό μέρος προσπαθούν στο χωριό του το Σμάρι Πεδιάδος, να διατηρούν όσα έθιμα μπορούν, για να γυρίζουν σε αυτές τις μνήμες και μαζί στην αίσθηση του «μαζί».

ΑΠΕ-ΜΠΕ/Ράνια Μωραΐτη

Η Δρ Αικατερίνη Πολυμέρου – Καμηλάκη, oμότιμη eρευνήτρια, πρώην διευθύντρια ΚΕΕΛ (Κέντρο Έρευνας της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών), ξεδιπλώνει στο Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων αυτό το πολυδιάστατο μωσαϊκό και περιγράφει τη σημασία των εθίμων στη διατήρηση της ταυτότητας κάθε τόπου ξεχωριστά στη χώρα.

Εθιμολογία του Πάσχα

Για την Ορθοδοξία η περίοδος του Πάσχα αρχίζει με την Σαρακοστή, μακρά περίοδο σωματικής και ψυχικής – πνευματικής προετοιμασίας, για το καινούργιο που συμβαίνει κάθε χρόνο. «Πάσχα το καινόν», και «πανήγυρις πανηγύρεων», σύμφωνα με τους πασχαλινούς ύμνους, αποτελεί για τον ελληνικό λαό λαμπρή ημέρα, καθώς και η φύση «βρίσκεται στην πιο καλή της ώρα». Κατά το διάστημα της προετοιμασίας έθιμα προχριστιανικά με χαρακτήρα λατρευτικό, εξαγνιστικό και αποτρεπτικό του κακού, που απειλεί τη βλάστηση και την παραγωγή, έχουν ενταχθεί στη χριστιανική λατρεία. Λαϊκά δρώμενα αναπαράστασης θανάτου – ανάστασης στον ελληνικό χώρο, όπως ο Ζαφείρης στην Ήπειρο, οι κήποι του Άδωνη, οι τελετουργικοί χοροί του Πάσχα και του αγίου Γεωργίου, οι κούνιες, οι επισκέψεις με όργανα στους τάφους, η συμβολική χρήση των αβγών – και μάλιστα κόκκινων, αποτελούν εκδηλώσεις της προαιώνιας προσπάθειας του ανθρώπου να συμβάλει θετικά στη διαδικασία ανανέωσης της φύσης και στην εξασφάλιση της καλής σοδειάς.

Το Πάσχα στην κορύφωση της άνοιξης, συμβολίζει την αναγέννηση της ζωής, όπως αυτή εκφράζεται με το παρακάτω γνωστό παραδοσιακό τραγούδι, που περιγράφει απλά και επιγραμματικά την αναπότρεπτη ροή του χρόνου: Χειμώνας και χινόπωρος αντάμα τρων και πίνουν Και κάλεσαν την άνοιξη να πα’ να την φιλέψουν Κι η άνοιξη σαν τ’ άκουσε, πολύ της βαροφάνη Μη γ-καμαρώνεις, Άνοιξη, μι τα τα πουλλά λουλούδια, Τρεις μήνες έχ’ η άνοιξη και τρεις το καλοκαίρι Πάλι θα ρθει Χινόπωρος και θα τα μαραγκιάσει. Ο άνθρωπος πεθαίνει ενώ η φύση ανανεώνεται (καλότυχά ‘ναι τα βουνά ποτέ τους δεν γερνούνε…), ιδιαίτερα την άνοιξη, οπότε η αντίθεση είναι πιο έντονη (την άνοιξη, το Μάη, το καλοκαίρι, που λουλουδίζουν τα κλαριά και πρασινίζουν οι κάμποι…). Από τους αρχαίους μύθους του Άδωνη και της Περσεφόνης που ανατρέπουν και αρνούνται τον θάνατο, μέχρι τον αναστάντα Χριστό, τον Ζαφείρη, το Μαγιόπουλο και τα άλλα ανοιξιάτικα δρώμενα.

Μεγάλη Εβδομάδα

Η Μεγάλη Εβδομάδα αποτελεί περίοδο πνευματικής, σωματικής αλλά και υλικής προετοιμασίας για το Πάσχα. Οι περισσότεροι, κυρίως οι γυναίκες, παρακολουθούν τις ακολουθίες της εκκλησίας, νηστεύουν και προετοιμάζουν το σπίτι και το τραπέζι του Πάσχα.

Μεγάλη Πέμπτη

Την Μεγάλη Πέμπτη ή Κοκκινοπέφτη βάφουν το πρωί τα αβγά, βάζουν το πρώτο αβγό-παλιότερα πρόσεχαν να είναι μαύρης κότας- στο εικονοστάσι και πετούν το παλιό στο ποτάμι ή παλιότερα το κρατούσαν επτά χρόνια για να γίνει ο κρόκος του σαν κεχριμπάρι, φυλαχτό για τις έγκυες γυναίκες (κρατητήρα). Με το πρώτο αβγό σταύρωναν τα παιδιά, όταν ήταν άρρωστα. Και ο αριθμός των αβγών πρόσεχαν να είναι ορισμένος, το δοχείο να είναι καινούργιο και το νερό με τη μπογιά να μη χυθεί ή βγει από το σπίτι. Ιδιαίτερη δύναμη πίστευαν ότι είχαν τα «ευαγγελισμένα» αβγά, αυτά δηλαδή που παρέμεναν στην εκκλησία μέχρι την Ανάσταση. Τα τσόφλια από τα ευαγγελισμένα αβγά τα έβαζαν στον κήπο, στις ρίζες των δένδρων για να «πιάσουν όλοι οι καρποί». Το πρώτο αβγό το έθαβαν στην πρώτη αυλακιά, όταν άρχιζαν να σπέρνουν για να είναι καθαρό το σιτάρι σαν το αβγό, αλλά και για να βλαστήσει ο σπόρος. Τα αβγά τα έβαφαν με μπακάμι, με ριζάρι, φύλλα από κρεμμύδια κλπ. Σήμερα, βάφονται με μπογιές του εμπορίου και ξίδι. Τα κεντούσαν ή τα ζωγράφιζαν με φύλλα, κρεμμυδόφυλλα, ζυμάρι, λειωμένο κερί κλπ. Σύμφωνα με μια παράδοση «Όταν αναστήθηκεν ο Χριστός, τό ’παν σε μιά χωρική κι αυτή δεν πίστεψε και είπεν: Όταν τ’ αβγά γίνουν κόκκινα, τότε θ’ αναστηθή και ο Χριστός. Και αυτά κοκκίνησαν. Και από τότε τα βάφουν κόκκινα» (Καστοριά). Άλλη παράδοση αναφέρει ότι βάφονται κόκκινα για το αίμα του Χριστού ή για τη χαρά της Αναστάσεως και την αποτροπή του κακού. Για τον ίδιο λόγο, αναρτούν στα παράθυρα και τα μπαλκόνια κόκκινα υφάσματα.

Το βάψιμο του αβγού, προχριστιανικού συμβόλου της ζωής, ενισχυμένου με το κόκκινο χρώμα από το αίμα της θυσίας του Χριστού είναι απαραίτητο για το Πάσχα. Μόνο όσοι πενθούν από πρόσφατο θάνατο οικείου προσώπου δεν βάφουν αβγά για το Πάσχα. Αλλά και σ’ αυτούς θα φέρουν οι συγγενείς και οι φίλοι βαμμένα αβγά και από αυτά θα αφήσουν και στον τάφο του αγαπημένου τους νεκρού. Το βράδυ της Μ. Πέμπτης πηγαίνουν στην εκκλησία για τα Δώδεκα Ευαγγέλια. Οι γυναίκες μένουν το βράδυ και ξενυχτούν τον εσταυρωμένο. Όλο το βράδυ στολίζουν τον Επιτάφιο με λουλούδια της εποχής και λένε το γνωστό μοιρολόγι της Παναγίας, το οποίο αλλού τραγουδούν αγερμικά (ως κάλαντα) τα παιδιά στα σπίτια για φιλοδώρημα. Στο Πήλιο γυρνούν τα αγόρια στα σπίτια και λένε το μοιρολόγι της Παναγίας.

Σήμερον μαύρος ουρανός, σήμερον μαύρη ’μέρα

Σήμερον όλοι θλίβονται και τα βουνά λυπούνται.

Στη Ρόδο και αλλού στα δώδεκα Ευαγγέλια ανάβονται φωτιές.

Μεγάλη Παρασκευή

Την Παρασκευή δεν μαγειρεύουν ούτε σκουπίζουν. Τρώνε πρόχειρα και πηγαίνουν το βράδυ στον επιτάφιο. Τα κεριά που καίνε πάνω από τον επιτάφιο τα μοιράζονται κυρίως, όσοι έχουν στην οικογένεια ναυτικό για φυλαχτό. Στην Κρήτη, τη Λέσβο και αλλού την ώρα της περιφοράς του Επιταφίου ανάβονται φωτιές, στις οποίες καίγονται ομοιώματα του Ιούδα. Στη Λέσβο μάλιστα, «συνεριζότανε παλιά τα χωριά, ποιό θα ανάψει την πιό μεγάλη φωτιά. Για τις φωτιές εκλέβανε ξύλα από τις αυλές. Καίνε του προδότη τα γένεια. Αυτές τις φωτιές δεν τις πηδούν. Ρίχνουν λιβάνι και μοσχοβολάει το χωριό». Στην Αν. Μακεδονία κατά την περιφορά του Επιταφίου οι γυναίκες τοποθετούσαν στο κατώφλι την εικόνα του Εσταυρωμένου με λουλούδια, κεριά και θυμίαμα. Δίπλα τοποθετούσαν ένα πιάτο στο οποίο είχαν φυτέψει φακή ή κριθάρι πριν μερικές ημέρες και είχαν δημιουργήσει χλόη. Το έθιμο θυμίζει τους αρχαίους «κήπους του Αδώνιδος». Ο Άδωνις σύμβολο της άνοιξης, που γρήγορα μαραίνεται, γιορταζόταν με την έκθεση πάνω σε νεκρικό κρεβάτι ομοιώματος στολισμένου με άνθη και πρασινάδες.

Μεγάλο Σάββατο

Το Μεγάλο Σάββατο το πρωί στολίζουν το ναό με κλαδιά δάφνης και γεμίζουν ένα πανέρι με δαφνόφυλλα. Ο ιερέας λέγοντας το «Ανάστα ο Θεός» σκορπά τα δαφνόφυλλα, ενώ οι πιστοί χτυπούν τα πόδια τους στο στασίδι, χτυπούν τις καμπάνες, πυροβολούν και γενικά θορυβούν, για να διώξουν τον θάνατο. Το βράδυ στην Ανάσταση με το Χριστός Ανέστη, χτυπούν οι καμπάνες, τσουγκρίζονται τα αβγά, ρίχνοντι βαρελότα και γενικά δημιουργείται θόρυβος για να φύγει, όπως λένε, ο θάνατος. Στην Κορώνη (Μεσσηνία) σπάζουν ένα τσουκάλι και βαρούν τις καμπάνες. Στη Ζάκυνθο και την Κέρκυρα «ρίχνουν από τα παράθυρα ό,τι άχρηστο αγγείο ευρεθεί «προς χαράν του Χριστού και πομπήν των Εβραίωνε». Στην Κέρκυρα επίσης, οι γυναίκες γεμίζουν ένα κάδο νερό και τον στολίζουν με πρασινάδες και λουλούδια.

Όποιος περάσει από εκεί πρέπει να ρίξει στο δοχείο ένα νόμισμα. Και μόλις σημάνουν οι καμπάνες της Αναστάσεως, παίρνουν νερό και πλένουν το πρόσωπο και τα χέρια τους… Συγχρόνως οι γυναίκες δαγκώνουν, όποιο σιδερένιο αντικείμενο βρουν πρόχειρο (ένα κλειδί) λέγοντας «σιδερένιο το κεφάλι μου!». To M. Σάββατο ζυμώνουν τις πασχαλινές κουλούρες, όσοι δεν πρόλαβαν την Μ. Πέμπτη, και σφάζουν το αρνί (λαμπριάτης, πασχάτης), στέλνουν τα πασχαλινά δώρα στους νονούς και τις αρραβωνιαστικές και επισκέπτονται τα νεκροταφεία.

Κυριακή του Πάσχα

Το Πάσχα (Πασκαλιά, Λαμπρή, Λαμπροφόρα, Καλολόγος) στολίζεται η εκκλησία με κορδέλες και δεντρολίβανο. Οι πιστοί παλιότερα έσβηναν τη φωτιά στα σπίτια τους και με το χτύπημα της καμπάνας ή τη φωνή του καντηλανάφτη πήγαιναν στην εκκλησία. ’Επαιρναν μαζί τους και αβγά κόκκινα για να διαβαστούν. Με αυτά έκαναν το Χριστός Ανέστη. Ήταν τα αβγά του Καλού Λόγου. Μετά την Ανάσταση, το νυχτερινό γεύμα είναι ελαφρύ για να μη «βαρυστομαχιάσουν» μετά από την νηστεία. O πασχαλινός αμνός στη σούβλα, ή γεμιστός με ρύζι, κουκουνάρια και σταφίδες στο φούρνο, είναι απαραίτητος σε κάθε σπίτι.

Κατά τη Δεύτερη Ανάσταση (Αγάπη, Διπλανάσταση, Αποκερασά), η οποία γίνεται το απομεσήμερο της Κυριακής, παλαιότερα γινόταν ευλόγηση του νωπού τυριού, της γιαούρτης κ.λπ. και διανομή στους εκλησιαζομένους. Ακολουθούσαν οι τελετουργικοί χοροί στους οποίους πρωτοχορεύει ο ιερέας και ακολουθούν κατά φύλο και ηλικία οι υπόλοιποι. Στην Ήπειρο επισκέπτονταν το νεκροταφείο και χόρευαν γύρω από τους τάφους στους οποίους άφηναν κόκκινα αβγά. Αλλού ο χορός συνοδευόταν από αγωνίσματα (πήδημα, τρέξιμο, λιθάρι, πάλη με βραβεία). Στην περιοχή της Θράκης κατασκεύαζαν κούνια και κουνιώνταν όλοι για να φύγουν οι αρρώστιες και ζυγίζονταν για να διαπιστώσουν αν «φύραναν» κατά τη διάρκεια της χρονιάς. «Τη Λαμπρή θα φορέσουν όλοι καινούργια, πρέπει να βάνουν κάποιο καινούργιο σκουτί, για να μην τους πειράξη ο βρικόλακας» (Κορώνη).

Κεριά, λαμπάδες, φως της Ανάστασης

Το φως που παράγεται με το άναμμα της φωτιάς ή του λύχνου ή των κεριών στάθηκε πάντοτε πολύτιμο για τον άνθρωπο και η παρουσία του θεωρήθηκε ευεργετική σε πρακτικό και συμβολικό επίπεδο. Έτσι κατά τη διάρκεια της Μεγάλης εβδομάδας ανάβονται φωτιές, εξαγνιστικές και καθαρτήριες αλλά και ευπρόσδεκτα φωτιστικές και θερμαντικές τις ανοιξιάτικες νύχτες, δωρίζονται κεριά-λαμπάδες από τους αναδόχους στα πνευματικά τους παιδιά (βαφτιστήρια) ή από τους αρραβωνιασμένους νέους στη μνηστή τους και γενικά χρησιμοποιούνται πολύ από τους πιστούς.

Από την Μ. Πέμπτη ως το Πάσχα ανάβονται φωτιές με ξύλα, τα οποία αφαιρούν τα παιδιά από τις αυλές. Σε πολλές περιοχές του ελληνικού χώρου, και όσο διαβάζονται στην εκκλησία τα Δώδεκα Ευαγγέλια ανάβονται με χοντρούς κορμούς πεύκων φωτιές, οι καλαφουνοί ή λαμπρατζία (Κύπρος). Τα παιδιά, που πρωταγωνιστούν στο άναμμά τους, πηδούν πάνω από τη φλόγα και καίνε το μάρτη τους, την κόκκινη κλωστή που έδεναν στο χέρι την πρώτη του Μάρτη για να μην τα μαυρίσει ο ήλιος. Αλλού την ίδια μέρα μαζεύουν από τα σπίτια ξύλα για να ανάψουν την επομένη φωτιά για να κάψουν τον Ιούδα. Ανάλογες συνήθειες σε άλλες περιοχές αποσκοπούν στην καταπολέμηση των ψύλλων, των κοριών και άλλων επιβλαβών ή ενοχλητικών ζωυφίων. Ανάλογες φωτιές, πολύ γνωστές στον Ελληνικό χώρο είναι οι φωτιές του Άι Γιάννη του Λιοτροπιού, στις 24 Ιουνίου. Την ίδια συνήθεια είχαν και όλοι σχεδόν οι ευρωπαϊκοί και βαλκανικοί λαοί. Την διάδοση των σχετικών εθίμων απαγορεύει η εν Τρούλλω έκτη Οικουμενική Σύνοδος (680 μ. Χ.) «τας εν ταις νουμηνίαις υπό τινων προ των οικείων εργαστη-ρίων ή οίκων αναπτομένας πυράς, ας και υπεράλλεσθαί τινες κατά τι έθος αρχαίον επιχειρούσιν, από του παρόντος καταργηθήναι προστάσσομεν. Όστις ουν τοιούτό τι πράξει αφοριζέσθω». Παρά τις απαγορεύσεις οι φωτιές του Άι Γιάννη του Φανιστή (από το φανός = φωτιά μεγάλη με φλόγα και οι της Μ. Πέμπτης καλαφουνοί=καλοφανοί), εξακολούθησαν να τελούνται διαμέσου των αιώνων, σύμφωνα με γραπτές μαρτυρίες, μέχρι και σήμερα με χαρακτήρα καθαρτήριο, αποτρεπτικό των ασθενειών και αλεξιτήριο των διαφόρων κακών, θερμαντικό αλλά και επικοινωνιακό.

Τα κεριά του επιταφίου, κίτρινου χρώματος, καθώς και αυτά που καίνε στο σταυρό την Μ. Πέμπτη και Μ. Παρασκευή στον επιτάφιο, τα μοιράζονταν μεταξύ τους οι οικογένειες, πληρώνοντας ένα ποσόν στην εκκλησία και τα κρατούσαν στο εικονοστάσι. Όταν έβρεχε ή άστραφτε ή έρριχνε χαλάζι άναβαν το κερί και πίστευαν ότι σταματούσε. Κυρίως όμως το κερί το έπαιρναν μαζί τους οι ναυτικοί στο ταξίδι για να απομακρύνουν τις θύελλες.

Οι λαμπάδες της Ανάστασης δώρο του νονού προς τα βαφτιστήρια ή του αρραβωνιαστικού προς την μνηστή του ήταν λευκού χρώματος στολισμένη με λουλούδια και κορδέλες. Σήμερα, οι λαμπάδες αποτελούν ένα εμπορικό είδος, πάνω στο οποίο προσαρτούν ποικίλα αντικείμενα του συρμού. Ωστόσο ο κύριος συμβολισμός του δώρου, μεταξύ ατόμων με συγκεκριμένη σχέση, όπως αυτή του αναδόχου προς τον αναδεκτό, ως πηγής φωτός εξακολουθεί να ισχύει. Τη νύχτα της Ανάστασης ένας επίτροπος παίρνει μια σκλίδα (καλάμι βρίζας) αγιασμένη από τον αγιασμό των Φώτων, ανεβαίνει στο καμπαναριό ψηλά και την ανάβει. Ο τόπος γύρω που θα δει το φως αυτό δεν φοβάται από χαλάζι (Φθιώτιδα). Σε αλλες περιοχές (Άγραφα π.χ.) ανάβουν φωτιές στα υψώματα των χωριών τη νύχτα της Αναστάσεως και καίνε τον φανό.

Όταν ο ιερέας και σήμερα λέγει το «δεύτε λάβετε φως» όλοι σπεύδουν να λάβουν πρώτοι το φως και να το μεταδώσουν στους άλλους. Το θεωρούν καλό για τη χρονιά εκείνη. Το φως κρατούν αναμμένο μέχρι να φθάσουν στο σπίτι και με τη φλόγα σταυρώνουν το ανώφλι της πόρτας για την προστασία του σπιτιού. Με το ίδιο φως ανάβουν το καντήλι του εικονοστασίου, το οποίο συντηρούν αναμμένο τρεις μέρες. Το φως αυτό θεωρείται θαυματουργό, επειδή προέρχεται από τον Άγιο Τάφο, αφού μοιράζεται στους ναούς από το Σάββατο. Με αυτό οι ιερείς ανάβουν το ακοίμητο καντήλι στην Αγία Τράπεζα. Το καντήλι αυτό είναι το μόνο που μένει αναμμένο πριν από την Ανάσταση.

Του Αγίου Γεωργίου

Άμεσα συνδεδεμένη με το Πάσχα και την άνοιξη είναι η γιορτή του αγίου Γεωργίου, η οποία συνήθως συμπίπτει με τη δεύτερη ημέρα του Πάσχα καθώς και οι κινητές θρησκευτικές γιορτές που εξαρτώνται από το Πάσχα, όπως η εβδομάδα της Διακαινησίμου, το Ασπροβδόμαδο ή τα Λαμπροήμερα, όπως λέγεται, η Ανάληψη και η Πεντηκοστή.

Ανοιξιάτικο σύνορο του χρόνου ο Άη Γιώργης θεωρήθηκε προστάτης των αγροτικών πληθυσμών, αφού διαφεντεύει στα βουνά τις εγκαταστάσεις των τσοπάνηδων, κυρίως των Σαρακατσάνων που τον θεωρούν τον κατ’ εξοχήν άγιό τους, αλλά και των γεωργών αφού προστατεύει τα σπαρτά και τα βοηθάει να μεγαλώσουν. Την ημέρα της γιορτής του γινόταν ή ανανεωνόταν όλες οι ποιμενικές και γεωργικές συμφωνίες και συμβάσεις εργασίας, προσλαμβάνονταν οι αγροφύλακες, οι γελαδάρηδες, οι βαλμάδες αλλά και οι παπάδες. Εκτός όμως από τους ποιμενικούς και γεωργικούς πληθυσμούς, ο καβαλλάρης άγιος θεωρείται προστάτης της καθαρότητας του πόσιμου νερού, δρακοντοκτόνος, που σύμφωνα με την παράδοση και το σχετικό τραγούδι, σκότωσε τον δράκοντα της δίψας.

Έτσι σε πολλά σημεία του ελληνικού χώρου την ημέρα τ’ άη Γιωργιού γίνεται πανηγύρι με αθλητικούς αγώνες, δρόμου, πάλης, ιπποδρομίες και χορούς. Στην Αράχοβα και το Νέο Σούλι Σερρών γίνεται συμβολική αναπαράσταση δρακοντοκτονίας μετά τον εσπερινό και τη λιτάνευση της εικόνας του αγίου στο χωριό.

Το Ασπροβδόμαδο συνεχίζεται ο εορτασμός του Πάσχα με χορούς σε εξωκκλήσια, στους χώρους των νεκροταφείων, με λιτανευτικές περιφορές εικόνων στα όρια των οικι-σμών κ.α. Στη Θεσσαλία επί τρεις μέρες μετά το Πάσχα οι γυναίκες κατά σειράν ηλικίας χορεύουν στα μεσοχώρια τραγουδώντας πασχαλινά τραγούδια. Στα Μέγαρα, την Τρίτη της Διακαινησίμου χορεύουν τον χορό της Τράτας, ενώ στην Κάρυστο την Πέμπτη της Διακαινησίμου χορεύεται ο αρχέγονος χορός του κυρ – Βοριά, χορός λατρευτικός για τον εξευμενισμό του Βοριά που στην περιοχή πνέει πράγματι με μανία. Ανάλογο ανοιξιάτικο έθιμο υπάρχει στη Σίφνο κατά τη διάρκεια της Αποκριάς. Την Παρασκευή, της Ζωοδόχου Πηγής συνηθίζεται πανηγύρι στην εξοχή, όπου συχνά υπάρχει και αγίασμα θαυματουργό. Η παρουσία αγιασμάτων, γνωστή από την αρχαιότητα με άλλη μορφή, έχει σχέση με τη σημασία του νερού ως εξαγνιστικού και θεραπευτικού στοιχείου.

Επιλογή βιβλιογραφίας

Δημ. Σ. Λουκάτου, Πασχαλινά και της Άνοιξης, Αθήνα 1980.

Δημ. Σ. Λουκάτου, Συμπληρωματικά του Χειμώνα και της Άνοιξης, Αθήνα 1985.

Γ. Α. Μέγα, Ζητήματα Ελληνικής Λαογραφίας, Κέντρον Ερεύνης της Ελληνικής

Λαογραφίας, Αθήναι 1975, (ανατύπωσις) [Ανάτυπον εκ της Επετηρίδος του

Λαογραφικού Αρχείου, 1939, 1941-1942, 1942-1943-1945-1949].

Γ. Α. Μέγα, Ελληνικαί εορταί και έθιμα λαϊκής λατρείας, Αθήναι 1957.

Aικατερίνη Πολυμέρου-Καμηλάκη, Δ.Φιλ.

Τ. Διευθύντρια του Κέντρου Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών

ΑΠΕ-ΜΠΕ

Η παράδοση θέλει να βάφουμε, την Μεγάλη Πέμπτη κόκκινα πασχαλινά αυγά. Ένα έθιμο που δίνει ιδιαίτερη χαρά στα παιδιά και απελευθερώνει την φαντασία τους.

Έτσι τα αυγά βάφονται με πολλούς τρόπους με φυσικά χρώματα, λαχανικά, κρεμμύδια, μπαχαρικά, κλωστές. Τα χρώματα πολλά και κάποια αυγά ζωγραφίζονται… κατά παρέκκλιση του εθίμου.

Σήμερα έλαβα από την αγαπημένη μου φίλη Claudine τα αριστουργηματικά αυγά που βλέπετε… έργο τέχνης. Λόγω πένθους δεν θα βάψω αυγά οπότε σκέφτηκε να πρωτοτυπήσει και μου έστειλε αυγά ζωγραφιστά.

Η Γιάννα Μπαλαφούτη, της γαστρονομίας και των εξαιρετικών γλυκών αποφάσισε να βάψει αυγά ορτυκιών και ένα αυγό χήνας. Άλλοι φίλοι μου με ενασχόληση γαστρονομική μου στέλνουν απίθανες φωτογραφίες με τα δημιουργήματά τους.

Πάντως ο συμβολισμός του κόκκινου αυγού κρύβει διάφορες εκδοχές και ερμηνείες. Το αυγό είναι σύμβολο γονιμότητας και σηματοδοτεί την αρχή νέου κύκλου ζωής, το χρώμα κατά την Χριστιανική παράδοση συμβολίζει το Αίμα του Χριστού.

Λέγεται ακόμα ότι το αυγό συμβολίζει τον τάφο του Χριστού που ήταν ερμητικά κλειστός όπως το τσόφλι του αυγού, όμως μέσα του κρύβει τη ζωή, την Ανάσταση, την αναγέννηση.

Στο Άγιο Όρος, το Περιβόλι της Παναγιάς βάφουν τα αυγά με τρόπο ιδιαίτερο μέσα σε καλάθια, τη φωτογραφία μου έστειλε φίλος του Αγ. Όρους και τον ευχαριστώ.

Ο Μ.Κωνσταντίνος και η μητέρα του η Αγία Ελένη στην επίσημη τελετή της Ανάστασης προσέφεραν κόκκινα αυγά σε ανάμνηση του γεγονότος, έτσι συνηθίζεται οι ιερείς στη Μακεδονία και την Κρήτη να προσφέρουν κόκκινα αυγά στους πιστούς.

Καλή επιτυχία στο βάψιμο των αυγών σας και του χρόνου.

Μέσα στη νηστεία της μεγάλης Σαρακοστής η οποία είναι η παλαιότερη και πιο αυστηρή χρονική περίοδος νηστείας για την ορθόδοξη εκκλησία, η Εκκλησία μας επιτρέπει δύο εξαιρέσεις κατά τις οποίες μπορούμε να φάμε ψάρι. Στις 25 Μαρτίου που γιορτάζουμε τον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου και την Κυριακή των Βαΐων.  Έτσι  καταλύοντας τη νηστεία της Σαρακοστής, την 25η Μαρτίου επιτρέπεται η κατανάλωση ψαριού, αφού γιορτάζεται ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου, ένα χαρμόσυνο γεγονός στη θρησκευτική χριστιανική ιστορία και παράδοση.

Κατάλυση του λαδιού επιτρέπεται και τη Μεγάλη Πέμπτη, εις ανάμνηση της παραδόσεως του μυστηρίου της Θείας Ευχαριστίας από τον Ιησού Χριστό. Μάλιστα, τη Μεγάλη Πέμπτη τελείται και η Θεία Λειτουργία του Μεγάλου Βασιλείου, η οποία τελείται μόνο 10 φορές το χρόνο

Το έθιμο του μπακαλιάρου

Παραδοσιακό έδεσμα της ημέρας του Ευαγγελισμού, η οποία έχει πια διττή σημασία για τον Ελληνισμό, καθώς συμπίπτει από το 1838 με τον εορτασμό της Επανάστασης του 1821, είναι ο μπακαλιάρος και μάλιστα συνοδεία της γνωστής σκορδαλιάς.

Η επιλογή του παστού μπακαλιάρου έγινε γιατί όσοι ζούσαν κοντά στη θάλασσα είχαν την δυνατότητα  να τρώνε φρέσκα ψάρια, αλλά όσοι ζούσαν μέσα στην ενδοχώρα είχαν πρόβλημα να προμηθευτούν φρέσκο ψάρι και από την άλλη πλευρά δεν υπήρχαν ψυγεία.

Ο μπακαλιάρος λέγεται ότι έφτασε στο ελληνικό τραπέζι κοντά στο τέλος του 15ου αιώνα και πολύ γρήγορα καθιερώθηκε ως το εθνικό φαγητό της 25ης Μαρτίου και αποτέλεσε την εύκολη και φθηνή ταυτόχρονα  λύση, έθιμο που καλά κρατά μέχρι τις μέρες μας. Όποιες και αν ήταν οι καιρικές συνθήκες οι πιστοί ήξεραν ότι θα βρουν παστό μπακαλιάρο ακόμη και στα μικρά μπακάλικα. Έτσι ο βακαλάος (μπακαλιάρος), αυτό το τόσο νόστιμο και θρεπτικό ψάρι μπήκε στο τραπέζι μας  και κατάφερε να διεκδικήσει επιτυχώς μια κορυφαία  θέση στο εθνικό μας εδεσματολόγιο.

Η ακριβής όμως αιτία για την επιλογή μπακαλιάρου κι όχι κάποιου άλλου ψαριού χάνεται στο παρελθόν. Μια άλλη ιστορική εκδοχή αναφέρει  ότι ο παστός μπακαλιάρος κατέκλυσε την αγορά της χώρας μας κάπου στον 17ο με 18ο αιώνα, όταν οι Άγγλοι  τον έφερναν εδώ σε μεγάλες ποσότητες για να πάρουν ως αντάλλαγμα σταφίδες. Το γεγονός ότι ήταν παστός έκανε πιο εύκολη τη συντήρησή του αλλά και την εξάπλωσή του σε όλη τη χώρα.

Στην πατρίδα μας η δημοφιλέστερη συνταγή είναι μπακαλιάρος σκορδαλιά κι αυτό γιατί το σκόρδο είναι ελληνικό και η σκορδαλιά παραδοσιακή. Αλλά για όσους θέλουν να γευτούν κάτι διαφορετικό υπάρχουν πολλοί τρόποι για να μαγειρευτεί ο μπακαλιάρος.