«Μέχρι στιγμής δεν έχει βρεθεί στην επιστήμη εργαλείο που να μπορεί να αντικαταστήσει την όσφρηση του σκύλου», επισημαίνει, μιλώντας στο ΑΠΕ–ΜΠΕ ο Δημοσθένης Μουμιάδης, Εφαρμοσμένος Συμπεριφοριστής Ζώων από την Ακαδημία Εκπαιδευτών Σκύλων Kynagon. Ο ίδιος ξεκίνησε το 2016 την εκπαίδευση σκύλων για δηλητήρια στην Ελλάδα και μέχρι σήμερα έχουν εκπαιδευτεί οκτώ, που δραστηριοποιούνται στη Σταυρούπολη Ξάνθης, την Ορεστιάδα, την Πίνδο, τη Δράμα και τις Πρέσπες αλλά και την Κύπρο.

Σε ό,τι αφορά τις φόλες και τα δηλητηριασμένα δολώματα, ο κ. Μουμιάδης επισημαίνει ότι δεν έχει αλλάξει ιδιαίτερα η κατάσταση την τελευταία δεκαετία καθώς, όπως λέει, «αυτοί που κάνουν αυτό το έγκλημα συνεχίζουν να το κάνουν -και σε κάποιες περιοχές περισσότερο, όπως η Κύπρος». Ο ίδιος αναφέρεται στα τελευταία περιστατικά που σημειώθηκαν στη Δαδιά, όπου η κατάσταση ήταν πολύ άσχημη και πεθάναν πάρα πολλά ζώα. «Τα σκυλιά μας είχαν μόλις τελειώσει την εκπαίδευση και πήγαν εκεί, δούλεψαν μαζί με τους χειριστές επιτυχημένα, και βρεθήκαν αρκετές ποσότητες», προσθέτει.

Για τη δική του εκπαίδευση σχολιάζει ότι σπούδασε εφαρμοσμένο συμπεριφορισμό στην Αγγλία και ασχολήθηκε με την εκπαίδευση σκύλων στη Θεσσαλονίκη και στο Άμστερνταμ της Ολλανδίας. «Αρχικά, μου έγινε μια πρόταση από την Ορνιθολογική Εταιρεία Ελλάδος για να εκπαιδεύσουμε έναν σκύλο στα δηλητήρια. Τότε δεν ήξερα τι ακριβώς ήταν αυτό, υπήρχαν μόνο κάποιοι που ασχολούνταν με το συγκεκριμένο αντικείμενο στην Ισπανία και την Ουγγαρία. Το ξεκινήσαμε πειραματικά, πήγε πάρα πολύ καλά και μετά δουλέψαμε και άλλα σκυλιά. Πλέον δουλεύουμε με χειριστές από διάφορους οργανισμούς ή ιδιώτες που επιθυμούν να εκπαιδευτούν», σχολιάζει.

Πώς εκπαιδεύονται οι σκύλοι

Η εκπαίδευση των σκύλων για τον εντοπισμό δηλητηριασμένων δολωμάτων αρχίζει με τον εντοπισμό μιας οσμής, η οποία όμως μπορεί να είναι πολύ επικίνδυνη, αν ο σκύλος τη μυρίζει συνεχώς. Για να προφυλαχθεί το ζώο από ένα τέτοιο ενδεχόμενο, χρησιμοποιούνται μικρές ποσότητες, ενώ για να αυξηθεί η αποτελεσματικότητα της εκπαίδευσης χρησιμοποιούνται διαφορετικές γεύσεις και ποσότητες από φαγητά.

«Θέλει πολλή δουλειά, σταδιακή εκπαίδευση, προσοχή να μην γίνονται λάθη, εφαρμογή των προβλεπόμενων πρωτοκόλλων ώστε να μην κινδυνέψει ο σκύλος. Μόλις τη μυρίσει την τροφή, κάθεται και περιμένει», λέει και συμπληρώνει: «Η εκπαίδευση ενός σκύλου γίνεται όπως γίνεται η εκπαίδευση σε οποιαδήποτε συμπεριφορά. Όλες οι συμπεριφορές έχουν τις ίδιες αρχές μάθησης. Η εκμάθηση της συμπεριφοράς από έναν σκύλο πρέπει να συντηρείται και να εξασκείται από τους χειριστές ώστε να υπάρχουν υψηλά αποτελέσματα σε βάθος χρόνου». Σε γενικές γραμμές, η εκπαίδευση ξεκινάει από την ηλικία των 6 μηνών για τους σκύλους και ολοκληρώνεται σε ηλικίες από 12 ως 14 μηνών.

Εκτός από την εκπαίδευση στα δολώματα, η ακαδημία αναλαμβάνει εκπαίδευση σκύλων για την αντιμετώπιση προβλημάτων συμπεριφοράς, φοβιών, επιθετικότητας και στρες αλλά και για την προετοιμασία τους για διαγωνισμούς και εκθέσεις στο εξωτερικό, φρίσμπι, υπακοή, έρευνα και διάσωση.

Ομοιότητα με τους ανθρώπους

Ο κ. Μουμιάδης επισημαίνει ότι υπάρχει μια ομοιότητα στην εκπαίδευση σκύλων και την εκμάθηση συμπεριφορών από ανθρώπους ηλικίας 3 έως 5 ετών. Όπως λέει, «οτιδήποτε κάνει ένα ον, άνθρωπος ή σκύλος ή πουλί ή οτιδήποτε άλλο, το κάνει για κάποιο λόγο, για το κίνητρο. Από εκεί και πέρα, στην εκπαίδευση συμπεριφορών υπάρχει η ενίσχυση της συμπεριφοράς, η επιβράβευση με την ικανοποίηση του κινήτρου, δηλαδή την ικανοποίηση μιας ανάγκης κάποια δεδομένη στιγμή αλλά και η τιμωρία, που μπορεί να έχει διαφορετικές εκδοχές, όπως η πρόληψη του περιβάλλοντος ώστε να μην εκδηλώνονται οι αρνητικές συμπεριφορές και να μπορούν να ενισχυθούν οι θετικές συμπεριφορές ή η αφαίρεση του κινήτρου και της επιβράβευσης. Σε καμία περίπτωση δεν επιτρέπεται η χρήση βίας, η οποία ουσιαστικά προκαλεί στρες, ανεβάζει την κορτιζόνη και σταματά, αναχαιτίζει τη διαδικασία της μάθησης».

Ως επιβράβευση χρησιμοποιείται κάποιο φαγητό, παιχνίδι, υλικό για μάσηση, ή ένα χάδι ώστε το ζώο να νιώσει ασφάλεια.

Πάρα πολύ καλοί συνεργάτες

Από την άλλη πλευρά, οι σκύλοι μαθαίνουν πολύ γρήγορα, είναι πολύ καλοί συνεργάτες στην αναζήτηση δολωμάτων, αλλά και άλλων ουσιών, όπως τα ναρκωτικά, και χαίρονται πάρα πολύ, όταν συμμετέχουν σε αυτή τη διαδικασία. «Νιώθουν χαρούμενοι που βγαίνουν στο πεδίο. Ψάχνουν με τους χειριστές τους, οι οποίοι είναι και η οικογένειά τους, η παρέα τους. Βγαίνουν βόλτα και ψάχνουν να βρουν τα δηλητήρια. Για εκείνους, όλο αυτό είναι χαρά είναι αυτοσκοπός. Θέλουν, τρελαίνονται να το κάνουν», υπογραμμίζει. Παράλληλα, η βοήθεια που προσφέρουν είναι πολύ μεγάλη καθώς οι άνθρωποι μπορεί να βλέπουν πάρα πολύ καλά και να εντοπίζουν με το μάτι τα δολώματα στις περιπολίες, αλλά μόνο οι σκύλοι μπορούν να κάνουν εκκαθάριση περιβάλλοντος.

Το επόμενο βήμα στην εκπαίδευση των σκύλων είναι ο εντοπισμός καρκινικών κυττάρων σε ανθρώπους. «Δώσαμε έναν σκύλο σε γιατρό που εργάζεται σε κέντρο έρευνας στην Ολλανδία για να εντοπίζει καρκινικά κύττταρα σε ανθρώπους. Στο εξωτερικό γίνονται αυτά τα πράγματα. Σκύλοι μπορούν να μυρίσουν τις ορμόνες των ανθρώπων και να αντιληφθούν το στρες, το ζάχαρο στο αίμα οπότε να βοηθήσουν έναν άνθρωπο που παρουσιάζει υπογλυκαιμία ή υπεργλυκαιμία. Η οσμή τους κάνει τη διαφορά», σημειώνει χαρακτηριστικά.

*Τις φωτογραφίες παραχώρησε ο κ. Μουμιάδης
ΑΠΕ-ΜΠΕ

Ο «Υ» από τη Βαρκελώνη έχει πτυχίο πανεπιστημίου, αλλά εργάζεται σε μια θέση εργασίας, για την οποία θα υπέθετε κάποιος ότι δεν χρειάζεται ούτε απολυτήριο Λυκείου. Η «Ζ», κάτοικος Θεσσαλονίκης, αισθανόταν μέχρι πρότινος ότι η παραγωγικότητά της έχει εκτοξευθεί χάρη στη χρήση εργαλείων ΤΝ, αλλά όταν χρειάστηκε να εκτελέσει κάποια πιο σύνθετα καθήκοντα «τα βρήκε σκούρα», γιατί δεν είχε τις γνώσεις για να ελέγξει την αξιοπιστία των αποτελεσμάτων που της έδινε ο αλγόριθμος. Ως αποτέλεσμα, η παραγωγικότητά της έπεσε ξανά.

Οι τρεις τους είναι φανταστικά πρόσωπα, αλλά οι ιστορίες τους αποτυπώνουν κάποιες βασικές τάσεις στην αγορά εργασίας της ΕΕ, στην εποχή της ΤΝ: εργαζόμενοι με προσόντα πολύ ανώτερα από αυτά που απαιτεί η θέση εργασίας τους, ελλιπής επανακατάρτιση του ευρωπαϊκού πληθυσμού, ώστε να είναι σε θέση να ανταποκριθεί στις νέες απαιτήσεις, καθώς και μετανάστευση προς χώρες με πιο ανεπτυγμένη αγορά στις τεχνολογίες ΤΝ -παράγοντες που εν τέλει έχουν αρνητικό αντίκτυπο στην παραγωγικότητα της ΕΕ σε σχέση με τις ΗΠΑ. Την ίδια στιγμή όμως, οι ευρωπαϊκές τεχνολογικές εταιρείες εμφανίζονται αρκετά ελκυστικές, ώστε να προσελκύουν εργαζόμενους και από τις ΗΠΑ στον τομέα της ΤΝ.

Όπως επισημαίνει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο εμπειρογνώμονας του Cedefop, Κωνσταντίνος Πουλιάκας, με αφορμή σεμινάριο για τις δεξιότητες και την ανταγωνιστικότητα της ευρωπαϊκής οικονομίας, που πραγματοποιήθηκε πρόσφατα, στις Βρυξέλλες, ποσοστό 40%-60% των Ευρωπαίων εργαζόμενων διαθέτουν χαμηλό γραμματισμό ΤΝ, ενώ το 42% (51% στην Ελλάδα) χρειάζεται να αναπτύξει περαιτέρω τη γνώση και τα skills του, προκειμένου να μπορεί να χρησιμοποιεί εργαλεία ΤΝ στη δουλειά του. Κατά τα λοιπά, σύμφωνα με την έρευνα «ΑΙ Skills Survey» (2024) του Ευρωπαϊκού Κέντρου για την Ανάπτυξη της Επαγγελματικής Κατάρτισης (Cedefop), αποκεντρωμένου οργανισμού της ΕΕ με έδρα τη Θεσσαλονίκη, μόλις το 6% των Ελλήνων γνωρίζει «πολύ καλά» και το 29% «αρκετά καλά» πώς να ερμηνεύει τα αποτελέσματα των εφαρμογών της ΤΝ και να κατανοεί τους περιορισμούς τους.

Αντίστοιχα, μόνο ένας στους δέκα Έλληνες εργαζόμενους κατανοεί πώς μια μηχανή αντιλαμβάνεται το περιβάλλον της και πώς μαθαίνει από δεδομένα μέσω αλγόριθμων ή μπορεί να εξηγήσει τις επιπτώσεις της ΤΝ στον κόσμο και τις ηθικές της διαστάσεις. «Γενικά οι Έλληνες, ιδίως οι νέοι, είναι πολύ καλοί στο να χρησιμοποιούν την ΤΝ για προσωπικούς λόγους, αλλά δεν την αξιοποιούν επαρκώς ως εργαλείο στη δουλειά τους, κυρίως λόγω της οργανωτικής δομής των επιχειρήσεων στις οποίες εργάζονται» παρατηρεί.

Έχουν τελικά αποτέλεσμα τα προγράμματα reskilling;

Σύμφωνα με τον κ. Πουλιάκα, βάσει έρευνας σε 11 χώρες, μεταξύ 2023 και 2024 περίπου το 15% των εργαζομένων στην Ευρώπη συμμετείχαν σε κάποιο πρόγραμμα κατάρτισης, για να αναπτύξουν τις δεξιότητές τους γύρω από τη χρήση της ΤΝ. Αποδίδουν όμως όντως οφέλη αυτά τα προγράμματα; Κατά τον εμπειρογνώμονα του Cedefop, παρότι δεν υπάρχουν επαρκείς έρευνες, που να στοιχειοθετούν με ασφάλεια την απάντηση σε αυτό το ερώτημα, ωστόσο «ακαδημαϊκή μελέτη σε 37 χώρες έδειξε ότι η κατάρτιση αυτού του είδους μειώνει τον κίνδυνο αυτοματοποίησης της θέσης εργασίας που καταλαμβάνει ο/η εργαζόμενος κατά 3,8 ποσοστιαίες μονάδες, με μεγαλύτερα οφέλη για προγράμματα μεγαλύτερης διάρκειας (Falck et al., 2026), ενώ δεν αποκλείεται να φέρει αύξηση μισθού. Η πρόσβαση σε κατάρτιση όμως τείνει να είναι ιδιαίτερα άνιση για εργαζομένους μεγαλύτερης ηλικίας, γυναίκες, απασχολούμενους σε μικρές επιχειρήσεις και άτομα σε επισφαλείς μορφές απασχόλησης».

Πολλές απόψεις ακούγονται για το πώς επιδρά τελικά η χρήση της ΤΝ στην παραγωγικότητα της εργασίας. Τι ισχύει τελικά;  Κατά τον κ.Πουλιάκα, παγκοσμίως, οι έρευνες τείνουν να αποδίδουν πολύ μεγάλα οφέλη παραγωγικότητας, της τάξης του 20% έως και 60%, όταν εξετάζεται η χρήση της ΤΝ στην εκτέλεση απλών ή σαφώς ορισμένων εργασιακών καθηκόντων (π.χ, σύνοψη μιας έρευνας, συγγραφή μιας αναφοράς ή κώδικα). Μάλιστα, σε αυτή την περίπτωση ωφελούνται κυρίως άτομα με δεξιότητες χαμηλότερου επιπέδου, με αποτέλεσμα πολλοί να χαρακτηρίζουν την ΤΝ ως τον μεγάλο εξισωτή ευκαιριών. «Όταν όμως πάμε σε πιο σύνθετα tasks, που απαιτούν δυνατότητα ελέγχου και ερμηνείας των αποτελεσμάτων που δίνουν οι αλγόριθμοι και κριτική σκέψη, τότε τα οφέλη παραγωγικότητας εξαρτώνται σε μεγαλύτερο βαθμό από τις δεξιότητες του χρήστη, και πιο ωφελημένοι εμφανίζονται όσοι έχουν ήδη υψηλότερη εξειδίκευση» λέει.

Αν ανοίξουμε κι άλλο την εικόνα, πόσο έχει βοηθήσει η ΤΝ τις επιχειρήσεις και την οικονομία συνολικά; Στις περισσότερες χώρες, απαντά, δεν έχει σημειωθεί αισθητή αύξηση της παραγωγικότητας της εργασίας, κάτι που φέρνει εκ νέου στο προσκήνιο -αυτή τη φορά για την ΤΝ- την παλιά ρήση του Νομπελίστα Ρόμπερτ Σόλοου, ο οποίος όταν οι υπολογιστές είχαν διαδοθεί ευρύτερα, είχε επισημάνει ότι «οι υπολογιστές είναι παντού εκτός από τις στατιστικές παραγωγικότητας». Γιατί δεν υπάρχει αξιοσημείωτη αύξηση παραγωγικότητας; Κατά τον κ.Πουλιάκα, κατά μια εκδοχή αυτό συμβαίνει γιατί όταν μια νέα τεχνολογία ενσωματώνεται στην οικονομία, η παραγωγικότητα αρχικά μειώνεται προτού αυξηθεί, μέχρις ότου οι οργανισμοί αλλάξουν οργάνωση, οι εργαζόμενοι εκπαιδευτούν στις νέες δεξιότητες κτλ. «Με την ΤΝ όλα γίνονται ταχύτερα, αλλά κανείς δεν ξέρει πόσο γρήγορα θα φτάσουμε στο σημείο που αυτή η τεχνολογία θα έχει αντίκτυπο στην παραγωγικότητα, γιατί υπεισέρχονται και παράγοντες ρύθμισης, κοινωνικής αποδοχής, πιθανώς αντίστασης των επιχειρήσεων στη χρήση της λόγω κόστους, ανάγκης προστασίας προσωπικών δεδομένων κτλ» σημειώνει.

Έτερο σημαντικό ζήτημα είναι η κατάρτιση των εργαζομένων, δεδομένου ότι όταν μια νέα τεχνολογία μεταλλάσσει την οργάνωση της παραγωγής, συχνά υπάρχει εκτεταμένο skills mismatch (αναντιστοιχία επαγγελματικών δεξιοτήτων με το προφίλ των μεταλλασσόμενων καθηκόντων της θέσης εργασίας που έχει ο/η εργαζόμενος/η).

Πτυχιούχοι πανεπιστημίου σε δουλειές που απαιτούν απολυτήριο γυμνασίου ή λυκείου

Πόσοι Ευρωπαίοι εργάζονται σε θέσεις εργασίας με απαιτήσεις κατώτερες των τυπικών τους προσόντων; Σύμφωνα με τον κ.Πουλιάκα, βάσει της πιο πρόσφατης σχετικής έρευνας της Eurostat (2024), το 21% των αποφοίτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης εργάζονται σε θέσεις για τις οποίες θα υπέθετε κάποιος ότι δεν απαιτείται πτυχίο. Ουραγοί μεταξύ των κρατών-μελών είναι η Ελλάδα (33%) και η Ισπανία (35%), ενώ στον αντίποδα βρίσκεται το Λουξεμβούργο, όπου μόλις το 5% των εργαζόμενων εργάζεται σε θέση εργασίας με απαιτήσεις κατώτερες του πτυχίου του.

Οι ερευνητές και ερευνήτριες του Cedefop ρώτησαν τους ίδιους τους εργαζόμενους/ες «τι πτυχίο θα χρειαζόταν να έχει κάποιος για να κατέχει τη θέση στην οποία δουλεύεις;» και οι απαντήσεις σκιαγράφησαν αντίστοιχη εικόνα, αφού το 28% του συνόλου των ερωτηθέντων στην ΕΕ και το 32% των Ελλήνων απάντησαν πως το πτυχίο τους υπερβαίνει το επίπεδο που είναι απαραίτητο για τη θέση εργασίας που κατέχουν. Επιπλέον, τέσσερις στους δέκα εργαζόμενους στην ΕΕ των 27 δήλωσαν ότι οι δεξιότητές τους δεν αξιοποιούνται πλήρως στην εργασία τους.

«Γενικά, τα στοιχεία αναδεικνύουν ότι οι εργαζόμενοι με αναντιστοιχία δεξιοτήτων/υπερ-προσόντα εμφανίζουν χαμηλότερες αμοιβές, χαμηλότερη εργασιακή ικανοποίηση, υψηλότερη εναλλαγή θέσεων εργασίας, λιγότερη κατάρτιση και εργάζονται σε χαμηλότερης ποιότητας θέσεις εργασίας (ως προς την αυτονομία, την ανάπτυξη δεξιοτήτων και την επαγγελματική εξέλιξη), σε σύγκριση με εργαζόμενους παρόμοιου εκπαιδευτικού επιπέδου που κατέχουν θέση αντίστοιχη των προσόντων τους, με συνέπεια τη χαμηλότερη παραγωγικότητα και με αντίκτυπο στην ανταγωνιστικότητα της ευρωπαϊκής οικονομίας» σημειώνει.

Αμερικανοί, Ινδοί και οι Κινέζοι έρχονται (και) Ευρώπη

Στο σκηνικό αυτό, μπορεί η ΕΕ να διακρατήσει το ανθρώπινο ταλέντο της; «Υπάρχει μια τάση μετακίνησης, κυρίως προς τις ΗΠΑ, για όσους/ες Ευρωπαίους έχουν δεξιότητες γύρω από την ΤΝ. Για να σταματήσει αυτό, η Ευρώπη χρειάζεται να προσελκύσει καινοτόμες επιχειρήσεις έντασης τεχνολογίας και να δημιουργήσει ένα πολύ υγιές οικοσύστημα τεχνολογικών επιχειρήσεων, ακαδημαϊκών ιδρυμάτων και κέντρων κατάρτισης, που θα συνεργάζονται σε κλάδους τεχνολογίας αιχμής. Σε τέτοιο σύστημα, η εκπαίδευση και κατάρτιση και το επιχειρηματικό περιβάλλον αλληλοενισχύονται και συντηρούν σύνθετα δίκτυα που τροφοδοτούν τη δημιουργία νέων προϊόντων και τις κατάλληλες δεξιότητες. Υπάρχουν κάποιες πολύ δυναμικές κοιτίδες στην Ευρώπη, αλλά είναι μεμονωμένες, χρειαζόμαστε κάτι συνολικότερο, ώστε να υπάρξει μια έκρηξη παραγωγικότητας» εκτιμά ο κ.Πουλιάκας.

Μελέτη των Lazaroni και Pal (2024) που εξετάζει τον απόλυτο αριθμό ταλέντων ΤΝ ανά χώρα, αναδεικνύει τις  ΗΠΑ στην πρώτη θέση, με περίπου 450.000 επαγγελματίες. Ακολουθούν Ινδία (περίπου 220.000), Ηνωμένο Βασίλειο (περίπου 60.000) και Γερμανία (περίπου 50.000). Εντός της ΕΕ, η Ινδία αποτελεί τη μεγαλύτερη χώρα προέλευσης (12%) εργατικού δυναμικού ΤΝ για τις ευρωπαϊκές εταιρείες, ακολουθούμενη από την Κίνα (11%), ενώ υπάρχει και ταλέντο που μετακινείται από ΗΠΑ και Ηνωμένο Βασίλειο προς την ΕΕ (10% έκαστη).

«Η ποικιλομορφία των χωρών από τις οποίες μεταναστεύουν επαγγελματίες ΤΝ στην Ευρώπη -συμπεριλαμβανομένων του Ιράν (7,6%), της Ρωσίας (5%) και άλλων αναδυόμενων χωρών όπως οι Βραζιλία, Αίγυπτος, Πακιστάν και Αργεντινή- αναδεικνύει την ελκυστικότητα της ΕΕ ως προορισμού για το εργατικό δυναμικό ΤΝ. Ακόμα και εντός των χωρών της ΕΕ, όμως, ενδέχεται να εκδηλωθεί φυγή ταλέντων και “brain drain”, καθώς εργαζόμενοι υψηλής ειδίκευσης με τεχνολογική κατάρτιση αναζητούν υψηλότερες αμοιβές (στον τομέα ΤΝ) εκτός συνόρων. Χωρίς ανταγωνιστικές συνθήκες στις τοπικές αγορές εργασίας, τα υψηλής ειδίκευσης άτομα ενδέχεται να μεταναστεύουν ολοένα περισσότερο» λέει ο κ.Πουλιάκας.

ΤΝ, ανεργία, δημογραφικό και το πρόβλημα του «υπερβολικά πολύ ελεύθερου χρόνου»

Κατά τον Κωνσταντίνο Πουλιάκα, δεν υπάρχουν ακόμα συγκεκριμένα στοιχεία αύξησης της ανεργίας λόγω ΤΝ από το 2022 μέχρι σήμερα. Στην ΕΕ, δεδομένα της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας έδειξαν ότι επιχειρήσεις που υιοθέτησαν την ΤΝ τον τελευταία χρόνο τείνουν να παρουσιάζουν αυξανόμενη απασχόληση κι αναμένουν ισχυρή αύξησή της στην επόμενη διετία. Το πρόβλημα δεν είναι, προς το παρόν τουλάχιστον, η ανεργία: «η δημογραφική συρρίκνωση στην ΕΕ αποτελεί τον σημαντικότερο παράγοντα διαμόρφωσης της αγοράς εργασίας και τροχοπέδη στην παραγωγικότητα. Λόγω χαμηλών εφεδρειών εργατικού δυναμικού, είναι πολύ πιθανό να δούμε στο μέλλον χαμηλή ανεργία και υψηλές ελλείψεις δεξιοτήτων, ιδίως σε ανθρωποκεντρικές δεξιότητες (κοινωνικο-συναισθηματικές δεξιότητες, τεχνικές δεξιότητες, κατανόηση και κριτική αξιολόγηση δεδομένων και εργαλείων ΤΝ, δημιουργικότητα, ηγεσία και κατανόηση των ηθικών και κοινωνικών διαστάσεων της τεχνολογίας). Σε κάποιο βαθμό, το μεγαλύτερο “πρόβλημα” για τον άνθρωπο στο μέλλον ενδέχεται να είναι η διαθεσιμότητα υπερβολικού “ελεύθερου χρόνου” και η πρόκληση της αξιοποίησης και κατεύθυνσής του προς παραγωγικές δραστηριότητες» καταλήγει._

ΑΠΕ-ΜΠΕ/Αλεξάνδρα Γούτα

Με τον τρόπο αυτό, παιδιά και ενήλικες που δεν έχουν ικανότητα λόγου, είτε γιατί γεννήθηκαν έτσι, είτε λόγω κάποιας διαταραχής, ασθένειας ή ενός ατυχήματος αργότερα, καταφέρνουν να επικοινωνήσουν και να αποκτήσουν έναν τρόπο έκφρασης. Και τι ακριβώς γράφουν εκείνη τη σημαδιακή πρώτη φορά που αποκτούν «φωνή»; Το όνομα της μητέρας, «θέλω να βγω έξω», «να πάω μια βόλτα», «θέλω γεμιστά» ή «λίγη βότκα»…

«Έχω έναν μαθητή που είναι 39 ετών και το μοναδικό πράγμα που κουνάει επάνω του είναι τα βλέφαρά του. Ωστόσο αντιλαμβάνεται τα πάντα και τώρα μαθαίνει τα γράμματα, τις λέξεις, τις έννοιες. Για πρώτη φορά έγραψε κάποιες προτάσεις και η μαμά του, όταν τον είδε να γράφει το όνομά της, ούρλιαζε, τον αγκάλιαζε, έκλαιγε. Ήταν κάτι εκπληκτικό», αναφέρει στο ΑΠΕ–ΜΠΕ η Μαρία Βαρσαμά, μεταδιδακτορική ερευνήτρια του Παιδαγωγικού Τμήματος του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, η οποία ανέπτυξε μια μέθοδο που φέρει το όνομά της για την ανάγνωση και γραφή της ελληνικής γλώσσας με τα μάτια.

Η ίδια φέρνει στο μυαλό της και ένα άλλο αγόρι, που όταν έγραψε για πρώτη φορά με τα μάτια κάτι στον υπολογιστή, αποκάλυψε ότι τον κουράζει πάρα πολύ το γεγονός ότι οι εκπαιδευτικοί του τού διαβάζουν συνέχεια βιβλία και το βρίσκει βαρετό, γιατί έχει ακούσει πολλές φορές τις ίδιες ιστορίες και ήθελε να τους πει να σταματήσουν, αλλά δεν μπορούσε.

«Οι άνθρωποι απεγκλωβίζονται»

Στο ερώτημα τι λένε όσοι δεν μπορούν να μιλήσουν και ξαφνικά έχουν τη δυνατότητα να εκφραστούν, η κ. Βαρσαμά απαντά: «Θα περίμενε κανείς ότι τα άτομα αυτά θα ξεκινήσουν να γράφουν και να γράφουν πολλά πράγματα. Ωστόσο αυτά που ‘λένε’ είναι απλά, φυσιολογικά πράγματα του τύπου: ‘θέλω να βγω έξω’, ‘να πιω λίγο κρασί’. Μπορεί μεν οι προσδοκίες των γονέων να είναι άλλες καθώς θέλουν να επικοινωνήσουν μαζί τους και να ακούσουν πώς νιώθουν μέσα από την αναπηρία τους. Ωστόσο δεν νιώθουν διαφορετικοί, δεν νιώθουν ότι έχουν κάποιον περιορισμό. Δεν το εκφράζουν, όταν ξεκινάνε να γράφουν. Μπορεί, για παράδειγμα, να αποκαλύψουν ότι έχουν καπνίσει κάποια στιγμή στη ζωή τους πριν από το ατύχημα ή την ασθένεια που τους στέρησε την κίνηση και τον λόγο, ακόμη και να εκφράσουν την επιθυμία για σεξ. Με τη γραφή και τη μουσική με τα μάτια, οι άνθρωποι απεγκλωβίζονται. Η ψυχή τους βρίσκει μια δίοδο έκφρασης από ένα σώμα που δεν μπορεί να τους υποστηρίξει».

Ειδικότερα, σχολιάζει ότι μπορεί να απαιτείται μεγάλη προσπάθεια από έναν άνθρωπο που εργάζεται στο αντικείμενο αυτό και οφείλει να παρακινήσει όσους ξεκινούν να μάθουν γραφή ή μουσική με τα μάτια, ώστε μην τα παρατήσουν, να μην χάσουν το ενδιαφέρον τους, να παλέψουν για το επόμενο γράμμα, την επόμενη νότα, τις λέξεις, τις έννοιες και τις μελωδίες. Από την άλλη όμως πλευρά, όπως λέει, «φαίνεται τελικά ότι όσοι αρχίζουν να μαθαίνουν, έχουν μια έντονη επιθυμία να συνεχίσουν και παρότι κουράζονται και γέρνουν λίγο το κεφάλι στο πλάι για να ξεκουραστούν, δεν σταματάνε, θέλουνε να συνεχίσουν. Δεν επιλέγουν ένα διάλειμμα ή ένα παιχνίδι. Καταπονούν τον οργανισμό τους, τα μάτια τους. Όμως κανείς δεν τα παρατάει, δεν βαριέται. Συνεχίζουν από μόνοι τους και αυτό είναι εντυπωσιακό καθώς θέλουν να μπορούν να επικοινωνούν τη σκέψη τους. Η επιθυμία της επικοινωνίας είναι φοβερά μεγάλη».

Οι δρόμοι, άλλωστε, που ανοίγει αυτή η επικοινωνία είναι τόσο σημαντικοί, που μπορεί να αλλάξουν τις ζωές των ανθρώπων. Είναι χαρακτηριστική η περίπτωση ενός αγοριού με παραπληγία, που πέρσι συμμετείχε σε μια εκδρομή, ωστόσο δυσκολεύτηκε με τη διαδικασία του φαγητού. Η μητέρα του στεναχωρήθηκε και δεν ήθελε να τον ξαναστείλει, ωστόσο όταν το ίδιο έμαθε να γράφει με τα μάτια, είπε ότι επιθυμεί να πηγαίνει σε εκδρομές και σε βόλτες, απλώς πριν δεν μπορούσε να επικοινωνήσει αυτή του την ανάγκη. Έτσι φέτος, το ίδιο αγόρι κατάφερε μέσα σε μια εβδομάδα να πάει μια βόλτα, να επισκεφθεί ένα τσίρκο και να συμμετέχει σε διήμερη εκδρομή στην Καστοριά, ξεπερνώντας την απομόνωση και τον περιορισμό.

Πώς η μουσική αλλάζει τη ζωή των ανθρώπων

Στον τρόπο με τον οποίο η μουσική μπορεί να αλλάξει τη ζωή των ανθρώπων αναφέρεται, μιλώντας στο ΑΠΕ–ΜΠΕ, ο Ζαχαρίας Βαμβακούσης, ερευνητής νέων μουσικών ψηφιακών οργάνων για προσβασιμότητα και δημιουργός του λογισμικού EyeHarp, με το οποίο μπορεί κάποιος να παίξει μουσική με τις κινήσεις των ματιών του. Ο ίδιος επισημαίνει ότι η τεχνολογία επικοινωνίας μέσω εντοπισμού βλέμματος προϋπήρχε εδώ και είκοσι χρόνια και δηλώνει: «Υπάρχουν περιπτώσεις παιδιών που όταν ήρθαν σε μένα για μουσική, ούτε εκείνα ούτε οι γονείς τους, τόσο εδώ όσο και στην Ισπανία όπου βρισκόμουν πριν από 6 χρόνια, δεν γνώριζαν ότι μπορεί κάποιος να επικοινωνεί με το βλέμμα. Δυστυχώς υπάρχουν ακόμη και σήμερα άνθρωποι -ακόμη και επαγγελματίες, που δεν γνωρίζουν καν αυτή την τεχνολογία, ούτε τη χρησιμοποιούν. Εμένα όλο αυτό στην αρχή με εξόργιζε. Αλλά κάνω ό,τι μπορώ μέσα από το κομμάτι της μουσικής και ναι, όταν ξεκινάει η επικοινωνία και η μουσική, τότε αλλάζει η ζωή των ανθρώπων. Ενθουσιάζονται όλοι».

Το λογισμικό είναι φιλικό στον χρήστη, λειτουργεί ως παιχνίδι και από την πρώτη φορά μπορεί κάποιος να παίξει ένα τραγούδι που του αρέσει, με τη βοήθεια του υπολογιστή. Εκείνος τον βοηθάει, του δίνει οδηγίες, του προτείνει παιχνίδια απομνημόνευσης και δίνει τον ρυθμό. «Οι πιο δυνατές στιγμές είναι εκείνες της πρώτης επαφής με το EyeHarp καθώς ο χρήστης συνειδητοποιεί ότι μπορεί να έχει αλληλεπίδραση σε πραγματικό χρόνο. Όταν ακούγεται η μουσική, είναι φοβερός ο ενθουσιασμός και η συγκίνηση και για μένα και για τους μαθητές που μπορούν να παίξουν», σχολιάζει.

Ο κ. Βαμβακούσης μιλάει με θερμά λόγια για την Αλεξάνδρα Κερλίδου, από τη Μυτιλήνη, η οποία δεν έχει μιλήσει ποτέ στη ζωή της. Γεννήθηκε, λόγω ενός περιγενετικού ατυχήματος, με τετραπληγία λόγω εγκεφαλικής παράλυσης, το νοητικό της επίπεδο είναι απολύτως φυσιολογικό και ξεκίνησε να εκπαιδεύεται στην κίνηση των ματιών από τα 13 της χρόνια. Σήμερα γράφει με τα μάτια σε εξαιρετικά υψηλό επίπεδο, ενώ παίζει μουσική με τα μάτια και συμμετέχει σε συναυλίες. «Η Αλεξάνδρα είχε πει κάποτε: ‘για πρώτη φορά νιώθω ότι μπορώ να τραγουδήσω τα τραγούδια με τα μάτια μου, ενώ παίζω τις νότες, κάτι που δεν μπορούσα ποτέ’», σχολιάζει ο κ. Βαμβακούσης, ενώ η ίδια, μιλώντας με τα μάτια στο ΑΠΕ–ΜΠΕ, γράφει: «Το Eyeharp μας δίνει τη δυνατότητα να συνυπάρχουμε με τραγουδιστές και με μουσικούς, διάσημους και μη, επί σκηνής. Έτσι τους γνωρίζουμε από κοντά, αλλιώς δεν θα μπορούσαμε ούτε να τους δούμε, ούτε να συνεργαστούμε».

Για έναν πολύτιμο συνεργάτη κάνει λόγο, από την πλευρά της, η κ. Βαρσαμά που επισημαίνει ότι τη βοήθησε να βελτιώσει τη μέθοδο ανάγνωσης και γραφής που δημιούργησε για την ελληνική γλώσσα, ώστε να χρησιμοποιείται ορθά και με επιτυχία από ανθρώπους που δεν μιλούν ή δεν ξέρουν να χρησιμοποιούν ακόμη αυτή την τεχνολογία.

Φέρνοντας στο μυαλό του και άλλες αντίστοιχες «πρώτες» εμπειρίες, ο δημιουργός του EyeHarp θυμάται τον μουσικό Στέλιο Πισσή από την Κύπρο, που έπαιζε πιάνο μέχρι να εμφανιστεί μια νευροεκφυλιστική ασθένεια που δεν του επέτρεπε να κινείται. Όταν τον επισκέφθηκε ο κ. Βαμβακούσης και του παρουσίασε για πρώτη φορά το EyeHarp, έπαιξε αμέσως μουσική ξανά και το ίδιο συνέβη και με τον Alber, με τον οποίο μάλιστα έδωσαν συναυλία με το EyeHarp στη Σμύρνη της Τουρκίας. Δεν ξεχνά επίσης τον Τζοέλ από την Βαρκελώνη, τον πρώτο του μαθητή, ο οποίος σήμερα θέλει να περάσει σε μουσικό πανεπιστήμιο ώστε να ασχοληθεί επαγγελματικά με τη μουσική και να βιοπορίζεται από αυτή. «Το βασικό συναίσθημα που εκφράζουν όσοι παίζουν μουσική με τα μάτια είναι απελευθέρωση. Είναι ελευθερία έκφρασης και επικοινωνίας», προσθέτει.

Στην Ελλάδα 134 άτομα παίζουν μουσική με τα μάτια και 300 γράφουν με τα μάτια

Σήμερα, στην Ελλάδα 134 άτομα παίζουν μουσική με τα μάτια, ενώ τριακόσια περίπου χρησιμοποιούν λογισμικό γραφής με τα μάτια. Σύμφωνα με στοιχεία που επικαλείται ο κ. Βαμβακούσης, παγκοσμίως υπάρχουν πενήντα εκατομμύρια άνθρωποι που θα μπορούσαν να ωφεληθούν από αυτή την τεχνολογία.

Όπως λέει η κ. Βαρσαμά, πρόκειται για άτομα με τετραπληγία, σοβαρές νευρολογικές παθήσεις, εγκεφαλική παράλυση, περιπτώσεις περιγεννητικών λαθών ή ατυχημάτων, ασθενείς με Αμυοτροφική Πλευρική Σκλήρυνση (ALS) ή λοιπά σύνδρομα που προκαλούν παράλυση κ.α. Η τεχνολογία αυτή θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί σε κάθε κατάσταση, από την οποία απουσιάζει ο προφορικός λόγος ως έκφραση, όπως για παράδειγμα η αποκατάσταση μετά από εγκεφαλικό επεισόδιο.

Στο πλαίσιο αυτό, πριν από έναν μήνα δημιουργήθηκε η EyeHarp Ελλάς, μια μη κερδοσκοπική εταιρεία που έχει σκοπό τη βελτίωση της ποιότητας ζωής των ανθρώπων με έναν ολιστικό τρόπο. Συνεργασίες προωθούνται με φορείς όπως η ΕΛΕΠΑΠ και η Εταιρεία Σπαστικών Βορείου Ελλάδος, ΚΔΑΠ ΜΕΑ, ιατρικά κέντρα, γυναικολογικές κλινικές, κέντρα αποκατάστασης και νοσοκομεία, προκειμένου να υποστηρίζονται άνθρωποι στην εκμάθηση γραφής και μουσικής με τα μάτια, ενώ παρέχονται ακόμη προγράμματα για την πλοήγηση στο διαδίκτυο και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, παιχνίδια και δυνατότητες ψυχαγωγίας. Απώτερος στόχος είναι κάποια στιγμή, να συνταγογραφούνται όλα αυτά τα μαθήματα με voucher μουσικοθεραπείας, αντίστοιχα με εκείνα της λογοθεραπείας και εργοθεραπείας.

Π. Γιούλτση
*Φωτ.: Μ. Βαρσαμά
ΑΠΕ-ΜΠΕ

Δείτε το βίντεο:

Σημ. βίντεο: Το σουσάμι μπορεί σήμερα να μην αποτελεί από τις πιο διαδεδομένες καλλιέργειες στην Ελλάδα, ωστόσο εξακολουθεί να διατηρεί μια ξεχωριστή θέση στην ελληνική αγροτική παραγωγή και διατροφή μέσα από παραγωγούς που συνεχίζουν να το καλλιεργούν παρά τις δυσκολίες. Πρόκειται για μια απαιτητική καλλιέργεια, η οποία χρειάζεται εμπειρία, υπομονή και μεγάλη προσωπική φροντίδα, ιδιαίτερα σε μια εποχή όπου η μαζική παραγωγή και το αυξημένο κόστος έχουν οδηγήσει πολλούς αγρότες να την εγκαταλείψουν.

Στην Κοκκίνα, έναν μικρό οικισμό της Θεσσαλίας που υπάγεται διοικητικά στην Περιφερειακή Ενότητα Μαγνησίας, συνεχίζεται μέχρι σήμερα η καλλιέργεια καστανού σουσαμιού. Πρόκειται για μια απαιτητική αγροτική δραστηριότητα που χρειάζεται εμπειρία, φροντίδα και κυρίως ιδιαίτερη προσοχή κατά τη συγκομιδή, η οποία παραμένει σε μεγάλο βαθμό χειρωνακτική.

Όπως αναφέρει ο παραγωγός σουσαμιού Παρμενίων Γάτος στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, η επιλογή του στην καλλιέργεια δεν είναι εύκολη, καθώς το σουσάμι απαιτεί και ιδιαίτερη προσοχή σε όλα τα στάδια ανάπτυξης του φυτού. Η καλλιέργεια ξεκινά την άνοιξη, όταν η θερμοκρασία του εδάφους ανέβει αρκετά ώστε να γίνει η σπορά. Ωστόσο, σύμφωνα με τον παραγωγό, η δυσκολία δεν βρίσκεται μόνο στην ανάπτυξη του φυτού αλλά κυρίως στη συγκομιδή, η οποία παραμένει ιδιαίτερα απαιτητική και σε μεγάλο βαθμό χειρωνακτική.

ΑΠΕ-ΜΠΕ/ΑΠΕ-ΜΠΕ/Χατζηπολίτης Νίκος

Στην Κοκκίνα, έναν μικρό οικισμό της Θεσσαλίας που υπάγεται διοικητικά στην Περιφερειακή Ενότητα Μαγνησίας, συνεχίζεται μέχρι σήμερα η καλλιέργεια καστανού σουσαμιού. Πρόκειται για μια απαιτητική αγροτική δραστηριότητα που χρειάζεται εμπειρία, φροντίδα και κυρίως ιδιαίτερη προσοχή κατά τη συγκομιδή, η οποία παραμένει σε μεγάλο βαθμό χειρωνακτική.

Όπως αναφέρει ο παραγωγός σουσαμιού Παρμενίων Γάτος στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, η επιλογή του στην καλλιέργεια δεν είναι εύκολη, καθώς το σουσάμι απαιτεί ιδιαίτερη προσοχή σε όλα τα στάδια ανάπτυξης του φυτού.

Η καλλιέργεια ξεκινά την άνοιξη, όταν η θερμοκρασία του εδάφους ανέβει αρκετά ώστε να γίνει η σπορά. Ωστόσο, σύμφωνα με τον παραγωγό, η δυσκολία δεν βρίσκεται μόνο στην ανάπτυξη του φυτού αλλά κυρίως στη συγκομιδή, η οποία παραμένει ιδιαίτερα απαιτητική και σε μεγάλο βαθμό χειρωνακτική.

Όπως εξηγεί ο κ. Γάτος στο Αθηναικό και Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων «τα φυτά κόβονται όσο είναι ακόμη χλωρά, πριν ξεραθούν πλήρως και ανοίξουν οι κάψες. Στη συνέχεια, δένονται σε δεμάτια και αφήνονται όρθια να στεγνώσουν φυσικά κάτω από τον ήλιο. Ακολουθεί το τίναγμα και ο διαχωρισμός του σπόρου, μια διαδικασία ιδιαίτερα χρονοβόρα και απαιτητική, που παραμένει χειρωνακτική και απαιτεί παρουσία και εμπειρία από τον παραγωγό».

Ο ίδιος καλλιεργεί καστανό σουσάμι, μια ποικιλία που θεωρείται αρωματική και γευστική. Το καστανό σουσάμι διαφέρει από το λευκό τόσο στη γεύση όσο και στα χαρακτηριστικά του σπόρου.

Σύμφωνα με τον παραγωγό, το καστανό σουσάμι «ξεχωρίζει κυρίως για το έντονο άρωμα και τη γεύση του, χαρακτηριστικά που το κάνουν ιδιαίτερα κατάλληλο για παραγωγή ταχινιού και παραδοσιακών προϊόντων, ενώ τα τελευταία χρόνια υπάρχει αυξημένο ενδιαφέρον από καταναλωτές που αναζητούν ελληνικές πρώτες ύλες και μικρές ποιοτικές παραγωγές αντί για εισαγόμενα προϊόντα μαζικής καλλιέργειας».

Μάλιστα, σχεδόν ολοκληρη η παραγωγή του κ. Γάτου οδηγείται στην παραγωγή ταχινιού με την ονομασία «Θύσανος», το οποίο παρασκευάζεται από το το σουσάμι που ο ίδιος καλλιεργεί. Όπως εξηγεί, στόχος του είναι «να διατηρηθεί η ποιότητα του προϊόντος σε όλα τα στάδια, από το χωράφι μέχρι την τελική επεξεργασία, αποτέλεσμα της αγάπης του για την συγκεκριμένη καλλιέργεια».

Όπως αναφέρει «μέσα από τη χειρωνακτική εργασία, τη γνώση του χωραφιού και τη φροντίδα σε κάθε στάδιο παραγωγής, το καστανό σουσάμι εξακολουθεί να παράγεται στην ελληνική ύπαιθρο, διατηρώντας ζωντανή μια καλλιέργεια που συνδέεται εδώ και δεκαετίες με την ελληνική γαστρονομία και την αγροτική παράδοση».

Αξίζει να σημειωθεί πως σε μια περίοδο όπου πολλές παραδοσιακές καλλιέργειες σχεδόν εγκαταλείπονται ή αντικαθίστανται από πιο βιομηχανοποιημένες μορφές παραγωγής, η συνέχιση της καλλιέργειας σουσαμιού στην Ελλάδα αποτελεί ένα παράδειγμα επιμονής σε μια απαιτητική αλλά ποιοτική αγροτική δραστηριότητα. Για τον Παρμενίωνα Γάτο, η αγάπη για την συνέχιση της καλλιέργειας αποτελεί προσπάθεια διατήρησης μιας αγροτικής γνώσης που συνδέεται άμεσα με την ελληνική διατροφική παράδοση και προϊόντα όπως το ταχίνι και τα παραδοσιακά προιόντα.

ΑΠΕ-ΜΠΕ

Καθισμένη στο καφέ ενός ξενοδοχείου στο κέντρο της Θεσσαλονίκης, η Ελέν-Υβόν Μεϊνό (Hélène-Yvonne Meynaud), κόρη του σπουδαίου Γάλλου πολιτικού επιστήμονα, συγγραφέα και πανεπιστημιακού Ζαν Μεϊνό (Jean Meynaud) και της Ελένης Meynaud – Ζωγράφου αφηγείται στο Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων ψήγματα μιας ζωής πλάι σε δυο γονείς που άφησαν το δικό τους ξεχωριστό αποτύπωμα στον αντιδικτατορικό αγώνα στην Ελλάδα.

Αφορμή γι’ αυτή τη συνάντηση υπήρξε η έκθεση «Aidez le peuple grec: Η αντιδικτατορική συλλογή της οικογένειας Meynaud 1967-1974», η οποία φιλοξενείται έως τις 23 Μαΐου στο Γαλλικό Ινστιτούτο Θεσσαλονίκης. Την έκθεση διοργανώνουν το Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων για τον Κοινοβουλευτισμό και τη Δημοκρατία, το Γαλλικό Ινστιτούτο Θεσσαλονίκης και η Εταιρεία Φίλων του Χώρου Μνήμης της Αντιδικτατορικής Αντίστασης (1967-1974) στη Θεσσαλονίκη, με την υποστήριξη του Τμήματος Πολιτικών Επιστημών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και του Συνδέσμου Φυλακισθέντων και Εξορισθέντων Αντιστασιακών 1967-1974. Η έκθεση τελεί υπό την αιγίδα του Γενικού Προξενείου της Γαλλίας και του Δήμου Θεσσαλονίκης.

Ένα σπίτι γεμάτο ιστορία

Η αφήγηση της Ελέν Μεϊνό ξεκινά από την αρχή -από μια οικογένεια όπου η σκέψη, η πολιτική και η δράση δεν ήταν ξεχωριστά πεδία, αλλά τρόπος ζωής. «Ο πατέρας μου, ο Ζαν Μεϊνό, δεν ήταν μόνο ένας διακεκριμένος πανεπιστημιακός· ήταν ένας άνθρωπος που πίστευε βαθιά ότι η πολιτική επιστήμη έχει ευθύνη απέναντι στην κοινωνία -να την ερμηνεύει αλλά και να συμβάλλει στον μετασχηματισμό της. Από τα χρόνια του πολέμου, με την αιχμαλωσία του στη Γραμμή Μαζινό και τη δραματική του απόδραση από στρατόπεδο στο Βερντέν, μέχρι την ακαδημαϊκή του πορεία στη Γαλλία, την Ελβετία και τον Καναδά, κουβαλούσε πάντοτε μια έντονη αίσθηση ευθύνης απέναντι στον κόσμο», λέει με μια δόση νοσταλγίας και συγκίνησης στη φωνή και συνεχίζει:

«Δίπλα του, η μητέρα μου, η Ελένη Μεϊνό-Ζωγράφου, υπήρξε κάτι πολύ περισσότερο από σύντροφος ζωής. Από τα χρόνια της Κατοχής, όταν συμμετείχε στη διανομή συσσιτίων και σε δράσεις αλληλεγγύης, μέχρι τη μετέπειτα ενεργή της παρουσία σε διεθνείς οργανισμούς και κοινωνικά κινήματα, η ζωή της υπήρξε μια συνεχής πράξη συμμετοχής. Δούλεψε αθόρυβα αλλά καθοριστικά: στην οργάνωση του επιστημονικού έργου του πατέρα μου, στις διεθνείς του επαφές, στην ίδρυση και λειτουργία εκδόσεων, αλλά και στον αντιδικτατορικό αγώνα. Για εκείνη, η πολιτική δεν ήταν θεωρητικό σχήμα -ήταν ηθική υποχρέωση».

Περιγράφει γλαφυρά την ατμόσφαιρα στο σπίτι τους, ένα σπίτι «γεμάτο φωνές, γλώσσες, ιδέες, συζητήσεις για την Ελλάδα και τη Γαλλία, για τις κρίσεις, τους θεσμούς, τα δικαιώματα: «Ο πατέρας μου δίδασκε, έγραφε, ταξίδευε· η μητέρα μου οργάνωνε, συνέδεε, στήριζε. Και εγώ μεγάλωνα μέσα σε αυτή την ατμόσφαιρα, προσπαθώντας να βρω τη δική μου θέση».

Οι δεκαεπτά κούτες

Αυτό το γεμάτο ζωή σπίτι, ήρθε η στιγμή κάποτε ν’ αδειάσει. Ήταν μια πράξη βαθιά προσωπική, σχεδόν επώδυνη. «Το 2015, πολλά χρόνια μετά τον θάνατο του πατέρα μου, πεθαίνει και η μάνα μου. Και αρχίζω εγώ σε ένα τεράστιο σπίτι -εκατό χρόνια ζωής εκεί μέσα- να βάζω τα βιβλία από εδώ, τα πράγματα από εκεί. Και σε μια στιγμή βλέπω όλο αυτό το υλικό από τα χρόνια της δικτατορίας. Τα μαζεύω στο σαλόνι. Και γίνονται κούτες. Δεκαεπτά γεμάτες κούτες».

Αυτές οι κούτες δεν περιείχαν απλώς αντικείμενα. Περιείχαν την πυκνωμένη μνήμη μιας εποχής: εφημερίδες, προκηρύξεις, επιστολές, αφίσες, φωτογραφίες -τεκμήρια ενός αγώνα που είχε δοθεί μακριά από την Ελλάδα, αλλά με το βλέμμα στραμμένο σε αυτήν. «Λέω: τι να τα κάνω; Αποκλείεται να τα πετάξω. Και δεν μπορούσα να τα δώσω απλώς σε ένα γαλλικό πανεπιστήμιο. Τα περισσότερα ήταν ελληνικά. Έπρεπε να βρουν τον δρόμο τους». Αυτή η απόφαση -να μην χαθεί τίποτα- έγινε η αφετηρία για μια νέα πορεία: τη μετατροπή της ιδιωτικής μνήμης σε δημόσιο τεκμήριο.

Η Ελλάδα, η δικτατορία και ο αγώνας

Η ιστορία της οικογένειας Μεϊνό ξεκινά πολύ πριν από αυτές τις δεκαεπτά κούτες. Ο Ζαν Μεϊνό, γεννημένος το 1914 στο Carpentras της νότιας Γαλλίας, διέγραψε μια εντυπωσιακή διαδρομή. Σπούδασε Νομική και Πολιτικές Επιστήμες στο Παρίσι και στην Aix-en-Provence, αναδείχθηκε σε έναν από τους σημαντικούς εκπροσώπους της πολιτικής επιστήμης της εποχής του και δίδαξε σε κορυφαία ιδρύματα. Υπήρξε ενεργός στη δημιουργία διεθνών επιστημονικών δικτύων και συνέβαλε καθοριστικά στη συγκρότηση της International Political Science Association, υπό την αιγίδα της UNESCO.

Η σχέση του με την Ελλάδα άρχισε ως επιστημονικό ενδιαφέρον, αλλά σύντομα απέκτησε βαθύτερη διάσταση. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1960 μελετούσε συστηματικά το ελληνικό πολιτικό σύστημα, συνεργαζόταν με Έλληνες διανοούμενους και επιχειρούσε να κατανοήσει τη δυναμική της σύγχρονης ελληνικής κοινωνίας. Η Ελλάδα δεν ήταν για εκείνον μόνο ένα αντικείμενο έρευνας· ήταν ένας τόπος με τον οποίο συνδέθηκε ανθρώπινα.

Η γνωριμία του με την Ελένη Ζωγράφου στο Παρίσι υπήρξε καθοριστική. Εκείνη, έχοντας ήδη βιώσει την Κατοχή και την ανάγκη της συλλογικής δράσης, έφερε μαζί της μια έντονη πολιτική ευαισθησία. Παντρεύτηκαν το 1947 και από τότε η ζωή τους εξελίχθηκε ως μια κοινή πορεία, προσωπική και πολιτική.

Όταν επιβλήθηκε η δικτατορία στην Ελλάδα (1967-1974), η σχέση αυτή μετατράπηκε σε άμεση δράση. Η οικογένεια βρισκόταν τότε στον Καναδά. Η Ελέν Μεϊνό ήταν δεκαέξι ετών. «Μας έπιασε μια μεγάλη λαχτάρα», θυμάται. «Ξέραμε ανθρώπους που κρύβονταν, που προσπαθούσαν να φύγουν».

Η αντίδραση των γονιών της ήταν άμεση. Εντάχθηκαν ενεργά στο διεθνές αντιδικτατορικό κίνημα, εργάστηκαν για την ενημέρωση της διεθνούς κοινής γνώμης, ανέπτυξαν δίκτυα αλληλεγγύης. Η ίδια, ως φοιτήτρια πλέον, συμμετείχε ενεργά: εκδόσεις, διανομή υλικού, κινητοποιήσεις, επαφές.

«Σπίτι ήταν σαν οικογενειακό καθήκον να κάνουμε κάτι», τονίζει. Δεν υπήρχε διαχωρισμός ανάμεσα στο ιδιωτικό και το πολιτικό. Η πολιτική ήταν τρόπος ζωής. Η δράση αυτή δεν περιοριζόταν στην ενημέρωση. Υπήρχε και η πρακτική αλληλεγγύη: συγκέντρωση χρημάτων για οικογένειες πολιτικών κρατουμένων, προσπάθεια διεθνούς πίεσης, δημοσιοποίηση ονομάτων.

«Άμα λες το όνομα κάποιου που είναι στη φυλακή, τον βοηθάς να σωθεί, μας έλεγε ο Γεράσιμος Νοταράς», θυμάται, η γνωριμία του οποίου με τον Ζαν Μεϊνό έξι και πλέον δεκαετίες πριν, μια μέρα του Απρίλη, στην Ancienne Academie του Πανεπιστημίου της Λωζάνης, έμελλε να δέσει με άρρηκτους δεσμούς τη στενή φιλία και πορεία τους στον αντιδικτατορικό αγώνα. Μάλιστα, όσο ο Γεράσιμος Νοταράς ήταν στη φυλακή, ο Μισέλ Μεϊνό, καθηγητής μουσικής στο Πανεπιστήμιο του Μόντρεαλ και αδελφός της Ελέν, τού είχε αφιερώσει το μουσικό έργο «Leros».

Ο Ζαν Μεϊνό πέθανε το 1972, πριν προλάβει να δει την αποκατάσταση της Δημοκρατίας στην Ελλάδα. Η Ελένη Μεϊνό-Ζωγράφου συνέχισε για δεκαετίες τη δράση της, κρατώντας παράλληλα στο σπίτι όλα τα τεκμήρια εκείνης της περιόδου. «Ήταν η ιστορία της ζωής της», λέει η κόρη της. «Δεν ήθελε να τα δώσει». Έτσι, η μνήμη έμεινε εκεί· σιωπηλή, αλλά ζωντανή. Μέχρι το 2015…

Η μνήμη ως δημόσια υπόθεση

Η διαδικασία της εκκαθάρισης του σπιτιού αποδείχθηκε επίπονη και χρονοβόρα. «Δύο μήνες κάθε μέρα», θυμάται η Ελέν Μεϊνό. Δεν επρόκειτο μόνο για τα πολιτικά τεκμήρια· ήταν ολόκληρη η ζωή της οικογένειας που έπρεπε να ταξινομηθεί, να διανεμηθεί, να αποχαιρετιστεί.

Όμως, τα τεκμήρια της δικτατορίας ξεχώρισαν. Συγκεντρώθηκαν, ταξινομήθηκαν, και τελικά μετατράπηκαν σε δεκαεπτά μεγάλες κούτες. «Αποφάσισα να μην χαθεί τίποτα», θα πει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ.

Η απόφαση αυτή οδήγησε στην αποστολή του υλικού στην Ελλάδα και τον Γεράσιμο Νοταρά, καθώς και στη μελέτη του από ιστορικούς και ερευνητές. Το αποτέλεσμα ήταν η δημιουργία της έκθεσης που παρουσιάζεται αυτή την εποχή στο Γαλλικό Ινστιτούτο Θεσσαλονίκης, ενώ έχει φιλοξενηθεί κάποια χρόνια πριν και από το Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων για τον Κοινοβουλευτισμό και τη Δημοκρατία. Αλλά και η ανάδειξη ενός πολύτιμου αρχείου για την ιστορία του αντιδικτατορικού αγώνα.

«Μέσα απ’ όλα αυτά που έγιναν, διαπιστώνεις πως τα πράγματα και κυρίως οι μνήμες ζουν», λέει η Μεϊνό και η φράση αυτή συνοψίζει μια ολόκληρη φιλοσοφία. Τα αντικείμενα δεν είναι παθητικά· μεταφέρουν μνήμη, εμπειρία, ιστορία. Όταν περνούν από το ιδιωτικό στο δημόσιο, αποκτούν νέα ζωή. «Να μην μείνουν στο σπίτι. Να τα δει ο κόσμος», προσθέτει, κάνοντας τη μνήμη – πράξη.

Ανάμεσα στα τεκμήρια, ένα ξεχωρίζει ιδιαίτερα η ίδια: μια κασέτα από το ραδιόφωνο της Εξέγερσης του Πολυτεχνείου. «Ακόμα τώρα που το ακούω… τα παιδιά που μιλάνε… το κουράγιο τους… Η φωνή αυτή δεν είναι απλώς ιστορικό ντοκουμέντο· είναι ζωντανή εμπειρία».

Ένας διαρκής αγώνας η Δημοκρατία

Η Ελέν Μεϊνό σπούδασε μηχανικός στο Μόντρεαλ και αποφάσισε να πάει να δουλέψει στην Αλγερία. Στη συνέχεια έκανε το διδακτορικό της στο Ινστιτούτο Πολιτικών Σπουδών του Παρισιού με επιτόπια έρευνα στην Τασκένδη, με αντικείμενο τη μελέτη του πολεοδομικού σχεδιασμού στο Ουζμπεκιστάν το 1977, ενώ τα τελευταία 20 χρόνια, ήταν δικαστής στο Εργατικό Δικαστήριο.

Σήμερα, μιλά για τη Δημοκρατία με αγωνία, αλλά και με βαθιά πολιτική και ανθρώπινη ευαισθησία. Θεωρεί ότι η Δημοκρατία βρίσκεται σε κίνδυνο, όχι μόνο στη Γαλλία αλλά συνολικά στην Ευρώπη, καθώς η άκρα δεξιά ενισχύεται συνεχώς. Όπως λέει, αυτό δεν συμβαίνει τυχαία. Συνδέει την άνοδο της ακροδεξιάς με τις κοινωνικές ανισότητες, τη φτώχεια και την απογοήτευση του κόσμου, αλλά και με τον τρόπο που τα μέσα ενημέρωσης ελέγχονται πλέον από ολιγάρχες.

Για την ίδια, η Δημοκρατία δεν είναι μια αφηρημένη έννοια ούτε περιορίζεται μόνο στις εκλογές και στους θεσμούς. Δημοκρατία σημαίνει ισότητα, αξιοπρέπεια και πραγματική ελευθερία στη ζωή των ανθρώπων. Σημαίνει να μπορεί κάθε άνθρωπος να ζει καλά, να έχει αξιοπρεπή μισθό, καλό σπίτι, πρόσβαση στην εκπαίδευση και στην υγεία χωρίς φόβο και ανασφάλεια. Όπως λέει χαρακτηριστικά, «η δημοκρατία είναι να έχεις την ελευθερία να ζουν καλά όλοι».

Παράλληλα, εκφράζει μεγάλη θλίψη γιατί αισθάνεται ότι πολλές κοινωνικές κατακτήσεις των προηγούμενων δεκαετιών χάνονται. Νιώθει πως ένας κόσμος που κάποτε προχωρούσε μπροστά τώρα κινδυνεύει να γυρίσει πίσω. Ωστόσο, μέσα σε αυτή τη δυσκολία διατηρεί την ελπίδα της στους νέους ανθρώπους και αναφέρεται με συγκίνηση στις μεγάλες διαδηλώσεις της νεολαίας στη Γαλλία καθώς πιστεύει ότι η νέα γενιά μπορεί ακόμη να παλέψει για έναν πιο δίκαιο και δημοκρατικό κόσμο.

Άλλωστε, η ιστορία της οικογένειας Μεϊνό εκτείνεται πέρα από τα εθνικά όρια. Η ίδια η Ελέν Μεϊνό μιλά για μια ζωή που συνδέει διαφορετικές γεωγραφίες και αγώνες. «Έχω υιοθετήσει τρία παιδιά από τη Χιλή… Το αίσθημα της δημοκρατίας είναι για όλο τον κόσμο», υπογραμμίζει.

Στο τέλος, αυτό που μένει δεν είναι μόνο η ιστορία μιας οικογένειας, αλλά η συνέχεια μιας στάσης ζωής. «Νομίζω ότι πρέπει να συνεχίζεις τη δουλειά της οικογένειάς σου», τονίζει, εξηγώντας πως δεν αρκεί να θυμάσαι, αλλά να συνεχίζεις.

Και ίσως, τελικά, όλα συνοψίζονται σε εκείνη τη φράση που επιστρέφει ξανά και ξανά: «Τα πράγματα ζουν». Και μαζί τους, ζει και η ιστορία.

_________________________________________________________________

*Αύριο, Πέμπτη 14 Μαΐου 2026, στις 19:00, στην αίθουσα του Γαλλικού Ινστιτούτου Θεσσαλονίκης Allatini-Dassault, ο ιστορικός και αναπληρωτής καθηγητής του τμήματος Γαλλικής Γλώσσας και Φιλολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, Νικόλας Μανιτάκης θα επιχειρήσει να φωτίσει άγνωστες πτυχές των ελληνογαλλικών σχέσεων κατά τα έτη 1967-1974, περίοδο που προηγήθηκε της επανόδου του Κωνσταντίνου Καραμανλή από το Παρίσι με το γαλλικό προεδρικό αεροσκάφος, τα ξημερώματα της 24ης Ιουλίου 1974.

Η εκδήλωση πραγματοποιείται στο πλαίσιο της έκθεσης «Aidez le peuple grec: Η αντιδικτατορική συλλογή της οικογένειας Meynaud 1967-1974». Η είσοδος είναι ελεύθερη για το κοινό και η ομιλία θα γίνει στα ελληνικά.

ΦΩΤΟ: Γαλλικό Ινστιτούτο Θεσσαλονίκης

ΑΠΕ-ΜΠΕ/Σοφία Παπαδοπούλου

Στις 26 Απριλίου, όταν εξερράγη ο τέταρτος αντιδραστήρας του πυρηνικού σταθμού «Βλαντίμιρ Ίλιτς Λένιν» στο Τσερνομπίλ, εκείνη δεν ήξερε τίποτα. Κανείς δεν ήξερε… Οι σοβιετικές αρχές καθυστέρησαν να ενημερώσουν τόσο τον πληθυσμό της χώρας όσο και τη διεθνή κοινότητα. Χρειάστηκε να περάσουν δύο ημέρες και Σουηδοί τεχνικοί σε πυρηνικό σταθμό περίπου 1.000 χλμ μακριά να εντοπίσουν υψηλά επίπεδα ραδιενέργειας ώστε να σημάνει συναγερμός και να γίνει γνωστή η χειρότερη πυρηνική καταστροφή στην Ιστορία.

«Πήγαινα για να δω τη μητέρα μου στην Οδησσό», αφηγείται στο Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων η Βαλεντίνα,  που σήμερα ζει ως πρόσφυγας πολέμου στην Περαία της Θεσσαλονίκης. «Την ημέρα της έκρηξης ήμουν καθ’ οδόν προς την Οδησσό. Θυμάμαι μια περίεργη βροχή-ζεστή, ασυνήθιστη… Δεν ξέραμε τι ήταν. Αργότερα καταλάβαμε ότι ερχόταν από εκεί». Τότε, ήταν απλώς άνοιξη. Οι άνθρωποι περπατούσαν, γιόρταζαν το «ξύπνημα» της φύσης από τον λήθαργο του χειμώνα.

«Ήταν έγκλημα», λέει σήμερα. «Μπορούσαν να μας είχαν πει να μείνουμε στα σπίτια, αντί να περπατάμε αμέριμνοι στους δρόμους».

Το εργαστήριο της αόρατης απειλής

Όταν επέστρεψε στη δουλειά της, στο Χάρκοβο, όλα είχαν αλλάξει. Το εργαστήριο γέμισε δείγματα: τρόφιμα από όλη την Ουκρανία. Ψωμί, γάλα, μανιτάρια, φρούτα. Η δουλειά της ήταν να μετρά τη ραδιενέργεια.

«Στην αρχή δεν γνωρίζαμε τίποτα. Όταν επιστρέψαμε, είχαν ήδη αρχίσει οι έλεγχοι. Πηγαίναμε στο εργαστήριο και μετρούσαμε ραδιενέργεια σε τρόφιμα -φρούτα, γάλα, τυριά. Τα σύννεφα είχαν ταξιδέψει πολύ μακριά. Ακόμα και εκατοντάδες χιλιόμετρα απόσταση δεν σήμαινε ασφάλεια… Δούλευα με δείγματα κάθε μέρα. Υπήρχε πολύς φόβος. Δεν φορούσαμε μάσκες, μόνο γάντια. Καθόμασταν σε υπόγεια εργαστήρια και μετρούσαμε. Ήταν πολλή δουλειά, συνεχόμενη. Για χρόνια -τουλάχιστον τρία- ελέγχαμε τα πάντα», εξιστορεί η Βαλεντίνα.

Θυμάται μια σκηνή που έμεινε χαραγμένη ανεξίτηλα στη μνήμη της: φεύγοντας από την Οδησσό, η θεία της τής είχε δώσει ένα δοχείο με μούρα. «Είπα στους συναδέλφους μου να κάνουν τις απαραίτητες μετρήσεις. Μια φίλη πετάχτηκε όρθια, κόκκινη από ένταση: “Με δοκιμάζεις; Αυτά δεν είναι από την Οδησσό, είναι από το Τσερνομπίλ”, μου είπε».

«Ο κόσμος φοβόταν. Άλλοι αγόραζαν τρόφιμα, άλλοι όχι. Τα μανιτάρια τα απέφευγαν όλοι. Το γάλα και τα τυριά επίσης, γιατί μπορούσαν να μεταφέρουν ραδιενέργεια. Κανείς δεν ήξερε τι είναι ασφαλές και τι όχι», θα πει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η Βαλεντίνα Ροσόλοβα, που στα 80 της χρόνια έχει ζήσει μια -αν μη τι άλλο- αφηγήσιμη ζωή.

Φόβος, σιωπή και μετά …συνήθεια

Στις πρώτες μέρες, ο φόβος ήταν απόλυτος. Οι άνθρωποι έκλειναν τα παράθυρα -«βάζαμε γύρω από τα ξύλινα κουφώματα κόλλα», θα πει. Κι όμως, όπως συμβαίνει συχνά, ο φόβος μετατράπηκε σιγά σιγά σε ρουτίνα. «Μετά το συνηθίσαμε», παραδέχεται. «Αυτό είναι το πιο επικίνδυνο πράγμα· να συνηθίζεις τον φόβο».

Οι συνέπειες δεν σταμάτησαν τότε. Ο πατέρας της πέθανε από καρκίνο και η ίδια είναι πεπεισμένη ότι σχετίζεται με το Τσερνόμπιλ. «Ο πατέρας μου πέθανε από καρκίνο και πάντα έλεγε ότι ήταν από το Τσερνόμπιλ. Τότε πέθαναν πολλοί άνθρωποι. Υπήρχε πόνος, φόβος… αλλά σιγά σιγά ο κόσμος το συνήθισε. Συνέχισε να ζει, γιατί δεν υπήρχε άλλη επιλογή», λέει και αμέσως το καταγάλανο βλέμμα της, που παρά τις δοκιμασίες των οχτώ δεκαετιών ζωής παραμένει καθαρό, σκοτεινιάζει.

Για τρία χρόνια, κάθε τρόφιμο περνούσε από αυστηρούς ελέγχους. Τίποτα δεν έφτανε στην αγορά χωρίς έγκριση. Μετά, οι έλεγχοι έγιναν δειγματοληπτικοί. Η ζωή -ή κάτι που της έμοιαζε- συνεχίστηκε… Και κάπου εκεί, χωρίς να το καταλάβει τότε, έμαθε κάτι που θα την ακολουθούσε δεκαετίες μετά: πώς είναι να ζεις μέσα σε έναν αόρατο κίνδυνο και να συνεχίζεις.

Από την αόρατη απειλή στην ορατή καταστροφή

Χρόνια αργότερα, η Βαλεντίνα θα βρεθεί ξανά μπροστά σε έναν διαφορετικό κίνδυνο, αυτόν του πολέμου. Όχι αόρατο αυτή τη φορά, αλλά εκκωφαντικά παρόν. Το Χάρκοβο επιστρέφει στην αφηγήσή της -αυτή τη φορά όχι ως εργαστήριο που μετρά ραδιενέργεια, αλλά ως πεδίο μάχης. Και το παρόν αρχίζει να μοιάζει με το παρελθόν, με έναν παράδοξο τρόπο: τότε ο κίνδυνος δεν φαινόταν αλλά ήταν παντού. Τώρα φαίνεται και είναι εξίσου παντού.

«Κρυφτήκαμε στο υπόγειο. Στο Χάρκοβο. Και έξω γινόταν μάχη, στα προάστια». Το επαναλαμβάνει, όπως τότε επαναλαμβάνονταν οι μετρήσεις στο εργαστήριο. Σαν να χρειάζεται ρυθμό για να αντέξει το βάρος της αφήγησης. «Μείναμε έξι ημέρες. Το συνηθίσαμε», λέει. Η ίδια φράση. Η ίδια προσαρμογή. Όπως με τη ραδιενέργεια, έτσι και με τον πόλεμο, ο άνθρωπος συνηθίζει…

Αεροπλάνα περνούσαν. Βόμβες έπεφταν. Την έκτη ημέρα, η ένταση κορυφώθηκε. «Ήταν σαν ηλεκτρικό σοκ», θυμάται. Και τότε; «Τότε, εξαφανίστηκα… Άρχισα να τρέχω. Δεν πήρα τίποτα μαζί μου. Ούτε χρήματα, ούτε πράγματα». Το κεφάλι της άδειο -όπως τότε, μπροστά σε κάτι που δεν μπορούσε να κατανοήσει πλήρως. «Δεν σκεφτόμουν. Έτρεχα σαν μια κατσαρίδα…».

Η πορεία της, όπως και μετά το Τσερνόμπιλ, συνεχίστηκε χωρίς σαφή κατεύθυνση. Βρέθηκε στην Πολωνία, όπου μια γυναίκα οδηγεί εκατοντάδες χιλιόμετρα για να τη βρει. Της δίνει το κρεβάτι της. Τη φροντίζει. Για έναν μήνα, κάποιος άλλος φροντίζει να κρατήσει τη ζωή της στη θέση της, όπως τότε οι μετρήσεις κρατούσαν τον φόβο σε όρια.

Από την κόλαση του πολέμου στον παράδεισο της Θεσσαλονίκης

Σήμερα, η Βαλεντίνα ζει στη Θεσσαλονίκη και μαθαίνει ελληνικά -αλλάζει, μάλιστα, δυο λεωφορεία για να φτάσει στο κέντρο της πόλης, όπου γίνονται τα μαθήματα. Παρά τα όσα έχει ζήσει, θέλει κάποια στιγμή να νιώσει αρκετά ασφαλής ώστε να γυρίσει πίσω. «Θέλω να γυρίσω σπίτι. Αλλά φοβάμαι τους βομβαρδισμούς. Κάθε μέρα κάτι εκρήγνυται. Στην πολυκατοικία μου πέθαναν οκτώ άνθρωποι από το στρες», αφηγείται στο ΑΠΕ-ΜΠΕ. Ο τόνος στη φωνή της δεν αλλοιώνεται, αλλά το βάρος των λέξεων είναι αισθητό. Πρόσφατα, μια δασκάλα και ένα παιδί -γνωστοί της- σκοτώθηκαν. «Όταν το βλέπεις στις ειδήσεις, είναι σαν ταινία. Όταν είναι δικοί σου άνθρωποι, είναι αλλιώς».

Όσο διαρκεί ο πόλεμος, για την ίδια «σπίτι» της θα είναι η Ελλάδα. «Εδώ νιώθω καλά. Οι άνθρωποι είναι καλοί. Οι γιατροί με αντιμετωπίζουν σαν συνάδελφο». Θυμάται πώς ένιωσε, όταν πρωτοπάτησε το πόδι της στη Θεσσαλονίκη. «Ήταν σαν παράδεισος. Ζέστη. Κανονικότητα. Ανθρώπινη επαφή»…

Η αόρατη κληρονομιά του Τσερνομπίλ

Σαράντα χρόνια μετά, το Τσερνομπίλ δεν είναι μόνο μια ζώνη αποκλεισμού. Είναι μια εμπειρία που επαναλαμβάνεται με άλλες μορφές: αόρατοι κίνδυνοι, καθυστερημένες αλήθειες, κοινωνίες που μαθαίνουν να ζουν με το αδιανόητο. Η Βαλεντίνα το έχει ζήσει δύο φορές. Πρώτα, με μια βροχή που δεν ήξερε τι κουβαλούσε. Τώρα, με έναν πόλεμο που ξέρει πολύ καλά τι σημαίνει. Και ανάμεσα στα δύο, μια ολόκληρη ζωή που συνεχίζεται · με φόβο, με μνήμη, αλλά και με μια επίμονη, σχεδόν πεισματική, ανάγκη να χαμογελά.

Σαράντα χρόνια μετά την Καταστροφή του Τσερνομπίλ, η ιστορία της Βαλεντίνας δεν μοιάζει με μακρινό ιστορικό επεισόδιο. Είναι μια ζωντανή μνήμη που διασχίζει σύνορα, εποχές και πολέμους -από τα εργαστήρια της Σοβιετικής Ένωσης μέχρι ένα διαμέρισμα στην Περαία Θεσσαλονίκης, όπου σήμερα η Βαλεντίνα ζει ως πρόσφυγας πόλεμου.

*Τη φωτογραφία από τη ζωή της σε νεότερη ηλικία στο Χάρκοβο παραχώρησε στο η ίδια η Βαλεντίνα Ροσόλοβα. Λοιπές φωτογραφίες: ΑΠΕ-ΜΠΕ

ΑΠΕ-ΜΠΕ

Εμπνευστής της εικονικής αυτής πρότυπης εκπαιδευτικής δίκης είναι ο επίτιμος αντιπρόεδρος του ΣτΕ Ιωάννης Γράβαρης, ο οποίος είναι ουσιαστικά και ο σκηνοθέτης της «Δασκάλας με τα μήλα». Στην εικονική αυτή δίκη-παιχνίδι, τα παιδιά επέδειξαν άψογη συμπεριφορά και προσαρμοστικότητα μέσα στη μεγάλη αίθουσα της Ολομέλειας του ΣτΕ, εκεί ακριβώς που έχουν διεξαχθεί μεγάλες ιστορικές δίκες με τεράστιο κοινωνικό, οικονομικό, κ.λπ., ενδιαφέρον και έχουν προεδρεύσει, στα 79 χρόνια ζωής του δικαστηρίου, προσωπικότητες μεγάλου νομικού και ηθικού κύρους. Θεωρήσαμε, επεσήμανε ο κ. Γράβαρης, ότι είναι σημαντικό βασικές αρχές του κράτους δικαίου, όπως είναι το τεκμήριο της αθωότητας, η αρχή της ακεραιότητας, κ.ά., να περνάνε στα παιδιά όσο είναι πολύ μικρά με πρόσφορο τρόπο, έτσι ώστε να αποτελέσουν αργότερα στη ζωή τους εφόδια για την καθημερινότητά τους, αλλά και στις μελλοντικές θέσεις όπου θα απασχοληθούν.

Όταν πλέον οι αρχές αυτές εμπεδωθούν στα παιδιά, το ζήτημα της διαφθοράς δεν θα λύνεται πια με νόμους μόνο, γιατί τότε θα είναι πολύ αργά, αλλά αντανακλαστικά από τους ανθρώπους, οι οποίοι θα μαθαίνουν από μικροί να είναι ακέραιοι άνθρωποι, τόνισε ο κ. Γράβαρης και προσέθεσε ότι αναδείχθηκε στα παιδιά τι είναι το τεκμήριο της αθωότητας και πόσο σημαντικό είναι να μην οικοδομείται προκατάληψη πριν ακούσουν και εξετάσουν όλα τα στοιχεία που αποδεικνύουν αν πράγματι συνέβη κάτι ή όχι. Την ίδια στιγμή, συνέχισε, συνειδητοποιούν τα παιδιά τον κανόνα της συλλογικής επίλυσης μιας διαφοράς, αλλά και τη φιλική στάση προς τη Δικαιοσύνη. Ανέφερε ακόμη ο κ. Γράβαρης ότι με δικαστές παιδιά σε μια εικονική δίκη εκπληρώνεται και ένα πάγιο από χρόνια αίτημα, αυτό της διάδρασης του πολίτη με τους δικαστές και την Δικαιοσύνη, για να οικοδομηθεί για όλους η φιλικότητα προς την Δικαιοσύνη. Δεν πρέπει να παραλειφθεί ότι η διάδραση δεν είναι τίποτα άλλο από την αμφίδρομη μορφή της σχέσης επιρροής μεταξύ των διαδρώντων ατόμων. Κλείνοντας, ο κ. Γράβαρης δεν παρέλειψε να επισημάνει ότι «όλοι, με έναν τρόπο, παίζουμε έναν ρόλο» στη ζωή. Μετά το τέλος της δίκης, ο πρόεδρος του Συμβουλίου της Επικρατείας Μιχάλης Πικραμένος απένειμε στους μικρούς δικαστές ονομαστικά διπλώματα σε ανάμνηση της δίκης που συμμετείχαν στο ΣτΕ. Πρόγραμμα «Η δασκάλα με τα μήλα»

Τα παιδιά από τον παιδικό σταθμό-νηπιαγωγείο «Ο Μικρός Αντώνης» της Παλλήνης στην εκπαιδευτική παράσταση «Η δασκάλα με τα μήλα», κλήθηκαν να δικάσουν την ίδια τη δασκάλα τους, η οποία κατηγορήθηκε ότι κάθε πρωί πριν πάει σχολείο περνούσε από το μανάβικο του κυρ Αντώνη και έκλεβε ένα μήλο, χωρίς ποτέ ωστόσο να το πληρώνει. Το καθημερινό αυτό περιστατικό της κλοπής των μήλων το επιβεβαίωσαν ενόρκως στο δικαστήριο η μητέρα ενός παιδιού, μία μαθήτρια, ο διευθυντής του σχολείου, κ.ά., ενώ καταπέλτης σε βάρος της δασκάλας ήταν και ο εισαγγελέας της έδρας. Οι μικροί δικαστές βρέθηκαν σε τεράστιο δίλημμα για τις πράξεις της δασκάλας τους, αλλά κομβικό ρόλο στην αθώωση της κατηγορουμένης διαδραμάτισε η κατάθεση του κυρ Αντώνη, ο οποίος ήρθε καθυστερημένος μεν στη δίκη, αλλά η κατάθεσή του άλλαξε όλο το σκηνικό. Η συνέχεια στις οθόνες σας…

Από το Συμβούλιο της Επικρατείας έλαβαν μέρος: Έμπνευση και σκηνοθεσία: Ιωάννης Γράβαρης, αντιπρόεδρος, Πρόεδρος: Δημήτρης Πυργάκης, πάρεδρος, Εισαγγελέας: Βασίλης Γκρέτσος, πάρεδρος, Κατηγορούμενη: Bούλη Λαμπροπούλου, πρώην σύμβουλος Επικρατείας, Συνήγορος κατηγορουμένης: Φωτεινή Μπαγέρη, πάρεδρος, Καταγγέλλουσα μητέρα: Μαίρη Κολινιάτη, πάρεδρος, Μάρτυρας κόρη (πραγματική) της καταγγέλλουσας, μαθήτρια: Σοφία Πλατανιά, Μάρτυρας διευθυντής του σχολείου: Δημήτρης Τσαρούχας, πάρεδρος, Μάρτυρας υπεράσπισης και φίλη κατηγορουμένης: Τόνια Μητροπούλου, εισηγήτρια, Μάρτυρας υπεράσπισης και φίλη κατηγορουμένης “κυρία Σουσουρίδου”: Ελπίδα Σταφυλά, πάρεδρος, Μανάβης κυρ Αντώνης: Αντώνης Φοβάκης, πάρεδρος, Σύζυγος Μανάβη: Κασσιανή Μαρίνου, σύμβουλος Επικρατείας, Γραμματέας έδρας: Ευδοκία Κιλισμάνη και Επιμελητής δικαστηρίου: Χρήστος Τσιώμος.

ΦΩΤΟ ΑΠΕ-ΜΠΕ/ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΒΛΑΧΟΣ

ΑΠΕ-ΜΠΕ

«Η ζωή εν τάφω» και τα άλλα εγκώμια της ημέρας αντηχούν στη νορβηγική πρωτεύουσα, την ώρα που περισσότεροι από 250 πιστοί, στην πλειονότητά τους Έλληνες, συμμετέχουν στην περιφορά του Επιταφίου. Η πομπή ξεκίνησε από τον Μητροπολιτικό Ναό Ευαγγελισμού της Θεοτόκου, στο κέντρο του Όσλο, και κινήθηκε στους γύρω δρόμους, πραγματοποιώντας ολιγόλεπτη στάση στη ρωσική ορθόδοξη εκκλησία, όπου τελέστηκε επιμνημόσυνη δέηση στα κοιμητήριά της.

Η διαδρομή ολοκληρώθηκε με την επιστροφή στον ναό, όπου συνεχίστηκε η ακολουθία, με τον εσωτερικό χώρο και τον αυλόγυρο να έχουν γεμίσει από πιστούς. Μετά το τέλος της ακολουθίας, οι πιστοί ανανέωσαν το ραντεβού τους για την Ανάσταση. Τα ξημερώματα, μετά τον Όρθρο και τη Θεία Λειτουργία, προσφέρεται η παραδοσιακή μαγειρίτσα, ενώ την Κυριακή του Πάσχα η αυλή μετατρέπεται σε χώρο γιορτής, με αρνιά στη σούβλα, μουσική και χορό, μια εικόνα που γεφυρώνει ακόμη περισσότερο την απόσταση από την πατρίδα.

«Η εκκλησία εδώ είναι κάτι πολύ περισσότερο από ένας χώρος λατρείας. Είναι σημείο συνάντησης, ένας τόπος όπου οι άνθρωποι μιλούν ελληνικά, γνωρίζονται μεταξύ τους και νιώθουν ότι ανήκουν κάπου», εξηγεί στο Αθηναϊκό/Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων η αντιπρόεδρος του Εκκλησιαστικού Συμβουλίου και νομικώς επιβλέπουσα της Ελληνικής Ορθόδοξης Κοινότητας, Κυριακή Παπαδοπούλου.

Όπως επισημαίνει, ακόμη και άνθρωποι που στην Ελλάδα δεν είχαν στενή σχέση με την εκκλησία, στο Όσλο την αναζητούν. «Μου λένε συχνά: “εδώ βρίσκουμε έναν άνθρωπο να μιλήσουμε, να κοινωνικοποιηθούμε”. Αυτό έχει μεγάλη αξία σε μια ξένη χώρα», προσθέτει.

Η ίδια, με καταγωγή από την Κοζάνη, αφηγείται πώς βρέθηκε στη Νορβηγία, όπου διαμένει εδώ και 45 χρόνια. «Το 1977 σπούδαζα στο Πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης, όπου γνώρισα τυχαία έναν Νορβηγό καλλιτέχνη, ο οποίος ταξίδευε πεζός από τη χώρα του με προορισμό το Νεπάλ. Για να χρηματοδοτεί το ταξίδι του έστελνε ταξιδιωτικές ανταποκρίσεις σε νορβηγικές εφημερίδες και περιοδικά και εικονογραφούσε τα άρθρα αυτά με δικά του σχέδια», εξηγεί. Ο έρωτάς τους ήταν σφοδρός και την οδήγησε στο Όσλο όπου -μετά από μια περίοδο μετακινήσεων μεταξύ Ελλάδας και Νορβηγίας, εγκαταστάθηκαν μόνιμα το 1981.

Την εποχή εκείνη, η ελληνική παρουσία στη χώρα ήταν περιορισμένη, με λιγότερα από 200 άτομα. Η Ελληνική Ορθόδοξη Κοινότητα Νορβηγίας είχε ιδρυθεί το 1965, όμως για χρόνια δεν διέθετε ούτε ναό ούτε μόνιμο ιερέα, ενώ οι λειτουργίες τελούνταν μόλις εννέα φορές το χρόνο, σε παρεκκλήσι που παραχωρούσαν οι Λουθηρανοί. «Το 1987 ήταν μια καθοριστική χρονιά για εμάς, αφού είχαμε τη μεγάλη τύχη να μας χαρίσει μια προτεσταντική κοινότητα τον ναό στον οποίο βρισκόμαστε σήμερα», θυμάται η κ. Παπαδοπούλου. «Η μετατροπή του σε ορθόδοξο έγινε σταδιακά και με μεγάλες οικονομικές δυσκολίες, αφού έπρεπε να κατασκευαστεί τέμπλο, να αποκτηθούν τα απαραίτητα ιερά σκεύη και να διαμορφωθεί ο χώρος σύμφωνα με τις ανάγκες της ορθόδοξης λατρείας», συμπληρώνει. Καθοριστική υπήρξε η στήριξη του νορβηγικού κράτους, το οποίο επιδοτεί τις θρησκευτικές κοινότητες.

Η οικονομική κρίση που άνοιξε το δρόμο προς τη Νορβηγία

Με το πέρασμα των χρόνων, η παρουσία Ελλήνων στη Νορβηγία αυξήθηκε ελαφρώς, με αποτέλεσμα η κοινότητα να αριθμεί το 2011 περίπου 300 μέλη. Από την επόμενη χρονιά ωστόσο, η αύξηση ήταν εντυπωσιακή, με εκατοντάδες νέους Έλληνες να φτάνουν κάθε χρόνο στη Νορβηγία.

«Τότε γνωριζόμασταν όλοι μεταξύ μας, οπότε όταν βλέπαμε έναν καινούριο, τον πλησιάζαμε, ρωτούσαμε ποιος είναι και προσπαθούσαμε να τον βοηθήσουμε να σταθεί στα πόδια του», θυμάται η κ. Παπαδοπούλου, υπογραμμίζοντας πως η εκκλησία έγινε γρήγορα το πρώτο στήριγμα για τους νεοφερμένους. «Έψαχναν κάποια ελληνική κοινότητα και τους έστελναν εδώ», αναφέρει.

Σήμερα, οι Έλληνες στη χώρα υπολογίζονται σε περίπου 5.500, ενώ τα εγγεγραμμένα μέλη της κοινότητας φτάνουν τα 2.500. Από το 2015 υπάρχει πλέον μόνιμος ιερέας και η εκκλησία λειτουργεί πλήρως, τελώντας όλα τα μυστήρια, ενώ παράλληλα άρχισε να έχει έναν έντονο κοινωνικό ρόλο. Από το 2011 οργανώθηκε μια δομή υποστήριξης για τους νεοαφιχθέντες Έλληνες, η οποία λειτουργεί μέχρι σήμερα, ενώ από την εποχή της πανδημίας αυτό γίνεται διαδικτυακά, γεγονός που δίνει τη δυνατότητα επικοινωνίας και με ανθρώπους από άλλα μέρη της Νορβηγίας -εκτός του Όσλο, καθώς και με πολλούς που είναι ακόμα στην Ελλάδα και προγραμματίζουν να μεταναστεύσουν.

«Έχουμε συγκεντρώσει εμπειρία όλα αυτά τα χρόνια και βοηθάμε τους ανθρώπους με πρακτικές συμβουλές», λέει η κ. Παπαδοπούλου και εξηγεί: «Τους βοηθάμε με διάφορα γραφειοκρατικά ζητήματα, τους λέμε πώς να κάνουν τα χαρτιά τους, πού να απευθυνθούν, τι να προσέξουν. Ενημερώνουμε για θέματα παιδείας, υγείας, ακόμη και πού να απευθυνθούν αν αντιμετωπίσουν κάποια δυσκολία με τον εργοδότη τους. Μπορεί να μην είναι τυπικά “εκκλησιαστικό” έργο, αλλά είναι αυτό που χρειάζεται, αφού οι περισσότεροι είναι νέοι άνθρωποι, που χρειάζονται καθοδήγηση και στήριξη», σημειώνει.

Η εκκλησία ως στήριγμα για τους νέους μετανάστες

Έτσι, λοιπόν, η κοινότητα ανέπτυξε μία πολυεπίπεδη δράση, που δεν περιορίζεται στις θρησκευτικές εκδηλώσεις. Διοργανώνει εορτασμούς των εθνικών επετείων, πολιτιστικές δράσεις, ενώ μέλη της παραδίδουν μαθήματα νορβηγικών, συμβάλλοντας τόσο στην ένταξη όσο και στη διατήρηση της ελληνικής ταυτότητας.

«Όλα περιστρέφονται γύρω από την παράδοσή μας. Μας θυμίζουν την Ελλάδα, μας κρατούν κοντά στη γλώσσα και στα έθιμά μας, ειδικά όταν στην καθημερινότητα μιλάμε μόνο νορβηγικά, στις εργασίες και πολλοί ακόμα και στα σπίτια μας», λέει ο Μιχάλης Μπίκουλης από τη Βάρκιζα, που ζει εδώ και 30 χρόνια στο Όσλο. Ο ίδιος είναι επί σειρά ετών μέλος του διοικητικού συμβουλίου της Ελληνικής Ορθόδοξης Κοινότητας Νορβηγίας «Ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου» και δηλώνει ότι ο εθελοντισμός παίζει καθοριστικό ρόλο. «Μας δίνει μεγάλη χαρά να βοηθάμε τους συμπατριώτες μας που έρχονται εδώ να βρουν δουλειά, να κάνουν οικογένεια, να προχωρήσουν τη ζωή τους, να ξεκινήσουν από την αρχή», σημειώνει. Στον ναό λειτουργεί επίσης κατηχητικό για παιδιά και ενήλικες, με μαθήματα στα νορβηγικά, τα αγγλικά ή τα ελληνικά, βασισμένα επίσης στην εθελοντική προσφορά.

Η λειτουργία της κοινότητας και η «γεμάτη εκκλησία κάθε Κυριακή», τράβηξε το ενδιαφέρον και των Νορβηγών, ορισμένοι εκ των οποίων απευθύνονται, ρωτούν και ζητούν να μάθουν πληροφορίες. Χαρακτηριστικό είναι το γεγονός ότι στην ομάδα των ιεροψαλτών συμμετέχουν τόσο Έλληνες όσο και αρκετοί Νορβηγοί, ανάμεσά τους ο 22χρονος Έρικ. «Δεν είχα σχέση με τη νορβηγική Εκκλησία, έψαχνα να βρω την αλήθεια και κάπως έτσι βρέθηκα εδώ», λέει μιλώντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ. «Με τον καιρό βαφτίστηκα ορθόδοξος και πήρα το όνομα Πορφύριος», προσθέτει σε άπταιστα ελληνικά. «Έμαθα τη γλώσσα αρχικά από εφαρμογές και μετά μέσα από την εκκλησία. Ήθελα να καταλαβαίνω τι ψέλνουμε», δηλώνει.

Τέλος, ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην παρουσία των μικρών παιδιών στην εκκλησία. «Προσπαθούμε να έχουμε τον ναό ανοιχτό και για τα παιδιά. Ο Μητροπολίτης μας (σ.σ. Σουηδίας και πάσης Σκανδιναυΐας, Κλεόπας) μάς έχει ζητήσει να έχουμε ανοχή στα παιδιά, ακόμη και στην περίπτωση που κάνουν φασαρία στη διάρκεια των ακολουθιών. Όπως λέει, αυτά είναι το μέλλον και δεν πρέπει να νιώθουν καταπίεση μέσα στην εκκλησία», εξηγεί ο κ. Μπίκουλης.

Για τους Έλληνες του Όσλο, η εκκλησία δεν είναι μόνο τόπος λατρείας, αλλά ένα σταθερό σημείο αναφοράς στην καθημερινότητά τους και μία ζωντανή σύνδεση με την Ελλάδα, που απέχει 2.500 χιλιόμετρα μακριά…

*Φωτογραφίες: ΑΠΕ-ΜΠΕ
ΑΠΕ-ΜΠΕ

Δείτε το βίντεο:

«Πρόκειται για μια παραδοσιακή πασχαλινή τεχνική, η οποία γίνεται χρησιμοποιώντας ένα ειδικό εργαλείο, το κοντύλι. Πρωταγωνιστής είναι το λιωμένο μελισσοκέρι, που εφαρμόζεται πάνω στο αυγό πριν από το βάψιμο, δημιουργώντας περίτεχνα σχέδια», εξήγησε, μιλώντας στο Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων η κ. Κανδύλη-Βατιάνη.

Από τα χέρια της έχουν περάσει πολλές χιλιάδες αβγά, καθώς ασχολείται με την «περδίκα», όπως λέγεται η διαδικασία, εδώ και τρεις δεκαετίες. Το μεράκι της ήταν πάντα η ζωγραφική και η καλλιτεχνία, αγάπησε τη διαδικασία και τώρα κρατά με. …νύχια και με δόντια την παράδοση.

«Έχω ζωγραφίσει αμέτρητα αβγά. Γιατί δεν είναι μόνο αυτά που παρουσιάζω. Κάποια θα σπάσουν, κάποια δεν θα βαφτούν καλά. Μπορεί να παρουσιάσω 100, αλλά να έχω φτιάξει 300. Έχω και έναν πτηνοτρόφο που δουλεύει μόνο για μένα», λέει χαρακτηριστικά.

Η ζωγραφική των αβγών με κερί ήταν κάτι που την κέρδισε τόσο πολύ, ώστε παρακολούθησε πολλά σεμινάρια για να γίνει όλο και καλύτερη. Πλέον έφτασε στο σημείο να διδάσκει, να συμμετέχει σε εκδηλώσεις και έχει μάλιστα πάρει και βραβεία. «Το έθιμο ξεκίνησε μάλλον πριν από πάρα πολλά χρόνια, στο Βόιο, στις Βάνες και σε μερικά χωριά των Γρεβενών. Ήταν ένα έθιμο που το χρησιμοποιούσαν για να κερνούν. Αυτά τα αβγά ήταν για επίσημους, που θα τους τα πρόσφεραν το Πάσχα, και για τις νύφες που θα πήγαιναν δώρα, αλλά με απλά σχέδια, με λουλουδάκια και διακοσμητικά μοτίβα. Είναι χειροποίητο και έτσι ξεκίνησε ένας αγώνας δρόμου, γιατί το έθιμο είχε χαθεί. Το ξαναζωντάνεψα σιγά σιγά, πηγαίνοντας σε σεμινάρια και εκθέσεις. Το Υπουργείο Πολιτισμού με έχει βραβεύσει για την προσπάθεια που κάνω να αναδείξω το έθιμο και συνεχίζω όσο μπορώ», σημειώνει η ταλαντούχα καλλιτέχνιδα.

Όπως λέει, τα σχέδια αρχικά περιλάμβαναν στοιχεία της φύσης και γεωργικά εργαλεία. Στην πορεία χάθηκε το κοντύλι και παλιά γινόταν με τη μύτη από το κορδόνι του παπουτσιού. Όταν, όμως, το κορδόνι έγινε πλαστικό, δεν μπορούσαν να το κατασκευάσουν. Η ίδια εξηγεί πως βρήκε έναν τρόπο με μέταλλο που κρατάει τη θερμοκρασία και κατάφερε να το ξαναφτιάξει.

Όσο για την έμπνευσή της, αυτή προέρχεται επίσης από τη φύση, αλλά και από τη δική της φαντασία, η οποία, όπως φαίνεται από τα πασχαλινά αβγά – κοσμήματα, είναι ιδιαίτερα πλούσια. «Ξεκίνησα με γεωμετρικά σχήματα και λουλούδια, αλλά τα έχω εξελίξει πιο καλλιτεχνικά. Το πιο περίτεχνο αβγό που έχω κάνει είναι από στρουθοκάμηλο. Έχω κάνει και έκθεση με το Υπουργείο Πολιτισμού, την οποία είχε αναλάβει η Εφορεία Αρχαιοτήτων Κοζάνης. Εκεί, το αβγό που έφτιαξα ήταν το πιο δύσκολο. Δούλευα τρεις μέρες για ένα μικρό αβγό», εξηγεί.

Σύμφωνα με όσα λένε οι κυρίες που σχεδιάζουν περδίκες, το όνομα των κόκκινων αυτών πασχαλινών αυγών έχει να κάνει με την ομορφιά τους γιατί είναι ωραία σαν πέρδικες. «Πέρδικα λέμε μια όμορφη κοπέλα, μία όμορφη γυναίκα, την όμορφη νύφη», εξ αυτού και το «περδίκα» για το όμορφο, ξεχωριστό, κόκκινο πασχαλινό αυγό Γρεβενών – Κοζάνης, σημειώνει η Αγνή Κανδύλη-Βατιάνη, που είναι έτοιμη να διδάξει την τεχνική της σε όσους την προσκαλέσουν, διατηρώντας την παράδοση.

Αναστασία Τελιανίδου - Κάμερα: Γιάννης Αγγελάκης
ΑΠΕ-ΜΠΕ

Δεξιοτεχνία, υπομονή και μεράκι, στα εργαστήρια κατασκευής παραδοσιακών οργάνων

Ο ιδιαίτερος χαρακτήρας και η ταυτότητα της παραδοσιακής μουσικής δεν εξαρτάται μόνο από τα δημιουργήματά της και τη θεματογραφία της, αλλά -ίσως και κυρίως- από τα όργανά της.Και πολύ περισσότερο, όταν το μουσικό όργανο είναι και χειροποίητο, με στολίδια μοναδικά κι ανεπανάλητα, τότε η ποιότητά και του ήχου και του αντικειμένου καθαυτού, είναι ακόμη μεγαλύτερη. Το ΑΠΕ-ΜΠΕ επισκέφθηκε ιδιαίτερους κατασκευαστές παραδοσιακών, χειροποίητων, οργάνων και συνομίλησε μαζί τους για τη μοναδικότητα και τα μυστικά αυτής της τέχνης. Στον πεζόδρομο της Βαλτετσίου στα Εξάρχεια, βρίσκεται το εργαστήριο του Νικόλα Μπρας. Γνωστό σε όλη την Ελλάδα για την εξειδίκευσή του, κυρίως στα βιολιά, αλλά και σε άλλα έγχορδα όργανα. Ο γιος του Σωκράτης, ένας από τους ιδιοκτήτες και κατασκευαστές που λειτουργούν το εργαστήριο του Νικόλα Μπρα, μίλησε στο ΑΠΕ-ΜΠΕ. Ο Παναγιώτης Καφετζόπουλος, που πλέον είναι συνταξιούχος, αλλά συνεχίζει να ανοίγει το εργαστήριό του, ως γραφείο μόνο κι ως «εντευκτήριο» είναι ένας ιδιαίτερος και μοναδικός στο είδος του οργανοποιός. Ο Παναγιώτης Τουλίκας, που διατηρεί οργανοποιείο στην οδό Διδότου από το 2017 μας λέει πως τον επισκέπτονται «και επαγγελματίες, αλλά και νέοι. Ο Σάκης Καρακάσης κατασκευάζει κανονάκια. Όργανα απαιτητικά στην κατασκευή τους.

ΡεπορτάΖ: Γιώργης-Βύρων Δάβος. 

ΑΠΕ-ΜΠΕ/ΧΑΡΗΣ ΑΚΡΙΒΙΑΔΗΣ

]]>