Στην ετήσια έκθεσή του για την ποιότητα του αέρα, ο WMO προειδοποιεί για την αύξηση «των ακραίων δασικών πυρκαγιών» που έχουν «σοβαρές» επιπτώσεις στην υγεία εξαιτίας της τοξικότητας των καπνών τους, σύμφωνα με ανακοίνωση.

Η κλιματική αλλαγή τροφοδοτεί τα ακραία φαινόμενα: οι καύσωνες γίνονται πιο έντονοι και οι πυρκαγιές πολλαπλασιάζονται.

«Η ποιότητα του αέρα και η κλιματική αλλαγή δεν θα πρέπει να αντιμετωπίζονται σαν ξεχωριστά ζητήματα. Αν το ένα χειροτερεύει, χειροτερεύει παράλληλα και το άλλο», δήλωσε ο Λορέντζο Λάμπραντορ επιστήμονας στο WMO.

Στην έκθεσή του ο WMO επικεντρώνεται κυρίως σε δύο σημαντικούς ατμοσφαιρικούς ρύπους: τα μικροσωματίδια και το τροποσφαιρικό όζον, που συνδέονται με αναπνευστικές και καρδιαγγειακές παθήσεις. Εξετάζει επίσης κάποια αερολύματα, ιδίως τον μαύρο άνθρακα και τα μικροπλαστικά.

Σύμφωνα με την υπηρεσία του ΟΗΕ, η συγκέντρωση των μικροσωματιδίων (PM2,5) ήταν το 2025 πολύ υψηλότερη από τον μέσο όρο στον βόρειο Καναδά, σε κάποιες περιοχές της Ρωσίας και την κεντροδυτική Αφρική λόγω των πυρκαγιών, ενώ και στη βορειοδυτική Ισπανία παρατηρήθηκε σημαντική άνοδος λόγω των τεράστιων πυρκαγιών που ξέσπασαν το καλοκαίρι.

Η έκθεση επικαλείται έρευνα, σύμφωνα με την οποία τα γεγονότα με ακραία έκλυση καπνού έχουν τριπλασιαστεί παγκοσμίως από τη δεκαετία του 1990 και ενδέχεται να συνέβαλαν σε σχεδόν 100.000 πλεονάζοντες θανάτους ετησίως την περίοδο από το 2010 ως το 2018.

«Αν και οι κανονιστικές ρυθμίσεις που έχουν υιοθετηθεί στην Ευρώπη και τη βόρεια Αμερική έχουν επιτρέψει τη μείωση των μικροσωματιδίων PM2,5 που προέρχονται από τη βιομηχανία και τις μεταφορές, η έκθεση σε PM2,5 που οφείλονται στις πυρκαγιές αυξάνεται», υπογράμμισε ο WMO.

Μάλιστα τα μικροσωματίδια που εκλύονται από την καύση της βλάστησης στις δασικές πυρκαγιές «είναι πολύ πιο τοξικά» από αυτά που εκλύονται για παράδειγμα από τα αυτοκίνητα, εξήγησε ο Λάμπραντορ.

Θνησιμότητα

Αυτά τα μικροσωματίδια επηρεάζουν και την υγεία ανθρώπων που ζουν μακριά από τις περιοχές όπου μαίνονται δασικές πυρκαγιές, καθώς μεταφέρονται με τους ανέμους, πρόσθεσε, καταγγέλλοντας ότι οι τρέχουσες εκτιμήσεις των κινδύνων που συνδέονται με την ποιότητα του αέρα συχνά δεν λαμβάνουν επαρκώς υπόψη τους την αυξημένη τοξικότητα των καπνών από τις πυρκαγιές.

Επιδημιολογική έκθεση κατέληξε στο συμπέρασμα ότι τα κλασικά μοντέλα που βασίζονται στην συγκέντρωση PM2,5 μπορεί να υποτιμούν έως και κατά 93% τη θνησιμότητα που οφείλεται στις πυρκαγιές.

Άλλη μια πηγή ατμοσφαιρικής ρύπανσης με σημαντικές επιπτώσεις στην υγεία είναι το τροποσφαιρικό όζον, ο σχηματισμός του οποίου ευνοείται από τα κύματα καύσωνα, όπως αυτά που παρατηρούνται τους τελευταίους μήνες στην Ευρώπη, σημείωσε ο WMO.

Το πρόβλημα αυτό εντείνεται διότι «τα κύματα καύσωνα δημιουργούν τις κατάλληλες συνθήκες για τον σχηματισμό αυτού του όζοντος», επεσήμανε ο Λάμπραντορ.

Η άνοδος της θερμοκρασίας, η ατμοσφαιρική στασιμότητα και η ισχυρή ηλιακή ακτινοβολία συμβάλλουν στον σχηματισμό όζοντος στο επίπεδο του εδάφους κατά τη διάρκεια των καυσώνων, όπως δείχνουν πρόσφατες μελέτες που διεξήχθησαν στις νοτιοανατολικές ΗΠΑ, την Ευρώπη και την Κίνα, σύμφωνα με τον WMO.

Παρατεταμένη έκθεση στο τροποσφαιρικό όζον συνδέεται με άνοδο της θνησιμότητας, κυρίως από αναπνευστικές παθήσεις. Η αυξημένη παρουσία αυτού του ρύπου θα μπορούσε επομένως να οδηγήσει σε δεκάδες χιλιάδες επιπλέον θανάτους, προειδοποίησε ο WMO.

Η έκθεση εγείρει επίσης ανησυχίες σχετικά με τα μικροπλαστικά στην ατμόσφαιρα, η συγκέντρωση και οι επιπτώσεις των οποίων είναι δύσκολο να υπολογιστούν με ακρίβεια, καθώς και τον μαύρο άνθρακα (αιθάλη), που εκπέμπεται κυρίως από τις δασικές πυρκαγιές, ο οποίος εναποτίθεται σε χιονισμένες και παγωμένες επιφάνειες μειώνοντας την ικανότητά τους να αντανακλούν το φως και συμβάλλοντας έτσι στην υπερθέρμανση του πλανήτη.

ΑΠΕ-ΜΠΕ

Οι κυκλώνες Λόουελ και Καρίνα, αμφότεροι κατηγορίας 4, αναμένεται να συνεχίσουν να κινούνται σε μεγάλη απόσταση από τις ακτές της Χαβάης, σύμφωνα με το αμερικανικό κέντρο κυκλώνων και τυφώνων (NHC). Οι τροχιές τους όμως παραμένουν αβέβαιες. Συνεχίζουν να υπάρχουν πιθανότητες ενίσχυσης των ανέμων και βροχοπτώσεων στο αμερικανικό αρχιπέλαγος.

Η Χαβάη ακόμη συνέρχεται από το πέρασμα, στα μέσα Αυγούστου, του κυκλώνα Λάλα, που προκάλεσε πλημμύρες. Τους κυκλώνες Λόουελ και Καρίνα ακολουθεί η τροπική καταιγίδα Μαρία, μερικά χιλιόμετρα από τις μεξικανικές ακτές, που αναμενόταν «να ενισχυθεί σε κυκλώνα» αργότερα χθες (σ.σ. τις πρώτες πρωινές ώρες Ελλάδας), σύμφωνα με το NHC.

Το Ελ Νίνιο «δημιουργεί συνθήκες που ευνοούν τις καταιγίδες αυτές, οι οποίες τροφοδοτούνται κατά κύριο λόγο από θερμά νερά», εξήγησε στο Γαλλικό Πρακτορείο η Τζούλια Κόουλ, κλιματολόγος στο πανεπιστήμιο της πολιτείας Μίσιγκαν. Η αλληλουχία αυτή τριών καταιγίδων παρατηρείται «σίγουρα σπάνια», πρόσθεσε.

Το 2015 είχαν παρατηρηθεί τέσσερις κυκλώνες ο ένας πίσω από τον άλλο — και εκείνη η χρονιά είχε σημαδευτεί από ισχυρό Ελ Νίνιο.

«Το κλιματικό σύστημα έχει θερμανθεί στ’ αλήθεια εδώ και περίπου είκοσι χρόνια», επιχειρηματολόγησε ο Μπέντζαμιν Κέρτμαν, του πανεπιστημίου του Μαϊάμι, τονίζοντας πως η θερμοκρασία των νερών στην επιφάνεια βρίσκονται ήδη σε επίπεδο σχεδόν ρεκόρ.

Σύμφωνα με την αμερικανική υπηρεσία παρατήρησης των ωκεανών και της ατμόσφαιρας (NOAA), οι πιθανότητες το φαινόμενο Ελ Νίνιο να είναι το ισχυρότερο στα χρονικά υπολογίζεται πως είναι 69%. Προκαλεί ήδη ακραία καιρικά φαινόμενα σε όλο τον κόσμο, ενώ αναμένεται να φτάσει στην κορύφωσή του τον Νοέμβριο.

Το κλιματικό φαινόμενο που εκδηλώνεται κάθε δύο ως επτά χρόνια συμβαίνει όταν ανατολικοί άνεμοι που σε φυσιολογικές συνθήκες συγκρατούν τα θερμά νερά στον δυτικό Ειρηνικό ωκεανό εξασθενούν προσωρινά, επιτρέποντάς τους να κινηθούν προς τον ανατολικό.

Όταν οι θερμοκρασίες στην επιφάνεια παραμένουν υψηλότερες του φυσιολογικού για μήνες, προκαλούνται καταιγίδες πέρα από την περιοχή και καταγράφονται επιπτώσεις στην ατμόσφαιρα της Γης συνολικά. Κατά συνέπεια, το κλίμα γίνεται πιο θερμό και ξηρό κατά τόπους, πιο κρύο και υγρό σε άλλους. Οι επιστήμονες συμφωνούν στο ότι η κλιματική αλλαγή ενισχύει τις συνέπειες του φαινομένου.

Δεν υπάρχει αντίθετα επιστημονική συναίνεση για το εάν η κλιματική αλλαγή ενισχύει το ίδιο το Ελ Νίνιο, παρότι αρχίζουν να παρουσιάζονται δεδομένα τα οποία κατατείνουν σε αυτό.

ΑΠΕ-ΜΠΕ

«Ο Ελ Νίνιο έχει πλέον εδραιωθεί και θα ενταθεί ως ένα φαινόμενο πολύ ισχυρής έντασης τους επόμενους μήνες, με σημαντικές επιπτώσεις στη θερμοκρασία και τις βροχοπτώσεις καθώς και στους κινδύνους πλημμυρών, ξηρασιών και ακραίας ζέστης», τόνισε ο WMO σε νεότερη ενημέρωσή του.

Το επεισόδιο «αναμένεται να ενισχυθεί ακόμη περισσότερο τους επόμενους μήνες φτάνοντας σε πολύ υψηλή ένταση προτού κορυφωθεί προς το τέλος του 2026», πρόσθεσε. Εξάλλου ο WMO σημειώνει ότι οι πιο πρόσφατες εποχιακές μετεωρολογικές προβλέψεις του δείχνουν «εξαιρετικά υψηλή πιθανότητα», σχεδόν 100%, ότι το Ελ Νίνιο θα διατηρηθεί ως το Φεβρουάριο του 2027.

«Μπροστά στα μάτια μας το Ελ Νίνιο αποκτά εξαιρετικές διαστάσεις. Η επιστήμη είναι κατηγορηματική: ο πλανήτης εισέρχεται σε αχαρτογράφητα νερά και αυτά τα νερά θερμαίνονται. Η θερμοκρασία της επιφάνειας της θάλασσας φτάνει σε επίπεδα ρεκόρ, ο υδράργυρος συνεχίζει να ανεβαίνει και βρισκόμαστε σε μια ζώνη υψηλού κινδύνου στην οποία τα ακραία μετεωρολογικά φαινόμενα γίνονται η νέα κανονικότητα», προειδοποίησε ο γενικός γραμματέας του ΟΗΕ Αντόνιο Γκουτέρες.

Τα νερά θερμαίνονται

Το Ελ Νίνιο είναι ένα φυσικό φαινόμενο που επαναλαμβάνεται κάθε δύο με επτά χρόνια. Τα νερά στην επιφάνεια του κεντρικού και του ανατολικού ισημερινού Ειρηνικού θερμαίνονται από την άνοιξη και μετά, προκαλώντας σημαντικές αλλαγές στα πρότυπα των ανέμων, την πίεση και τις βροχοπτώσεις σε παγκόσμια κλίμακα τους επόμενους μήνες.

Η θερμοκρασία στην επιφάνεια της θάλασσας σε αυτή την περιοχή του ισημερινού Ειρηνικού είναι σαφώς υψηλότερη από τον μέσο όρο και συνεχίζει να αυξάνεται.

Μεταξύ του Μαΐου και του Ιουλίου του 2026 η θερμοκρασία ήταν κατά μέσο όρο 1,5° Κελσίου πάνω από το κανονικό και τον Ιούλιο έφτασε τους 2° Κελσίου, σύμφωνα με τον WMO. Από τα τέλη Ιουλίου ως τα μέσα Αυγούστου τα στοιχεία δείχνουν ότι η θερμοκρασία στην επιφάνεια της θάλασσας στον ισημερινό Ειρηνικό ήταν 2,2° Κελσίου με 2,6° Κελσίου πάνω από τον μέσο όρο, «γεγονός που καταδεικνύει ότι το φαινόμενο συνεχίζει να ενισχύεται».

Κάτω από την επιφάνεια του ωκεανού η θερμοκρασία σε κάποιες περιοχές ήταν ακόμη και περισσότερους από 8°Κελσίου πάνω από τον κανονικό μέσο όρο τον Ιούλιο και στις αρχές Αυγούστου.

«Οι συνθήκες αυτές επιβεβαιώνουν ότι το Ελ Νίνιο επιμένει και ότι υπάρχει πιθανότητα νέας ενίσχυσής του στη διάρκεια των επόμενων μηνών», ανέφερε ο WMO.

Αν και κάθε Ελ Νίνιο είναι διαφορετικό, το φαινόμενο αυτό ιστορικά εντείνει τις ξηρασίες και αυξάνει τον κίνδυνο πυρκαγιών σε κάποιες περιοχές του Αμαζονίου, της Κεντρικής Αμερικής, της Ινδονησίας και της Αυστραλίας, ενώ προκαλεί αλλαγές στους μουσώνες στην Ινδία ή καταρρακτώδεις βροχές στην ανατολική Αφρική.

Από το 1950 επτά επεισόδια Ελ Νίνιο έχουν φτάσει το επίπεδο της «πολύ υψηλής έντασης», σύμφωνα με την Αμερικανική Υπηρεσία Ωκεανών και Ατμόσφαιρας (NOAA), με το ισχυρότερο να καταγράφεται το 1982-83.

Κούρσα ενάντια στον χρόνο

Το φαινόμενο αυτό έρχεται να προστεθεί στην ανθρωπογενή κλιματική αλλαγή, ενισχύοντας τα ακραία μετεωρολογικά φαινόμενα. Ωστόσο η ένταση ενός φαινομένου Ελ Νίνιο δεν αρκεί για να καθοριστεί η σοβαρότητα των συνεπειών του σε μια χώρα ή μια περιοχή, σημείωσε ο WMO.

Οι επιπτώσεις του διαφέρουν ανάλογα με τις περιοχές και τις εποχές και μπορεί να αλλάζουν εξαιτίας άλλων κλιματικών παραγόντων, κυρίως τις συνθήκες στον Ινδικό και τον Ατλαντικό Ωκεανό.

Για την περίοδο Σεπτεμβρίου- Νοεμβρίου 2026 οι προβλέψεις του WMO αναφέρουν ότι υπάρχει αυξημένη πιθανότητα για θερμοκρασίες άνω των κανονικών σχεδόν στο σύνολο των χερσαίων μαζών, καθώς και πρότυπα βροχοπτώσεων που ταιριάζουν σε ένα ισχυρό φαινόμενο Ελ Νίνιο στον Ειρηνικό.

Το Ελ Νίνιο «μπορεί να προκαλέσει ισχυρό πλήγμα στους ανθρώπους και τις οικονομίες όλου του κόσμου. Παρατηρούμε ήδη αναταράξεις και καταστροφές που προκλήθηκαν από ξηρασίες και πλημμύρες και αναμένουμε ότι οι επιπτώσεις αυτές θα επιδεινωθούν καθώς το Ελ Νίνιο εντείνεται», προειδοποίησε η γενική γραμματέας του WMO Σελέστ Σάουλο.

«Αυτό το εξαιρετικό φαινόμενο Ελ Νίνιο απαιτεί εξαιρετική προετοιμασία και αντίδραση (…) Δεν υπάρχει χρόνος για χάσιμο», πρόσθεσε.

«Έχει ξεκινήσει πλέον ένας αγώνας δρόμου ενάντια στον χρόνο μεταξύ των επιδεινούμενων κινδύνων και της αποφασιστικότητάς μας να δράσουμε για το κλίμα και να προστατεύσουμε τους πληθυσμούς. Είναι ένας αγώνας δρόμου που πρέπει να κερδίσουμε», προέτρεψε ο Γκουτέρες.

Τη χρονιά που ακολουθεί ύστερα από ένα φαινόμενο Ελ Νίνιο η θερμότητα που έχει αποθηκευτεί στον ωκεανό απελευθερώνεται στην ατμόσφαιρα, συμβάλλοντας στην άνοδο της παγκόσμιας θερμοκρασίας, γεγονός που οδηγεί πολλούς κλιματολόγους να προβλέψουν ότι το 2027 θα είναι η πιο θερμή χρονιά που έχει καταγραφεί ποτέ.

 Η πιο θερμή χρονιά που έχει καταγραφεί μέχρι στιγμής ήταν το 2024, έπειτα από το προηγούμενο φαινόμενο Ελ Νίνιο.

ΑΠΕ-ΜΠΕ

Τα φαινόμενα αυτά, οι έντονες βροχοπτώσεις και οι ισχυρές καταιγίδες που τα συνόδευαν, προκάλεσαν μεγάλες καταστροφές σε πολλούς οικισμούς, επιχειρήσεις και αγροτικές καλλιέργειες. Συγκεκριμένα, το μέγεθος της καταστροφής προκάλεσε έντονους προβληματισμούς για την ανθεκτικότητα του φυσικού και δομημένου περιβάλλοντος απέναντι στην κλιματική αλλαγή.
Τον Οκτώβριο του 2023, αμέσως μετά τις καταστροφές, το Τμήμα Μηχανικών Χωροταξίας, Πολεοδομίας και Περιφερειακής Ανάπτυξης (ΤΜΧΠΠΑ) της Πολυτεχνικής Σχολής του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας συνέταξε ένα κείμενο θέσεων και προτάσεων, περιγράφοντας έναν ολοκληρωμένο οδικό χάρτη δράσεων για την επόμενη ημέρα. Οι προτάσεις αυτές αφορούν στην ανθεκτικότητα του φυσικού και του δομημένου περιβάλλοντος της Θεσσαλίας απέναντι στις ισχυρές «πιέσεις» που δέχεται λόγω αλλαγής των βροχομετρικών και των υδρογραφικών δεδομένων, τα οποία αποτελούν συνέπειες της κλιματικής αλλαγής.
Η κλιματική αλλαγή και τα νέα βροχομετρικά δεδομένα
Οι πρόσφατες επιστημονικές απόψεις που έχουν διατυπωθεί διεθνώς, συγκλίνουν στην άποψη, σύμφωνα με τους επιστήμονες του Τμήματος, ότι η κλιματική αλλαγή οφείλεται σε φυσικές διεργασίες, καθώς και σε ανθρώπινες δραστηριότητες, ενώ προκαλεί σημαντικές αρνητικές επιδράσεις στην ανθρώπινη ζωή και στο περιβάλλον. Οι ανθρώπινες δραστηριότητες επηρεάζουν τη σύνθεση της ατμόσφαιρας της Γης, ενώ δρουν συμπληρωματικά στη φυσική κλιματική διακύμανση που παρατηρείται σε συγκρίσιμα τακτά χρονικά διαστήματα. Γενικότερα, η εντατικοποίηση των ανθρώπινων δραστηριοτήτων των τελευταίων δεκαετιών σε συνδυασμό με την αλόγιστη χρήση των φυσικών πόρων οδήγησαν στην αύξηση της θερμοκρασίας της Γης και στην πρόκληση της κλιματικής αλλαγής.
Οι επιστημονικές μελέτες δείχνουν ότι μια από τις κύριες επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής είναι η εμφάνιση των ακραίων καιρικών φαινομένων (πλημμύρες, καύσωνες, πυρκαγιές, κυκλώνες, ερημοποιήσεις, ξηρασίες κ.ο.κ.). Σύμφωνα με τις σχετικές προβλέψεις, οι καύσωνες θα εμφανίζονται με μεγαλύτερη συχνότητα, ενώ θα έχουν μεγαλύτερη διάρκεια και ένταση. Οι καύσωνες θα ευνοήσουν την πρόκληση πυρκαγιών στα δάση και την εντατικοποίηση της ερημοποίησης ορισμένων άνυδρων περιοχών ή περιοχών με περιορισμένα υδατικά αποθέματα. Η εμφάνιση των περιόδων ψύχους θα ελαττωθεί, ενώ θα παρατηρούνται περιστασιακές έντονες ψυχρές περίοδοι. Εκτός των προαναφερθέντων μεταβολών, αναμένεται να αυξηθεί η συχνότητα και η ένταση των βροχοπτώσεων, με συνέπεια την πρόκληση πλημμυρών στις αστικές και μη αστικές περιοχές.
Η Περιφέρεια Θεσσαλίας, σύμφωνα επίσης με τους επιστήμονες, είναι η περιοχή στην Ελλάδα με τις μεγαλύτερες αρνητικές επιδράσεις από τα ακραία καιρικά φαινόμενα. Συγκριμένα, την τελευταία τριετία (Σεπτέμβριος του 2020 και Σεπτέμβριος του 2023) τρία βαθιά μετεωρολογικά χαμηλά, στα οποία δόθηκαν οι ονομασίες «Ιανός», «Daniel» και «Elias» και είχαν χαρακτηριστικά μεσογειακού κυκλώνα, έπληξαν τη Θεσσαλία με καταστροφικές συνέπειες. Τα εν λόγω φαινόμενα διακρίνονταν από θυελλώδεις ανέμους, πολύ ισχυρές τοπικές καταιγίδες, με μεγάλη ένταση και μικρή χρονική διάρκεια, οι οποίες επέφεραν βιβλικές πλημμύρες, προκαλώντας πολύ μεγάλες ζημιές στην περιοχή.
Ειδικά, το φαινόμενο «Daniel» προκάλεσε μεγάλες ζημιές στις αγροτικές και τις κτηνοτροφικές εκμεταλλεύσεις (οι πλημμυρισμένες εκτάσεις στη θεσσαλική πεδιάδα υπερέβησαν το 1 εκατομμύριο στρέμματα), κατέστρεψε αρκετές γέφυρες, οδικές υποδομές (κυρίως στην περιοχή του Πηλίου) και το βασικό σιδηροδρομικό δίκτυο της χώρας. Αρκετοί οικισμοί στη θεσσαλική πεδιάδα και αστικές συνοικίες της πόλης της Λάρισας κατακλίστηκαν από τα όμβρια ύδατα, με μεγάλες ζημιές στον οικιστικό πλούτο, πολλά κτίρια κατέρρευσαν, ενώ παρασύρθηκαν και καταστράφηκαν πολλά αυτοκίνητα, καθώς και εξοπλισμός επιχειρήσεων. Επιπλέον, υπήρξαν απώλειες σε ανθρώπινες ζωές και πολλοί κάτοικοι εγκατέλειψαν τις κατοικίες τους.
Τα παρακάτω υδρολογικά στοιχεία που διατίθενται για το φαινόμενο «Daniel» είναι αποκαλυπτικά για το μέγεθος των μεταβολών:
* Η Ζαγορά του Πηλίου δέχθηκε 754 mm βροχής σε 24 ώρες και 1.092 mm βροχής σε 48 ώρες. Το ύψος αυτό των βροχοπτώσεων 24-ώρου είναι το μεγαλύτερο που έχει καταγραφεί στην Ελλάδα, ενώ το προηγούμενο ρεκόρ ημερήσιου ύψους βροχής ήταν 644,7 mm και είχε καταγραφεί στην Παλική Κεφαλονιάς κατά τη διάρκεια του μεσογειακού κυκλώνα «Ιανός» τον Σεπτέμβριο 2020.
* Η Πορταριά δέχτηκε 884 mm βροχής σε 48 ώρες. Σημειώνεται ότι δεν ήταν δυνατή η μέτρηση περαιτέρω χιλιοστών βροχοπτώσεων επειδή ο μετεωρολογικός σταθμός στη συνέχεια απέτυχε να δώσει στοιχεία.
* Οι νότιες περιοχές της Π.Ε. Καρδίτσας δέχτηκαν 550-600 mm βροχής σε 48 ώρες.
Τα ύψη των παραπάνω βροχοπτώσεων υπερέβησαν κατά πολύ τις προβλέψεις της Μονάδας ΜΕΤΕΟ του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών. Ενδεικτικά αναφέρεται στην έκθεση ότι η μέγιστη τιμή που προβλεπόταν για τις ανατολικές πλαγιές της Πίνδου και της ανατολικής Θεσσαλίας ήταν 700 mm μέσα σε 72 ώρες.
Χωρικός Σχεδιασμός και Κλιματική Αλλαγή
Σύμφωνα με τους επιστήμονες του ΤΜΧΠΠΑ, η διαχείριση των πλημμυρικών φαινομένων πρέπει να μετατοπιστεί στρατηγικά από την αντιμετώπιση των επιπτώσεων στην πρόληψη. Ο κίνδυνος πλημμυρών δεν μπορεί πλέον να θεωρείται απλώς ένας «εξωτερικός περιορισμός», αλλά ένα δομικό στοιχείο της εδαφικής ταυτότητας της Θεσσαλίας που πρέπει να καθοδηγεί τον σχεδιασμό. Για να επιτευχθεί αυτό, προτάθηκε μια σειρά άμεσων θεσμικών και οργανωτικών μέτρων.
Σχεδιασμός Ανθεκτικών Πόλεων και Οικισμών
Η έννοια της ανθεκτικότητας αναλύεται από το ΤΜΧΠΠΑ σε δύο άξονες: την προσαρμογή (adaptation) και τον μετριασμό (mitigation). Ο σχεδιασμός οφείλει να αναγνωρίσει την τεράστια τρωτότητα του πεδινού εξωαστικού χώρου του θεσσαλικού κάμπου (όπου επλήγησαν οικισμοί-έδρες Δήμων όπως ο Παλαμάς και η Φαρκαδόνα) και της παράκτιας ζώνης του Πηλίου. Οι προτάσεις του Πανεπιστημίου:
(i) Μετεγκατάσταση Οικισμών: Προτάθηκε η διερεύνηση εναλλακτικών (γειτονικών) τοποθεσιών για τη στέγαση του πληθυσμού οικισμών που παρουσιάζουν τη μεγαλύτερη επικινδυνότητα. Η ιστορία διδάσκει ότι αρχαίοι οικισμοί (π.χ. Τύρναβος, Σέσκλο) χτίζονταν στα υψηλότερα σημεία της πεδιάδας για προστασία.
(ii) Ειδικοί Όροι Δόμησης: Οι επιστήμονες πρότειναν την απαγόρευση υπογείων και την υποχρεωτική υπερύψωση των ισογείων κατά 1 μέτρο στους πεδινούς και παρόχθιους οικισμούς. Για αστικές περιοχές (Λάρισα, Βόλος) που κινδυνεύουν, προτάθηκε η υποχρεωτική κατασκευή οικοδομών επί Pilotis (πιλοτής).
(iii) Πράσινες και Μπλε Υποδομές: Η μείωση της εξάρτησης από συμβατικές «γκρι» υποδομές. Προτάθηκε η χρήση υδατοδιαπερατών υλικών, η δημιουργία κήπων βροχής, οι πράσινες στέγες, και η αποκατάσταση-ανάδειξη ρεμάτων που είχαν εγκιβωτιστεί σε υπόγειους αγωγούς.
Ανθεκτικές Συγκοινωνιακές Υποδομές
Η κακοκαιρία «Daniel» κατέστρεψε 70 χλμ. οδικού δικτύου, 79 γέφυρες και 130 τεχνικά έργα στην Περιφέρεια Θεσσαλίας. Το ΤΜΧΠΠΑ τόνισε ότι ο σχεδιασμός πρέπει να καλύπτει τρία στάδια: Πρόληψη, Απόκριση και Ανάκαμψη. Οι επιστήμονες υπογράμμισαν ότι τόσο η ενίσχυση των υφιστάμενων υποδομών όσο και ο σχεδιασμός των νέων πρέπει να γίνουν με νέα υδρολογικά δεδομένα. Επιπλέον, ζήτησαν τον καθορισμό πλημμυρικών ζωνών όπου θα αποφεύγεται αυστηρά η χωροθέτηση νέων σημειακών υποδομών.
Αντιπλημμυρικά Φράγματα: Η Μακροπρόθεσμη Λύση
Η δημιουργία της εύφορης θεσσαλικής πεδιάδας, που στην αρχαιότητα ήταν μια αβαθής λίμνη, οφείλεται στα εκτεταμένα αποστραγγιστικά έργα. Σύμφωνα με το ΤΜΧΠΠΑ, τα πλημμυρικά φαινόμενα ευνοούνται από τη μείωση της συχνότητας αλλά αύξηση της έντασης των βροχών. Η οριστική, μακροπρόθεσμη λύση απαιτεί τη συγκράτηση των υδάτων στα ορεινά πριν αυτά φτάσουν στον Πηνειό, ο οποίος αδυνατεί να παροχετεύσει τεράστιους όγκους λόγω φυσικών στενώσεων (π.χ. Βλοχός, Τέμπη). Οι ειδικοί πρότειναν την επιτάχυνση/άμεση κατασκευή τεσσάρων μεγάλων φραγμάτων, δίνοντας προτεραιότητα στα έργα κεφαλής (αντιπλημμυρικός έλεγχος). Τα έργα αυτά είναι:
(i) Φράγμα Ενιπέα (Παλιοδερλί): Αφορά αντιπλημμυρική προστασία, άρδευση 107.500 στρεμμάτων και ύδρευση της περιοχής των Φαρσάλων.
(ii) Φράγμα Μουζακίου: Μπορεί να λειτουργήσει αυτόνομα ως ρυθμιστική δεξαμενή για τα νερά του Πάμισου, αποτρέποντας καταστροφές σαν του Ιανού και του Daniel.
(iii) Φράγμα Πύλης: Ζωτικής σημασίας για την αντιπλημμυρική θωράκιση από τον ποταμό Πορταϊκό.
(iv) Φράγμα Νεοχωρίτη: Στις παρυφές των Αντιχασίων. Θα εξασφάλιζε την ολική απόσβεση των πλημμυρών στην περιοχή της Οιχαλίας Τρικάλων.
Σύμφωνα με τους επιστήμονες, η προστασία των πεδινών δεν νοείται χωρίς έργα στις ορεινές λεκάνες απορροής. Χωρίς έργα ανάσχεσης στα ορεινά, οι ραγδαίες βροχές διαβρώνουν το έδαφος, δημιουργώντας ορμητικά ύδατα εμπλουτισμένα με φερτά υλικά. Υπολογίζεται ότι μεταφέρονται περίπου 86 εκατομμύρια κυβικά μέτρα φερτών υλών προς τα πεδινά ετησίως στην Ελλάδα.

* Η φωτογραφία είναι του ΑΠΕ-ΜΠΕ

Αποστόλης Ζώης / ΑΠΕ-ΜΠΕ

Το Ελ Νίνιο είναι ένα προσωρινό φυσικό φαινόμενο, που ενισχύεται από την οφειλόμενη στον άνθρωπο αύξηση της θερμοκρασίας του πλανήτη, επανέρχεται κάθε δύο ως επτά χρόνια και μεταφράζεται σε πιο θερμό και ξηρό κλίμα σε ορισμένες περιοχές και πιο δροσερό και υγρό σε άλλες, προκαλώντας ακραία καιρικά φαινόμενα. «Ουδέποτε έχω δει να διαγράφεται ένα τέτοιο φαινόμενο στις προβλέψεις μας (…) περιμένουμε το πιο έντονο επεισόδιο Ελ Νίνιο εδώ και περισσότερο από έναν αιώνα, στην κορύφωσή του θα ξεπεράσει τους τρεις βαθμούς (ανόδου της θερμοκρασίας στην επιφάνεια της θάλασσας σε μια ζώνη αναφοράς του Ειρηνικού), κάτι που είναι πρωτοφανές στα σύγχρονα κλιματικά δεδομένα», δήλωσε στο BBC ο Έινταμ Σκέιφ, αρμόδιος για τις μακροπρόθεσμες προβλέψεις της βρετανικής Met Office.

Ο ίδιος υπογράμμισε ότι οι συνέπειες θα είναι «ιδιαίτερα ισχυρές γύρω από τους Τροπικούς», με ακραίες ξηρασίες στη Νότια Αμερική και στον δυτικό Ειρηνικό, προσθέτοντας ότι οι αναταράξεις θα γίνουν ωστόσο αισθητές μέχρι και στο Ηνωμένο Βασίλειο. «Διακρίνουμε εξάλλου ήδη ενδείξεις που προαναγγέλλουν ενίσχυση των βροχοπτώσεων και των καταιγίδων εδώ, στο Ηνωμένο Βασίλειο, προς τον Νοέμβριο», όπως και σε όλη τη βορειοδυτική Ευρώπη, δήλωσε ο ειδικός. Σύμφωνα με τις προβλέψεις της Met Office και άλλων εμπειρογνωμόνων, η έκταση του φαινομένου Ελ Νίνιο μπορεί να καταστήσει το 2027 την πιο ζεστή χρονιά που έχει καταγραφεί ποτέ, με τις συνέπειές του να είναι κυρίως αισθητές την επόμενη χρονιά.

ΑΠΕ-ΜΠΕ

Τα αποτελέσματα της μελέτης αμερικανών ερευνητών του πανεπιστημίου Στάνφορντ κάνει πιο επίκαιρα το γεγονός ότι η Ευρώπη και η Αμερική ζουν ασυνήθιστα καυτό καλοκαίρι. Στη Γαλλία ειδικά καταγράφτηκαν κύματα ζέστης και καύσωνες εύρους χωρίς προηγούμενο περί τα τέλη Ιουνίου, με αυτή που χαρακτηρίζεται πλεονάζουσα θνητότητα να ξεπερνά τους 6.000 νεκρούς. Οι ερευνητές του Στάνφορντ προσπάθησαν να εκτιμήσουν σε ποιον βαθμό η κλιματική αλλαγή και η υπερθέρμανση του πλανήτη θα εκθέσουν ανθρώπους άνω των 60 σε αφόρητα επίπεδα θερμοκρασίας ως το 2100. Το πεδίο έρευνας αυτό θεωρείτο πως είχε ήδη καλυφθεί επαρκώς. Ωστόσο, προειδοποιούν οι επιστήμονες, προηγούμενες μελέτες μοιάζουν να υποτίμησαν πολύ τους κινδύνους που διατρέχουν άνθρωποι μεγαλύτερης ηλικίας, καθώς βασίστηκαν σε δεδομένα που σήμερα είναι εν μέρει ξεπερασμένα.

Ο λόγος είναι καίριας σημασίας δείκτης, η θερμοκρασία σε συνάρτηση με το επίπεδο υγρασίας, η αλλιώς η «θερμοκρασία θερμομέτρου υγρού βολβού» (Wet-bulb temperature, Tw). Καθώς η ίδια θερμοκρασία μπορεί να είναι πολύ πιο επικίνδυνη για τον άνθρωπο όταν συνοδεύεται από υψηλότερη υγρασία. Ωστόσο, οι κίνδυνοι που συνδέονται με οποιοδήποτε δοσμένο επίπεδο θερμοκρασίας και υγρασίας αφορούσαν για καιρό νέους ανθρώπους, με καλή υγεία. Πιο πρόσφατες έρευνες, για ανθρώπους μεγαλύτερης ηλικίας, δείχνουν πως οι κίνδυνοι γι’ αυτούς τους τελευταίους είναι υποτιμημένοι. Λαμβάνοντας υπόψη τα νέα δεδομένα και διασταυρώνοντάς τα με μοντέλα για την προσδοκώμενη γήρανση του πληθυσμού παγκοσμίως τις επόμενες δεκαετίες, οι συντάκτες της μελέτης συμπέραναν ότι η «αφόρητη ζέστη θα πλήττει πολύ περισσότερους ανθρώπους, σε ευρύτερες περιοχές, σε κλίμακα πολύ υψηλότερη και για μεγαλύτερη διάρκεια» από ό,τι υπολογιζόταν ως τώρα.

Για παράδειγμα, αν ως το 2010 η παγκόσμια θερμοκρασία αυξηθεί κατά 1,5° Κελσίου σε σύγκριση με την προβιομηχανική εποχή, το 22% των ανθρώπων άνω των 60 ετών θα εκτίθεται κάθε χρόνο σε επικίνδυνη ζέστη για πάνω από έναν μήνα, δείχνουν τα δεδομένα, τα αποτελέσματα των οποίων πάντως εξαρτώνται από κάποιες μεθοδολογικές επιλογές. Οι αμερικανοί ερευνητές υπογραμμίζουν πως οι χώρες που κινδυνεύουν περισσότερο είναι αυτές όπου μεγάλα τμήματα του πληθυσμού δεν έχουν τρόπο να προστατευτούν από τη ζέστη. Καλούν να ληφθούν μέτρα για να διευκολυνθεί η πρόσβαση σε μέσα όπως ο κλιματισμός, καθώς και να μειωθούν οι εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα.

ΑΠΕ-ΜΠΕ

“Η ακραία ζέστη γίνεται πιο συχνή, πιο έντονη, διαρκεί περισσότερο και καλύπτει πολύ ευρύτερες περιοχές απ΄ό,τι σε πιο δροσερά κλίματα του παρελθόντος”, δήλωσε ο Τζον Κένεντι, επικεφαλής κλιματικής πληροφόρησης του Παγκόσμιου Μετεωρολογικού Οργανισμού, σε συνέντευξη Τύπου στη Γενεύη. Ο Κένεντι είπε πως το παρόν μοτίβο ζέστης σε όλη την Ευρώπη, την πιο γρήγορα θερμαινόμενη ήπειρο, αντανακλά την αλληλεπίδραση ανάμεσα σε ένα επίμονο μοτίβο συστημάτων υψηλής πίεσης σε όλο το Βόρειο Ημισφαίριο και ένα θερμότερο κλίμα.

Τα συστήματα υψηλής πίεσης εγκλωβίζουν θερμό αέρα, μειώνουν τη νεφοκάλυψη και εμποδίζουν την κίνηση ψυχρότερου αέρα, επιτρέποντας στη ζέστη να αναπτύσσεται σε μεγάλες περιοχές για μέρες ή εβδομάδες. Το Ελ Νίνιο, το φυσικό κλιματικό φαινόμενο που συνήθως ενισχύει τις παγκόσμιες θερμοκρασίες, δεν συμβάλλει στη ζέστη που παρατηρείται φέτος στην Ευρώπη επειδή οι συνθήκες στον τροπικό Ειρηνικό είναι αυτή τη στιγμή ουδέτερες, πρόσθεσε.

Ο Κένεντι σημείωσε πως ο Ιούνιος του 1976 παρουσίασε  σε γενικές γραμμές ένα παρόμοιο μοτίβο συστημάτων υψηλής και χαμηλής πίεσης με εκείνα που παρατηρήθηκαν φέτος, αλλά είπε πως τα αποτελέσματα είναι πολύ διαφορετικά λόγω μίας παγκόσμιας υπερθέρμανσης δεκαετιών.

“Η εικόνα για το 1976 είναι εκείνη μερικών μεμονωμένων περιοχών πάνω από τον μέσο όρο θερμοκρασίας σε έναν πολύ ψυχρότερο κόσμο”, είπε, ενώ σήμερα “η εικόνα έχει αντιστραφεί” με μεγάλο μέρος της γης να βιώνει θερμοκρασίες μεγαλύτερες του μέσου όρου και μόνο λίγες μεμονωμένες ψυχρότερες περιοχές.

Εξαιρετικά θερμές θάλασσες και ξηρά εδάφη αυξάνουν τη θερμοκρασία σε όλη την Ευρώπη, είπε ο Κένεντι. Τα θαλάσσια κύματα ζέστης στη Μεσόγειο και στα νερά της δυτικής Ευρώπης πυροδοτούν πιο ζεστές συνθήκες στην ξηρά  παρέχοντας επιπρόσθετη ζέστη για επίμονα συστήματα υψηλής πίεσης, πρόσθεσε. Το ξηρό έδαφος επιτείνει επίσης τη ζέστη επειδή η γη θερμαίνεται πιο γρήγορα μόλις η υγρασία εξαντληθεί. “Πολλοί από αυτούς τους παράγοντες ενώνονται για να μας δώσουν το ρεκόρ ζέστης που παρατηρούμε φέτος”, είπε ο Κένεντι.

ΑΠΕ-ΜΠΕ

Η υπηρεσία αυτή των Ηνωμένων Εθνών σημείωσε σε έκθεσή της ότι υπάρχει πιθανότητα 81% για ένα πολύ ισχυρό φαινόμενο Ελ Νίνιο, με τις θερμοκρασίες στην επιφάνεια της θάλασσας να φτάνουν στα υψηλότερα επίπεδά τους από τουλάχιστον το 1982, καθιστώντας το ενδεχομένως το ισχυρότερο φαινόμενο αυτού του είδους από το 1950.

Το Ελ Νίνιο, μια περιοδική άνοδος στις θερμοκρασίες στην επιφάνεια του ωκεανού στον Ειρηνικό, αλλάζει τα παγκόσμια καιρικά μοτίβα και συνδέεται συχνά με ξηρασία στο νότιο τμήμα της Αφρικής, με καθυστέρηση των μουσώνων σε τμήματα της Ασίας και με απρόβλεπτες βροχοπτώσεις αλλού. «Αυτές είναι συνθήκες που κατά το παρελθόν έχουν πυροδοτήσει ευρείας κλίμακας πείνα», δήλωσε σε δημοσιογράφους ο Ζαν-Μαρτέν Μπάουερ, ο διευθυντής της Υπηρεσίας Ανάλυσης Επισιτιστικής Ασφάλειας και Διατροφής του WFP.

Βάσει ανάλυσης 45 χωρών που κρίνονται ευάλωτες στις δυσμενείς επιπτώσεις του Ελ Νίνιο, το Παγκόσμιο Επισιτιστικό Πρόγραμμα υπολογίζει ότι ο αριθμός αυτών που αντιμετωπίζουν οξεία επισιτιστική ανασφάλεια ενδέχεται να αυξηθεί κατά σχεδόν 49 εκατομμύρια σε συνολικά 274 εκατομμύρια ανθρώπους, μια αύξηση 22%, σε σχέση με τον βασικό πληθυσμό που ήδη αντιμετωπίζει επισιτιστική ανασφάλεια σε επίπεδο κρίσης ή χειρότερη. Η περιοχή της Κεντρικής Αμερικής και αυτή του νοτίου τμήματος της Αφρικής αναμένεται να βρίσκονται μεταξύ αυτών που θα πληγούν περισσότερο, με τον αριθμό των ανθρώπων σε επισιτιστική ανασφάλεια να αναμένεται να αυξηθεί κατά 83% στην Κεντρική Αμερική και σχεδόν 75% στην περιοχή της νότιας Αφρικής, σύμφωνα με την έκθεση του WFP.

Η νότια περιοχή της αφρικανικής ηπείρου, όπως και αυτή της Νότιας Αμερικής και της Καραϊβικής μπορεί να δουν η κάθε μία πάνω από επιπλέον 12 εκατομμύρια ανθρώπους να βυθίζονται σε οξεία επισιτιστική ανασφάλεια. Ο Μπάουερ σημείωσε ότι οι παγκόσμιες αγορές τροφίμων εισέρχονται στην περίοδο του Ελ Νίνιο εκκινώντας από μια σχετικά ισχυρή θέση ύστερα από καλές σοδειές το 2025, αλλά προειδοποίησε ότι η σύγκρουση στη Μέση Ανατολή και ενδεχόμενες απώλειες σοδειών που συνδέονται με τις καιρικές συνθήκες θα μπορούσαν να ωθήσουν περαιτέρω προς τα πάνω τις τιμές.

Μολονότι προηγούμενα φαινόμενα Ελ Νίνιο δεν είχαν συνήθως προκαλέσει μεγάλες παγκόσμιες αυξήσεις των τιμών των τροφίμων, περιφερειακές ελλείψεις και υψηλότερες τιμές μπορεί να επιδεινώσουν την πρόσβαση στα τρόφιμα για τα ευάλωτα νοικοκυριά, πρόσθεσε. Οι περικοπές της χρηματοδότησης από Αμερικανούς και Ευρωπαίους δωρητές το 2025 εγείρουν επίσης εμπόδια στις προσπάθειες παρακολούθησης της εξελισσόμενης κρίσης, με τον Μπάουερ να περιγράφει μια ολοένα και μεγαλύτερη έλλειψη στοιχείων για την επισιτιστική ασφάλεια που χρησιμοποιούνται για την αποτίμηση του αντικτύπου του Ελ Νίνιο.

Το Παγκόσμιο Επισιτιστικό Πρόγραμμα διεξήγαγε περίπου 1,1 εκατομμύριο έρευνες σε νοικοκυριά το 2024, σε σύγκριση με περίπου 800.000 το 2025, ενώ η συλλογή στοιχείων μειώθηκε περαιτέρω φέτος λόγω των περιορισμών στη χρηματοδότηση.

«Σε καιρούς που υπάρχει ένας κίνδυνος όπως ένα Ελ Νίνιο, είναι σημαντικό να έχουμε συλλογή δεδομένων με μεγάλη συχνότητα», τόνισε ο Μπάουερ, προειδοποιώντας ότι η μειωμένη παρακολούθηση μπορεί να καταστήσει δυσκολότερο να εντοπιστούν γρήγορα αναδυόμενες επισιτιστικές κρίσεις.

–Ανάγκη για έγκαιρη δράση–

Το WFP υπογράμμισε ότι οι τρέχουσες προβλέψεις δείχνουν ελλείψεις βροχοπτώσεων σε τμήματα της Ανατολικής Αφρικής, το Σάχελ, την Κεντρική Αμερική και την Καραϊβική, ενώ μπορεί να αυξηθούν οι κίνδυνοι πλημμυρών στη Σομαλία και γειτονικές περιοχές.

Σημαντικές επιπτώσεις προβλέπονται επίσης στη Νότια και τη Νοτιοανατολική Ασία, όπου κίνδυνοι ξηρασίας, ανομοιομορφίες στους μουσώνες και πλημμύρες κατά τόπους θα μπορούσαν να διαταράξουν την αγροτική παραγωγή, σύμφωνα με την έκθεση. Η υπηρεσία αυτή των Ηνωμένων Εθνών τόνισε ότι οι προβλέψεις εξακολουθούν να είναι αβέβαιες και ότι θα υπάρχουν διαφοροποιήσεις στις επιπτώσεις στις περιοχές, αλλά προειδοποίησε ότι οι κυβερνήσεις και οι υπηρεσίες αρωγής χρειάζεται να προετοιμαστούν.

Ο Ρίτσαρντ Τσούλαρτον, διευθυντής της Υπηρεσίας Κλίματος και Ανθεκτικότητας του WFP, δήλωσε ότι η υπηρεσία του έχει αυξήσει τα προγράμματα προληπτικής δράσης σε 18 χώρες, με μετρητά και άλλες μορφές αρωγής να έχουν φτάσει σε πάνω από 1,3 εκατομμύριο ανθρώπους μέχρι στιγμής φέτος ώστε να βοηθήσουν στην περίπτωση ακραίων καιρικών συνθηκών.

ΑΠΕ-ΜΠΕ

Αυτό αναφέρει, μιλώντας στο Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων, ο καθηγητής Απόστολος Βουλγαράκης, κάτοχος της Έδρας AXA για τις Πυρκαγιές και το Κλίμα στο Πολυτεχνείο Κρήτης και αναπληρωτής διευθυντής του Κέντρου Leverhulme για τις Πυρκαγιές, το Περιβάλλον και την Κοινωνία του Imperial College του Λονδίνου.

«Μπορεί τα οικόπεδα να καθαρίζονται (ορθώς), αλλά έξω από τους οικισμούς, σε πιο απομακρυσμένες περιοχές, αυτό δεν συμβαίνει», περιγράφει ο κ. Βουλγαράκης και σημειώνει την περίπτωση της νότιας Κρήτης: «Φέτος οι βροχές ήταν ιδιαίτερα επίμονες, λόγω των νοτιοδυτικών ανέμων που επικράτησαν, επομένως η περιοχή του νότιου Ρεθύμνου που κάηκε ήταν μία από τις ιδιαίτερα επίφοβες. Η αυξημένη βλάστηση παρέμεινε σχετικά υγρή για αρκετό διάστημα, αλλά όταν εμφανίστηκε ο πρώτος καύσωνας του καλοκαιριού που μείωσε δραστικά την υγρασία και αμέσως μετά οι ακραίοι άνεμοι, το “καύσιμο” που υπήρχε ήταν περισσότερο από άλλες χρονιές και η κατάσταση εκρηκτική».

Η «συνέχεια της καύσιμης ύλης» είναι το πιο βασικό κοινό χαρακτηριστικό μεταξύ των εκτεταμένων πυρκαγιών που εκδηλώθηκαν στην Ελλάδα φέτος και τα προηγούμενα χρόνια. «Για διαφορετικούς λόγους σε κάθε περίπτωση, η καύσιμη ύλη (βλάστηση) έχει αφεθεί στην τύχη της. Οι περιοχές αποτελούν ένα σχεδόν συνεχές σύμπλεγμα από δάση ή άλλη βλάστηση, χωρίς αρκετές φυσικές ή διαχειριζόμενες ζώνες που θα μπορούσαν να περιορίσουν την εξάπλωση της φωτιάς. Η εγκατάλειψη της υπαίθρου και η ελλιπής διαχείριση του δασικού τοπίου είναι και πάλι κεντρικοί παράγοντες», τονίζει ο κ. Βουλγαράκης.

Το νήμα που συνδέει τις πυρκαγιές της Μεσογείου

Ο κ. Βουλγαράκης εντοπίζει δύο κοινούς παρονομαστές που συνδέουν τις μεγάλες φετινές πυρκαγιές στην Ελλάδα, την Ισπανία και τη Γαλλία. Ο πρώτος αφορά στο ότι «η έναρξή τους συνδέεται με ανθρώπινες δραστηριότητες: Δίκτυα ηλεκτροδότησης, εμπρησμοί, αμέλεια. Αυτό μάς θυμίζει ότι οι παράγοντες που αυξάνουν τον κίνδυνο εκδήλωσης πυρκαγιάς στην περιοχή της Μεσογείου μπορεί να είναι πολλοί, αλλά η έναρξη πυρκαγιών στην πλειονότητα των περιπτώσεων προκαλείται από τον άνθρωπο».

Ο δεύτερος παράγοντας είναι «η μη ορθή διαχείριση του τοπίου. Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, ένα μεγάλο μέρος των εκτάσεων που κάηκαν περιελάμβανε αυξημένη βιομάζα (ζωντανή και νεκρή βλάστηση), είτε λόγω εγκατάλειψης παραδοσιακών γεωργικών και κτηνοτροφικών δραστηριοτήτων που θα οδηγούσαν σε ένα πιο ελεγχόμενο τοπίο είτε λόγω ανεξέλεγκτης μεγέθυνσης περιαστικών δασών με εύφλεκτη βλάστηση, όπως τα πεύκα».

Υπενθυμίζει, επιπλέον, ότι η Μεσόγειος «είναι μία από τις περιοχές του πλανήτη που πλήττονται περισσότερο από την κλιματική αλλαγή (hot spot), τόσο από πιο ακραίους καύσωνες όσο και από παρατεταμένες ξηρασίες». «Ενώ δεν έφερε η κλιματική αλλαγή τις πυρκαγιές στη Μεσόγειο -αυτές υπήρχαν πάντα στην περιοχή καθώς το καλοκαίρι επικρατούν ξηροθερμικές συνθήκες- ωστόσο τις έχει εντείνει», επισημαίνει ο καθηγητής στο ΑΠΕ-ΜΠΕ.

Όπως διευκρινίζει, το γεγονός ότι εφέτος η Ελλάδα δεν βίωσε ακραίους καύσωνες σε σχέση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες, «αυτό δεν σημαίνει ότι η κλιματική αλλαγή δεν αυξάνει τον κίνδυνο, κατά μέσο όρο. Αν φέτος είχαμε ένα πιο ακραίο καλοκαίρι από άποψη ζέστης, οι πυρκαγιές που ζούμε θα ήταν ακόμα χειρότερες. Και αυτά τα καλοκαίρια με ακραία ζέστη μπορεί να μη συμβαίνουν κάθε χρόνο αφού παρ’ όλη την κλιματική υπερθέρμανση ο καιρός πάντα έχει “σκαμπανεβάσματα”, αλλά συμβαίνουν όλο και πιο συχνά λόγω κλιματικής αλλαγής».

Διευθυντής του Εργαστηρίου Ατμοσφαιρικού Περιβάλλοντος και Κλιματικής Αλλαγής, που μελετά τη σχέση μεταξύ της κλιματικής αλλαγής, της ατμοσφαιρικής ρύπανσης και των πυρκαγιών, ο κ. Βουλγαράκης έχει επικεντρώσει την έρευνά του στη μελέτη των σημαντικών ερωτημάτων που προκύπτουν από τις πυρκαγιές σε κάθε μέρος του πλανήτη. Όπως περιγράφει, οι megafires γίνονται όλο και συχνότερες στην Ευρώπη, ειδικά στη Μεσόγειο, ενώ μεγάλες πυρκαγιές παρατηρούνται, πλέον, συχνότερα και σε πιο υψηλά γεωγραφικά πλάτη, όπως στη Βρετανία και στη Σκανδιναβία, αλλά και σε άλλες περιοχές, όπως η Βόρεια Αμερική, η Νότια Αμερική, η Αυστραλία και η Σιβηρία.

«Στα υψηλά γεωγραφικά πλάτη, όπως στον Καναδά, τη Σκανδιναβία και τη Σιβηρία, εντοπίζεται μάλιστα και ένας μεγάλος φόβος μας: Ότι πολλά εδάφη τύρφης τα οποία έως τώρα δε μπορούσαν να καούν επειδή ήταν παγωμένα, πλέον, λόγω κλιματικής αλλαγής, ξεκινούν να καίγονται, με αποτέλεσμα μεγάλες ποσότητες διοξειδίου του άνθρακα να μπορούν πλέον να εισέλθουν στην ατμόσφαιρα. Το πόσο ισχυρή μπορεί να είναι αυτή η “κλιματική ανάδραση” είναι κάτι που μελετάμε στην ομάδα μας στο Πολυτεχνείο Κρήτης σε συνεργασία με επιστήμονες από τη βόρεια Ευρώπη», υπογραμμίζει.

Το πρόβλημα της πρόληψης

Στο παρελθόν, ο κ. Βουλγαράκης και η ομάδα του ηγήθηκαν, σε συνεργασία με το UK Met Office, της ανάπτυξης του πρώτου μοντέλου πυρκαγιών (INFERNO) που ενσωματώθηκε στο μοντέλο γήινου συστήματος (UKESM1) του Ηνωμένου Βασιλείου (ΗΒ), το βασικό εργαλείο στο ΗΒ και από τα πλέον εδραιωμένα παγκοσμίως για επίσημη πρόγνωση του κλίματος και του γήινου συστήματος.

Ποια πρέπει να είναι η στρατηγική διαχείρισης των μεγάλων πυρκαγιών σε επίπεδο πρόληψης, αντιμετώπισης και αποκατάστασης, τον ρωτάμε. «Η ολοκληρωμένη διαχείριση είναι το ζητούμενο, με γνώμονα τη γνώση που παράγουν διεπιστημονικές ομάδες», απαντά στο ΑΠΕ-ΜΠΕ. «Οι πυρκαγιές δεν είναι πρόβλημα που μπορεί να λυθεί μόνο από μία επιστήμη. Χρειάζεται ο συνδυασμός γνώσεων που κατέχουν δασολόγοι, μετεωρολόγοι, μηχανικοί, κοινωνικοί επιστήμονες κ.ά. και συνεργασία με τις Αρχές και τις ομάδες πολιτών που εμπλέκονται», συμπληρώνει. «Αυτό, πάντως, το οποίο διαπιστώνουμε όλοι οι επιστήμονες ότι πάσχει περισσότερο είναι η πρόληψη. Στην αντιμετώπιση των πυρκαγιών την ώρα που συμβαίνουν έχουμε κάνει σημαντικά βήματα, αλλά δεν είναι αρκετά αν δεν διαχειριστούμε το τοπίο με τρόπο που να το καθιστά πιο ανθεκτικό στις πυρκαγιές», καταλήγει ο καθηγητής.

* Επισυνάπτεται φωτογραφία του Απόστολου Βουλγαράκη, την οποία παραχώρησε για χρήση

ΑΠΕ-ΜΠΕ/Μαρία Κουζινοπούλου

Πολυάριθμες ευρωπαϊκές χώρες υποφέρουν αυτό το καλοκαίρι από συνθήκες ξηρασίας. Η Γαλλία εκφράζει φόβους ότι πιθανόν να έχει φέτος τη μικρότερη σοδειά καλαμποκιού των τελευταίων 50 ετών, ενώ η Ρουμανία έχει περιορίσει την πρόσβαση των αγροτών σε νερό για άρδευση, η Ολλανδία κήρυξε λειψυδρία την περασμένη εβδομάδα και επτά ελληνικά νησιά   έχουν κηρυχθεί σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης λόγω σοβαρής λειψυδρίας και ξηρασίας.

Η κλιματική αλλαγή δεν ήταν η αιτία της απουσίας βροχοπτώσεων την περίοδο Απριλίου-Ιουνίου αυτό τον χρόνο, σύμφωνα με την ανάλυση της World Weather Attribution (WWA) που απαρτίζεται από κλιματολόγους. Αντίθετα, ο ρόλος της κλιματικής αλλαγής στην συνεχιζόμενη ξηρασία είναι ότι έχει συμβάλει άμεσα στην ακραία ζέστη, η οποία επιταχύνει την ποσότητα του νερού που εξατμίζεται από τα εδάφη.

Οι πιθανές συνθήκες δυνατότητας εξάτμισης ήταν 80 φορές μεγαλύτερες στη δυτική Ευρώπη και 40 φορές στην ανατολική Ευρώπη τον Ιανουάριο-Ιούνιο σε σύγκριση με την προβιομηχανική εποχή, πριν οι άνθρωποι αρχίσουν να καίνε ορυκτά καύσιμα σε βιομηχανική κλίμακα, δήλωσε η WWA.

«Η ακραία ζέστη καθίσταται πλέον ο κύριος παράγοντας ξηρασίας στην ήπειρό μας», δήλωσε η Σάρα Κιού, κλιματική επιστήμονας στη Βασιλική Ολλανδική Μετεωρολογική Υπηρεσία. «Βλέπουμε τα αποθέματα νερού να εξατμίζονται από τα εδάφη και τα ποτάμια μας πιο γρήγορα από ό,τι θα συνέβαινε σε έναν κόσμο χωρίς την κλιματική αλλαγή, μετατρέποντας αυτό που θα ήταν διαχειρίσιμα διαστήματα ξηρασίας σε σοβαρές ξηρασίες», είπε.

Οι επιστήμονες δήλωσαν ότι τα ευρήματα δείχνουν πως η κλιματική αλλαγή αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο σχηματίζονται οι ξηρασίες στην Ευρώπη — με την έλλειψη βροχής να παίζει μικρότερο ρόλο, ενώ ο θερμότερος αέρας που εμποδίζει τη βροχή να παραμείνει στο έδαφος συμβάλλει περισσότερο. Οι ξηρασίες στα γεωργικά εδάφη είναι πλέον πέντε φορές πιο πιθανές στη δυτική Ευρώπη λόγω της κλιματικής αλλαγής και 11 φορές πιο πιθανές στην ανατολική Ευρώπη, σύμφωνα με την ανάλυση της WWA.

ΑΠΕ-ΜΠΕ