Ιστορικά – Έμβολος https://emvolos.gr Καθημερινή ενημέρωση από Ημαθία, την Ελλάδα και όλο τον κόσμο Wed, 28 Oct 2026 21:01:09 +0000 el hourly 1 https://wordpress.org/?v=7.1.4 28η Οκτωβρίου – Χίος: Η τύχη της ιστορικής σημαίας του 23ου Συντάγματος Πεζικού – Πώς διασώθηκε από τα χέρια των Γερμανών https://emvolos.gr/28i-oktovrioy-chios-tychi-tis-istorikis-simaias-toy-23oy-syntagmatos-pezikoy-pos-diasothike-apo-ta-cheria-ton-germanon/ Wed, 28 Oct 2026 20:51:12 +0000 https://emvolos.gr/?p=785373 Μια συγκλονιστική ιδιόχειρη έκθεση-επιστολή του Χιώτη στρατιώτη Ιωάννη Νικ. Μαρή, η οποία συνοδεύει ένα ανεκτίμητο εθνικό κειμήλιο, ένα αυθεντικό τεμάχιο της πολεμικής σημαίας του 23ου Συντάγματος Πεζικού (Χίου), το οποίο διασώθηκε από τα χέρια των Γερμανών κατακτητών τον Απρίλιο του 1941 φιλοξενείται στις συλλογές της Δημόσιας Κεντρικής Ιστορικής Βιβλιοθήκης Χίου «Κοραής».

Την 28η Οκτωβρίου 1940, με την είσοδο της Ελλάδας στον πόλεμο, πλήθος κόσμου συγκεντρώνεται στην πλατεία Βουνακίου της Χίου. Περίπου 1.000 άνδρες επιβιβάζονται σε πλοία για να μεταβούν στο μέτωπο, εντασσόμενοι στο 23ο ΣΠ. Έως τις 5 Νοεμβρίου ως Σταθμός Διοικήσεως του Συντάγματος αναφέρονται οι Σάπες, μέχρι τις 11 Νοεμβρίου περιοχές της Φλώρινας και έως τις 17 Νοεμβρίου η Κρυσταλλοπηγή. Διοικητής του Συντάγματος ανέλαβε αρχικά ο αντισυνταγματάρχης Ευστάθιος Ρόκκος και μετέπειτα ο συνταγματάρχης Αριστοτέλης Μπάρμπανος.
Στις 19 Νοεμβρίου, κατά τη διάρκεια της νύχτας, μια κακή συνεννόηση οδήγησε σε παγίδευση τμημάτων, με αποτέλεσμα την απώλεια 30 ανδρών και τον τραυματισμό ακόμη 100. Παρά το πλήγμα αυτό, το Σύνταγμα των Χίων, αποτελούμενο από άνδρες γενναίους, με άριστο ηθικό, υψηλό αίσθημα ευθύνης και συνοχή, πρωτοστάτησε στην κατάληψη πολλών εχθρικών υψωμάτων. Παρά τα πενιχρά μέσα και τον ελλιπή εξοπλισμό, οι επιχειρήσεις τους κρίθηκαν απολύτως επιτυχημένες.

Το χειρόγραφο τεκμήριο
Η επιστολή-έκθεση του Ιωάννη Νικ. Μαρή, με ημερομηνία 31 Μαΐου 1950, διασώζει με μοναδική παραστατικότητα τις τελευταίες δραματικές ημέρες του Συντάγματος τον Απρίλιο του 1941, κατά τη γερμανική εισβολή. Το κείμενο παρατίθεται αυτούσιο, με ελάχιστες αναγκαίες ορθογραφικές αποκαταστάσεις για τη διευκόλυνση της ανάγνωσης:
«Το απόγευμα της 12-4-41 διετάχθην από τον Διοικητήν του Συντάγματος να τεθώ κατά την μετακίνησιν υπό τας διαταγάς του εφέδρου Υπολοχαγού Παραδείση, ως Διοικητής της Ο.Δ.Σ. [σ.σ. Ομάδας Διασώσεως Σημαίας].
Την ίδια ημέρα ήρχισεν η υποχώρησις μέσω Λεσνίτσης – Βερντόβας.
Κατά την 4ην ημέραν της υποχωρήσεως, εκ των 5 παραστατών της σημαίας δεν μου έμενε παρά εις στρατιώτης ονόματι Αξιώτης. Ηναγκάσθην δε να χρησιμοποιήσω φίλους μου ως παραστάτας, τους Νικ. Καρούσον, Γ. Καραμαούναν, Αλ. Φραγκάκην και Σταμ. Ζαφειράκην, και τούτο δια να καλύψω τα κενά.
Η θέσις της Σημαίας εις την φάλαγγα θα έπρεπε να είναι εις το τέλος· πλην όμως, λόγω της βεβιασμένης υποχωρήσεως, ευρισκόμεθα πότε εις την αρχήν και πότε εις το μέσον της φάλαγγος.
Μέχρι της 6ης ημέρας η υποχώρησις εξηκολούθησε μάλλον κανονικά· την μεσημβρίαν της εβδόμης ημέρας το Ιον Τάγμα του Συντάγματός μας ενεπλάκη εις αγώνα κατά των Γερμανών περί το Άργος Ορεστικόν. Κατόπιν της διασπάσεως των γραμμών ήρχισεν η άτακτος υποχώρησις. Ευρισκόμην πάντοτε παρά το πλευρόν του Εφέδρου Υπολοχαγού Παραδείση· τους Φραγκάκην και Ζαφειράκην έχασα εις ένα δάσος, λόγω του πυκνού σκότους.
Την επομένην πρωίαν ηναγκάσθην να απαλλαγώ του κοντού της Σημαίας, λόγω της από 8ημέρου εξαντλητικής πορείας. Επεδιώξαμεν πάση θυσία να αποφύγωμεν την συνάντησιν μετά των Γερμανών, πλην όμως αι πληροφορίαι παρά των χωρικών περί της θέσεως των Γερμανών ήσαν συγκεχυμέναι.
Η πορεία μας εξηκολούθησεν καθ’ όλον το 24ωρον εν μέσω αγνώστων τόπων και το πρωί της επομένης ευρισκόμεθα έξωθεν του Τσοτυλίου, οπόθεν και επληροφορήθημεν την κατάληψιν του χωρίου παρά των Γερμανών. Προτού προλάβωμεν να συνέλθωμεν, αντικρύσαμεν τους πρώτους Γερμανούς έξωθι του σχολείου με εφ’ όπλου λόγχην και έχοντας ωρισμένους στρατιώτας εις παράταξιν να τους κάμνουν σωματικήν έρευναν.
Εφόσον η διαφυγή μας ήτο πλέον αδύνατος και εις εκτέλεσιν προηγουμένης διαταγής του Διοικητού του Συντάγματος, Συνταγματάρχου κ. Μπαρμπάνου, ότι η Σημαία επ’ ουδενί θα έπρεπε να περιπέσει σε εχθρικά χέρια, ο έφεδρος Υπολοχαγός Παραδείσης με διέταξε να κάψω την Σημαίαν, όπως και έγινεν, αφού προηγουμένως αφηρέσαμεν εξ αυτής τεμάχιον.
Το τεμάχιον εκρατήθη παρά του Ν. Καρούσου, ο οποίος ήτο παρών, καθώς και οι Γ. Καραμαούνας και Παραδείσης. Τον Σταυρόν της Σημαίας έθαψα.
Κατά τον Ιούνιον του 1948, στρατιώτης πλέον και περαστικός από το Τσοτύλι, ζήτησα τον Σταυρόν· δυστυχώς όμως, είτε επειδή δεν θυμόμουνα παρά αμυδρώς την τοποθεσίαν που τον είχα θάψει, ή και ενδεχομένως να είχε επέλθει αλλοίωσις του εδάφους, δεν κατόρθωσα να τον ανεύρω· άλλωστε, λόγω του μικρού χρονικού διαστήματος που είχα στη διάθεσή μου, η αναζήτησις εγένετο μάλλον επιπολαίως.
Το τεμάχιον που αφηρέθη από την Σημαίαν παρεδόθη από τον Καρούσον εις Αθήνας (εις τον Αρχιεπίσκοπον;) [σ.σ. Πιθανώς αναφέρεται στον Αρχιεπίσκοπο Χρύσανθο, κοινή πρακτική προστασίας κειμηλίων κατά την Κατοχή] από όπου και απεστάλη ενταύθα. Φυλάσσεται εις την Βιβλιοθήκην, φέρει δε ζωγραφισμένην την κεφαλήν του Αγίου Γεωργίου.

Εν Χίω τη 31 Μαΐου 1950
Ο Συντάξας την άνω Έκθεσιν
Ιωάννης Νικ. Μαρής»

Το διασωθέν τεμάχιο της σημαίας, το οποίο φέρει τη μορφή του Αγίου Γεωργίου, αποτελεί μέρος του πολιτιστικού υλικού της Βιβλιοθήκης μας με Αρχειονομικό Αριθμό Α/Α 132, συνιστώντας ζωντανή μαρτυρία της αυταπάρνησης των Χιωτών αγωνιστών.
Στο χειρόγραφο ο Μαρής αναφέρει με ερωτηματικό: «παρεδόθη από τον Καρούσον εις Αθήνας (εις τον Αρχιεπίσκοπον;)». Ας σημειωθεί ότι η παράδοση κειμηλίων μέσω της Εκκλησίας ή του Αρχιεπισκόπου Χρυσάνθου στην Αθήνα ήταν συνήθης πρακτική προστασίας κατά την Κατοχή.
«85 χρόνια μετά, η συγκλονιστική αφήγηση του Ιωάννη Μαρή και το φθαρμένο τεμάχιο της σημαίας με τη μορφή του Αγίου Γεωργίου (Α/Α 132), που φυλάσσονται στη Βιβλιοθήκη μας, μας μεταφέρουν στο κλίμα εκείνων των δραματικών ημερών του Απριλίου του 1941. Είναι η δική μας ελάχιστη συμβολή στην απόδοση τιμής στους Χιώτες που αρνήθηκαν να παραδώσουν τα σύμβολά τους στον εχθρό.
Στη Δημόσια Κεντρική Ιστορική Βιβλιοθήκης Χίου «Κοραής», η Ιστορία του νησιού μας παραμένει ζωντανή, προσβάσιμη σε όλους, έτοιμη να εμπνεύσει τις επόμενες γενιές και να κρατήσει ζωντανή την ιστορική συνείδηση του τόπου μας», λέει στην έρευνα της με την οποία τεκμηριώθηκαν ιστορικά, η κ. Άννα Χαζίρη.
Ιστορία του Συντάγματος των Χιωτών
Η Μεραρχία Αρχιπελάγους συγκροτήθηκε τον Σεπτέμβριο του 1916 από την προσωρινή Κυβέρνηση Εθνικής Άμυνας με έδρα τη Θεσσαλονίκη, αντλώντας τη δύναμή της από τους στρατιώτες και εθελοντές των νησιών του Αιγαίου (Λήμνο, Μυτιλήνη, Χίο, Σάμο). Στη Μεραρχία οργανώθηκαν το 4ο Σύνταγμα Πεζικού (ΣΠ) με δύο τάγματα στη Μυτιλήνη, το 5ο ΣΠ με δύο τάγματα (Μυτιλήνη και Λήμνο) και το 6ο ΣΠ με δύο τάγματα (Σάμο και Χίο). Στις 17/30 Μαΐου 1918, η Μεραρχία Αρχιπελάγους, ενταγμένη στο Α΄ Σώμα Στρατού, πέτυχε την περιώνυμη και καθοριστική νίκη στη Μάχη του Σκρα ντι Λέγκεν.
Με το Νομοθετικό Διάταγμα της 30ης Δεκεμβρίου 1925 και το Προεδρικό Διάταγμα του 1926 «περί Οργανισμού του Στρατού», η Ταξιαρχία Αρχιπελάγους περιέλαβε το 22ο Σύνταγμα της Μυτιλήνης και το 23ο Σύνταγμα της Χίου. Το 1929, με τον Νόμο 4321, η Ταξιαρχία διατήρησε τις μονάδες αυτές σε μειωμένη σύνθεση (ως ημισυντάγματα), ενώ το 1930 με τον Νόμο 4532 ιδρύεται η Στρατιωτική Διοίκηση Αρχιπελάγους.

σημαία 23ου Συντάγματος 1
Στις 4 Σεπτεμβρίου 1935, η μονάδα του νησιού περιορίζεται εδρεύοντας ως 23ο Τάγμα Πεζικού (ΤΠ). Το έτος 1939 όμως, με την έκδοση του Αναγκαστικού Νόμου 2005 «περί Οργανισμού του Στρατού» –ο οποίος ίσχυε και τον Οκτώβριο του 1940 κατά την κήρυξη του Ελληνοϊταλικού πολέμου– η μονάδα αναβαθμίζεται εκ νέου σε 23ο Σύνταγμα Πεζικού (ΣΠ). Το Σύνταγμα εντάσσεται οργανικά στη ΧΙΙΙ (13η) Μεραρχία Πεζικού (Αρχιπελάγους), η οποία συγκροτήθηκε με έδρα την Αλεξανδρούπολη και υπαγόταν επιχειρησιακά στο Δ΄ Σώμα Στρατού (Καβάλα) για την άμυνα της Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης.

Φωτογραφίες από το αρχείο της Δημόσιας Κεντρικής Ιστορικής Βιβλιοθήκης Χίου «Κοραής»

Στρατής Μπαλάσκας/ΑΠΕ-ΜΠΕ
]]>
28η Οκτωβρίου-Αλέξανδρος Διάκος: Από τη σκλαβωμένη Δωδεκάνησο στα βουνά της Πίνδου – Η ιστορία του πρώτου πεσόντα αξιωματικού του 1940 https://emvolos.gr/28i-oktovrioy-alexandros-diakos-apo-ti-sklavomeni-dodekaniso-sta-voyna-tis-pindoy-i-istoria-toy-protoy-pesonta-axiomatikoy-toy-1940/ Tue, 27 Oct 2026 22:24:57 +0000 https://emvolos.gr/?p=784956 Την 1η Νοεμβρίου 1940, στα απόκρημνα βουνά της Πίνδου, ένας 29χρονος υπολοχαγός οδηγούσε τους στρατιώτες του σε μια ακόμη έφοδο εναντίον των ιταλικών δυνάμεων. Το όνομά του ήταν Αλέξανδρος Διάκος και η καταγωγή του από τη μικρή Χάλκη της Δωδεκανήσου. Μια ριπή πολυβόλου έκοψε πρόωρα το νήμα της ζωής του, γράφοντας ταυτόχρονα μια από τις πρώτες ηρωικές σελίδες του Ελληνοϊταλικού Πολέμου. Ήταν ο πρώτος Έλληνας αξιωματικός του Στρατού Ξηράς που έπεφτε στο πεδίο της μάχης.

Η δική του ιστορία, ωστόσο, είχε μια ιδιαιτερότητα που την έκανε ακόμη πιο συγκλονιστική. Ο τόπος όπου γεννήθηκε και μεγάλωσε βρισκόταν τότε υπό ιταλική κυριαρχία. Τα Δωδεκάνησα δεν αποτελούσαν ακόμη τμήμα του ελληνικού κράτους. Κι όμως, εκείνος είχε επιλέξει να υπηρετήσει στον Ελληνικό Στρατό, γνωρίζοντας ότι κάποια στιγμή ίσως χρειαζόταν να πολεμήσει εναντίον της χώρας που κατείχε τη γενέτειρά του.

Ογδόντα έξι χρόνια αργότερα,  η ζωή και η θυσία του Αλέξανδρου Διάκου φωτίζουν μια λιγότερο γνωστή πλευρά του έπους του 1940. Είναι η ιστορία ενός νέου ανθρώπου που ξεκίνησε από ένα μικρό νησί του Αιγαίου, πέρασε από τα θρανία του Βενετοκλείου Γυμνασίου της Ρόδου και έφθασε μέχρι τα πεδία των μαχών της Πίνδου, χωρίς να προλάβει να δει τη Δωδεκάνησο ελεύθερη.

«Τον ηρωισμό του τον διδάσκουν ακόμη και σήμερα στους Ευέλπιδες»

Ιδιαίτερη συγκίνηση προκαλεί το γεγονός ότι η μνήμη του Αλέξανδρου Διάκου παραμένει ζωντανή όχι μόνο στη Χάλκη και στη Ρόδο, αλλά και στην περιοχή της Πίνδου όπου έπεσε μαχόμενος. Μιλώντας στο Αθηναϊκό – Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων, με αφορμή τη συμπλήρωση 86 χρόνων από τη θυσία του, ο δήμαρχος Χάλκης Άγγελος Φραγκάκης αναφέρθηκε στις τιμές που αποδίδονται μέχρι σήμερα στον Δωδεκανήσιο αξιωματικό.

«Αυτό που είναι συγκλονιστικό είναι ότι ακόμη και σήμερα οι άνθρωποι του χωριού όπου έπεσε τον μνημονεύουν και τον κλαίνε. Τον θεωρούν δικό τους παιδί. Έναν άνθρωπο που άφησε την πατρίδα του, άφησε την οικογένειά του και πήγε να σκοτωθεί στα δικά τους χώματα. Είναι κάτι εξαιρετικά τιμητικό και συγκινητικό», ανέφερε χαρακτηριστικά. Ο κ. Φραγκάκης περιέγραψε και ένα περιστατικό από παλαιότερη συμμετοχή του στις ετήσιες εκδηλώσεις μνήμης, το οποίο, όπως είπε, έχει μείνει βαθιά χαραγμένο στη μνήμη του.

«Θυμάμαι έναν ταξίαρχο, ο οποίος μου έσφιξε το χέρι και μου είπε: “Δήμαρχε, εμείς τον ηρωισμό του Αλέξανδρου Διάκου τον διδάσκουμε στους Ευέλπιδες”. Ήταν μια πολύ σπουδαία κουβέντα, γι’ αυτό και την αναφέρω», σημείωσε. Ο δήμαρχος στάθηκε ιδιαίτερα στις αντίξοες συνθήκες κάτω από τις οποίες πολέμησαν οι ελληνικές δυνάμεις στην Πίνδο, αλλά και στον ξεχωριστό συμβολισμό της θυσίας ενός νέου που καταγόταν από την ιταλοκρατούμενη Δωδεκάνησο. «Θα μπορούσε να παραμείνει στον τόπο του, κοντά στην οικογένειά του. Εκείνος όμως, επέλεξε να βρεθεί στο μέτωπο, να πολεμήσει για την πατρίδα και να υπερασπιστεί τα εδάφη της», υπογράμμισε.

Από τη Χάλκη και τη Ρόδο στη Σχολή Ευελπίδων

Ο Αλέξανδρος Διάκος γεννήθηκε το 1911 στη Χάλκη, σε μια περίοδο κατά την οποία τα Δωδεκάνησα βρίσκονταν ακόμη υπό οθωμανική κυριαρχία, λίγο πριν από την κατάληψή τους από τους Ιταλούς το 1912. Τα παιδικά και νεανικά του χρόνια συνδέθηκαν στενά με τη Ρόδο, όπου φοίτησε στο ιστορικό Βενετόκλειο Γυμνάσιο. Το όνομά του περιλαμβάνεται στην αναμνηστική πλάκα του σχολείου, ανάμεσα στους παλιούς μαθητές που έπεσαν για την πατρίδα.

Το 1929 αναχώρησε για την Αθήνα, επιλέγοντας τη στρατιωτική σταδιοδρομία. Εισήχθη στη Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων, από την οποία αποφοίτησε το 1934 και εντάχθηκε ως αξιωματικός στις τάξεις του Ελληνικού Στρατού. Η επιλογή αυτή είχε ιδιαίτερη σημασία για έναν νέο που προερχόταν από έναν τόπο, ο οποίος δεν είχε ακόμη αποκτήσει την ελευθερία του. Τα Δωδεκάνησα παρέμεναν υπό ιταλική διοίκηση, ενώ ο πόθος της ένωσης με την Ελλάδα αποτελούσε διαχρονικό αίτημα του πληθυσμού τους. Ο Διάκος δεν θα προλάβαινε να δει τη γενέτειρά του ενσωματωμένη στον εθνικό κορμό. Η θυσία του, ωστόσο, θα συνέδεε το όνομά του με τον αγώνα των Δωδεκανησίων για ελευθερία.

Η τελευταία μάχη στο ύψωμα της Τσούκας

Η κήρυξη του πολέμου, στις 28 Οκτωβρίου 1940, βρήκε τον Αλέξανδρο Διάκο να υπηρετεί ως υπολοχαγός και διοικητής του 2ου Λόχου του 4ου Συντάγματος Πεζικού, στο Απόσπασμα Πίνδου υπό τον συνταγματάρχη Κωνσταντίνο Δαβάκη. Οι πρώτες ημέρες του πολέμου υπήρξαν ιδιαίτερα δύσκολες για τις ελληνικές δυνάμεις, που προσπαθούσαν να αναχαιτίσουν την προέλαση της ιταλικής μεραρχίας αλπινιστών «Τζούλια» μέσα σε ένα εξαιρετικά δύσβατο ορεινό περιβάλλον.

Την 1η Νοεμβρίου 1940, ο λόχος του Διάκου συμμετείχε στις επιχειρήσεις για την ανακατάληψη του υψώματος Τσούκα, στην περιοχή μεταξύ της Ζούζουλης Καστοριάς και της Φούρκας Ιωαννίνων. Οι μάχες ήταν σκληρές και οι αντίπαλες δυνάμεις διεκδικούσαν επανειλημμένα τον έλεγχο του υψώματος, που είχε στρατηγική σημασία για τις επιχειρήσεις στην περιοχή. Σύμφωνα με την ιστορική αναφορά του ταγματάρχη Ιωάννη Καραβία, την οποία παραθέτει και ο Δήμος Χάλκης, ο νεαρός υπολοχαγός επέδειξε εξαιρετική αποφασιστικότητα, ανασυντάσσοντας τους στρατιώτες του παρά τα συνεχή πυρά των ιταλικών πολυβόλων.

Ο Διάκος βρισκόταν στην πρώτη γραμμή, εμψυχώνοντας τους άνδρες του και καθοδηγώντας διαδοχικές επιθέσεις εναντίον των ιταλικών θέσεων. Κατά τη διάρκεια νέας εφόδου, ενώ προχωρούσε επικεφαλής των στρατιωτών του, δέχθηκε θανάσιμη ριπή πολυβόλου. Ήταν η 1η Νοεμβρίου 1940. Ο Αλέξανδρος Διάκος έπεσε νεκρός σε ηλικία 29 ετών. Ο αγώνας για τον έλεγχο της Τσούκας συνεχίστηκε και οι ελληνικές δυνάμεις κατάφεραν να ανακαταλάβουν το ύψωμα στις 2 Νοεμβρίου.

Η ιστορία της τελευταίας μάχης του διασώθηκε μέσα από στρατιωτικές αναφορές, μαρτυρίες συμπολεμιστών και ιστορικές καταγραφές, οι οποίες αναδεικνύουν την αποφασιστικότητα και το θάρρος με τα οποία ο νεαρός αξιωματικός αντιμετώπισε τις τελευταίες ώρες της ζωής του.

Η μνήμη που ενώνει τη Χάλκη, τη Ρόδο και την Πίνδο

Η θυσία του Αλέξανδρου Διάκου δημιούργησε έναν ιδιαίτερο δεσμό ανάμεσα στη Χάλκη, τη Ρόδο και τη Ζούζουλη της Καστοριάς, τρεις τόπους που συνδέθηκαν για πάντα με τη σύντομη ζωή του.

Στη Χάλκη, η προτομή του βρίσκεται στον παραλιακό χώρο του νησιού, δίπλα στην προτομή ενός ακόμη ήρωα, του Διογένη Φανουράκη. Στη Ρόδο, ο ανδριάντας του στο Μανδράκι, απέναντι από τα δικαστήρια, έργο του γλύπτη Κώστα Βαλσάμη, αποτελεί σημείο αναφοράς για τη δημόσια μνήμη της πόλης. Το όνομά του εξακολουθεί να συνδέεται με το Βενετόκλειο Γυμνάσιο και τον ιστορικό αθλητικό σύλλογο Δωριέα.

Στην περιοχή της Πίνδου, οι ετήσιες εκδηλώσεις τιμής διατηρούν ζωντανή την ιστορία του, με τους κατοίκους να τιμούν τον αξιωματικό που έπεσε υπερασπιζόμενος τον τόπο τους.

Όταν το 1947 τα Δωδεκάνησα πέρασαν στην ελληνική διοίκηση και ακολούθησε η επίσημη ενσωμάτωσή τους στην Ελλάδα, στις 7 Μαρτίου 1948, ο Αλέξανδρος Διάκος δεν βρισκόταν στη ζωή για να δει την εκπλήρωση του οράματος της ελευθερίας των νησιών. Το όνομά του, όμως, είχε ήδη αποκτήσει ξεχωριστή θέση στην ιστορική συνείδηση των Δωδεκανησίων.

Σήμερα, 86 χρόνια μετά, η ιστορία του δεν περιορίζεται σε μια στρατιωτική αναφορά ή σε ένα μνημείο. Είναι η ιστορία ενός νέου ανθρώπου που μεγάλωσε στη Χάλκη και στη Ρόδο, φόρεσε τη στολή του Έλληνα αξιωματικού και βρέθηκε στην πρώτη γραμμή ενός πολέμου που σημάδεψε τη σύγχρονη ελληνική ιστορία.

Και ίσως, η πιο χαρακτηριστική απόδειξη ότι η θυσία του δεν ξεχάστηκε βρίσκεται στα λόγια του δημάρχου Χάλκης προς το ΑΠΕ-ΜΠΕ: ότι ακόμη και σήμερα, στα ορεινά χωριά της Πίνδου, αλλά και στη Χάλκη και τη Ρόδο όπου έζησε, οι κάτοικοι εξακολουθούν να μνημονεύουν, να θυμούνται και να συγκινούνται με τη θυσία του Αλέξανδρου Διάκου.

ΑΠΕ-ΜΠΕ/Μ. Μαστής
]]>
Το ΟΧΙ των Ελλήνων στην Αλεξάνδρεια και στο Κάιρο – Οι Αιγυπτιώτες κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο https://emvolos.gr/to-ochi-ton-ellinon-stin-alexandreia-kai-sto-kairo-oi-aigyptiotes-kata-ton-v-039-pagkosmio-polemo/ Tue, 27 Oct 2026 15:12:20 +0000 https://emvolos.gr/?p=784927 Για τους Έλληνες της Αιγύπτου, ο εορτασμός της 28ης Οκτωβρίου αποτελεί ανάμνηση των ιστορικών γεγονότων της αντίστασης και της ανθεκτικότητας του έθνους στις δύσκολες στιγμές, καθώς και της άρνησης της Ελλάδας να επιτρέψει την είσοδο των ιταλικών στρατευμάτων στο ελληνικό έδαφος, πράξη που ουσιαστικά σηματοδότησε την εμπλοκή της στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Για τους Αιγυπτιώτες, όμως, ο εορτασμός της εθνικής επετείου ξεκινά λίγες ημέρες νωρίτερα, στο Ελ Αλαμέιν, στο Ελληνικό Μνημείο Πεσόντων, όπου εκπρόσωποι των ελληνικών κοινοτήτων, μαθητές, πρόσκοποι, εκπρόσωποι της Πρεσβείας της Ελλάδας, του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας και του Υπουργείου Εθνικής ‘Αμυνας τελούν τρισάγιο και επιμνημόσυνη δέηση, αποτίοντας φόρο τιμής στους πεσόντες του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Σήμερα, οι Έλληνες της Αιγύπτου, στην Αλεξάνδρεια και στο Κάιρο, λένε τα δικά τους ΟΧΙ ενάντια στη λήθη και στη λησμονιά του Ελληνισμού στη Μέση Ανατολή.

Το ΟΧΙ στην Αλεξάνδρεια

Ο εορτασμός της 28ης Οκτωβρίου στην Αλεξάνδρεια ξεκινά την Τρίτη 27 Οκτωβρίου, όπως επισημαίνει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο πρόεδρος της Ελληνικής Κοινότητας Αλεξανδρείας, κ. Ανδρέας Βαφειάδης. «Μαθητές όλων των βαθμίδων από τα ελληνικά σχολεία, το Τοσιτσαίο-Πρατσίκειο Δημοτικό Σχολείο και το Αβερώφειο Γυμνάσιο-Λύκειο», εξηγεί, «θα παρελάσουν στο στάδιο του Ελληνικού Τετραγώνου στο Σάτμπι και θα οργανώσουν επετειακές παραστάσεις και σχολικές εορτές».

Στις γιορτές της 28ης Οκτωβρίου συμμετέχουν και μη Έλληνες, καθώς παιδιά οικογενειών που ζούσαν στην Ελλάδα και επέστρεψαν στην Αίγυπτο και παρακολουθούν μαθήματα στα ελληνικά σχολεία. «Μεταδίδουμε τον Ελληνισμό και τα ελληνικά ιδεώδη και σε μη Έλληνες. Και αυτό είναι ένα μεγάλο εθνικό κέρδος», επισημαίνει ο κ. Βαφειάδης. Ποια είναι, όμως, τα σύγχρονα ΟΧΙ που λένε σήμερα οι Έλληνες της Αλεξάνδρειας; «Ο Αιγυπτιώτης Ελληνισμός θυμάται τον ηρωισμό και λέει ΟΧΙ στη λήθη. Θυμάται και τιμά τις ρίζες, την ελληνική γλώσσα και τον πολιτισμό», τονίζει.

«Ανήμερα της εθνικής επετείου θα τελεστεί δοξολογία στον Κοινοτικό Ναό των Ταξιαρχών στην Ιμπραημία και όχι στον Ναό του Ευαγγελισμού, στο Ελληνικό Τετράγωνο, ο οποίος ανακαινίζεται εκ βάθρων με δαπάνες του εφοπλιστή και μεγάλου ευεργέτη Αθανάσιου Μαρτίνου και της συζύγου του, Μαρίνας. Οι εργασίες αναμένεται να ολοκληρωθούν τους επόμενους μήνες, ενώ τα θυρανοίξια αναμένεται να πραγματοποιηθούν το πρώτο τρίμηνο του 2027», λέει ο κ. Βαφειάδης. Αμέσως μετά, θα γίνει κατάθεση στεφάνων στο Ηρώο του 2ου Ελληνικού Κοιμητηρίου, όπου φυλάσσονται τα οστά περίπου 100 Ελλήνων Ικάρων που έπεσαν στη Μέση Ανατολή κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.

Το Ελληνικό Τετράγωνο

Αξίζει να σημειωθεί ότι στις αρχές του 20ού αιώνα, στο Ελληνικό Τετράγωνο στεγάζονταν ορισμένα από τα σημαντικότερα ελληνικά εκπαιδευτικά ιδρύματα, μεταξύ των οποίων το Αβερώφειο Γυμνάσιο, η Σαλβάγειος Εμπορική Σχολή και η Ζερβουδάκειος Σχολή, καθώς και ελληνικά σωματεία και αθλητικοί σύλλογοι.

Στο 1ο Ελληνικό Κοιμητήριο είχε ταφεί ο Γεώργιος Αβέρωφ, του οποίου τα οστά μεταφέρθηκαν αργότερα στο Α΄ Νεκροταφείο Αθηνών. Εκεί βρίσκεται, επίσης, ο οικογενειακός τάφος του ποιητή Κ. Π. Καβάφη, καθώς και οι τάφοι μεγάλων ευεργετών της Ελληνικής Κοινότητας Αλεξανδρείας, όπως του Δ. Αναστάση και των οικογενειών Σαλβάγου, Ζερβουδάκη, Καζούλη, Ράλλη, Ροδοκανάκη, Κάσδαλη κ.ά.

Η επέτειος της 28ης Οκτωβρίου στο Κάιρο

Στο Κάιρο, την πρωτεύουσα της Αιγύπτου, οι εκδηλώσεις θα ξεκινήσουν στις 27 Οκτωβρίου, στην Ηλιούπολη, τη Μισρ ελ Τζαντίντα, όπως ονομάζεται στα αραβικά. Ζωντανή κοιτίδα του Ελληνισμού, γεμάτη γέλια και παιδικά παιχνίδια, αποτελούν τα ελληνικά σχολεία του Καΐρου, τα οποία στεγάζονται στο Σπετσεροπούλειο Ορφανοτροφείο. Εκεί θα πραγματοποιηθούν οι σχολικές εκδηλώσεις με τη συμμετοχή μαθητών όλων των βαθμίδων.

«Ποιήματα, παρουσιάσεις, τραγούδια, λόγοι και χοροί συνθέτουν το μωσαϊκό των σχολικών εορτασμών στην Αχιλλοπούλειο και την Αμπέτειο Σχολή», λέει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο πρόεδρος της Ελληνικής Κοινότητας Καΐρου, κ. Χρήστος Καβαλής. Το Σπετσεροπούλειο Ίδρυμα ιδρύθηκε το 1928 με δωρεά των αδελφών Γεωργίου και Δημητρίου Σπετσερόπουλου και λειτούργησε ως ορφανοτροφείο, προσφέροντας στα παιδιά εκπαίδευση, επαγγελματική κατάρτιση και υψηλό επίπεδο διαβίωσης. Στεγάζεται σε ένα εντυπωσιακό νεοκλασικό κτίριο, δίπλα στο εκκλησάκι των Εισοδίων της Θεοτόκου, του οποίου το τέμπλο φιλοτέχνησε ο Φώτης Κόντογλου.

Την επομένη, στο επίκεντρο των επετειακών εκδηλώσεων θα βρεθεί ο κοινοτικός ναός των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης, στην περιοχή Μπουλάκ (Bulaq), ακριβώς δίπλα στα γραφεία της ευρείας κυκλοφορίας αιγυπτιακής εφημερίδας Al-Ahram. «Στον κεντρικό ναό της Ελληνικής Κοινότητας, των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης, θα πραγματοποιηθεί η δοξολογία. Στον αύλειο χώρο θα γίνει η παρέλαση των σχολείων και των προσκόπων υπό τους ήχους της μπάντας των προσκόπων, ενώ οι εορτασμοί θα ολοκληρωθούν με χορούς, χαιρετισμούς επισήμων και την ανάκρουση των εθνικών ύμνων της Ελλάδας και της Αιγύπτου», λέει ο κ. Καβαλής.

Αξίζει να σημειωθεί ότι ο ναός των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης εγκαινιάστηκε το 1914 με πρωτοβουλία του Νέστορα Τσανακλή, δεύτερου προέδρου της Ελληνικής Κοινότητας Καΐρου. Στο εσωτερικό του βρίσκονται δύο παρεκκλήσια: του Αγίου Νέστορος, όπου φυλάσσονται τα λείψανα του κτήτορα, και του Αγίου Αλεξάνδρου, αφιερωμένο στον πρώτο πρόεδρο της Κοινότητας, Αλέξανδρο Ρόστοβιτς.

Λόγω σοβαρών ζημιών που προκλήθηκαν από την υγρασία του Νείλου, ο ναός αποκαταστάθηκε με χρηματοδότηση της Ελληνικής Κοινότητας Καΐρου και της μεγάλης ευεργέτιδας κ. Αικατερίνης Μπελεφάντη – Σοφιανού. Οι εργασίες περιλάμβαναν και τη συντήρηση των τοιχογραφιών, ενώ τα θυρανοίξια πραγματοποιήθηκαν στις 28 Σεπτεμβρίου 2019 από τον Πατριάρχη Αλεξανδρείας Θεόδωρο Β΄. Στο προαύλιο του ναού βρίσκεται και το Ελληνικό Προσκοπείο. Το Σώμα Ελλήνων Προσκόπων ιδρύθηκε το 1913 και έκτοτε συνεχίζει τη δράση του με την Αγέλη των Λυκόπουλων, την Ομάδα των Προσκόπων και την Κοινότητα των Ανιχνευτών.

ELALAMEIN ΕΛΛΗΝΙΚΗΚΟΙΝΟΤΗΤΑΚΑΙΡΟΥ2

Οι Αιγυπτιώτες κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο

Όπως εξηγεί ο κ. Καβαλής, η επέτειος της 28ης Οκτωβρίου δεν συνδέεται μόνο με τα γεγονότα που εκτυλίχθηκαν στην ελληνική επικράτεια. «Στο Κάιρο τιμούμε την επέτειο της 28ης Οκτωβρίου 1940 με ξεχωριστή λαμπρότητα, καθώς η ημέρα αυτή αποκτά για τον Ελληνισμό της Αιγύπτου ιδιαίτερη σημασία. Τα γεγονότα εκείνης της εποχής δεν συνδέονται μόνο με την ελληνική επικράτεια.

Συνδέονται και με τη δεύτερη πατρίδα μας, την Αίγυπτο, όπου χιλιάδες Έλληνες έζησαν τον πόλεμο ως μια προσωπική και συλλογική δοκιμασία, συμμετέχοντας ενεργά στον αγώνα της Ελλάδας. Η επέτειος, επομένως, δεν αποτελεί μόνο μια εθνική γιορτή που ενεργοποιεί την ιστορική μας μνήμη και τη μεταδίδει στη νέα γενιά, ενισχύοντας τη συλλογική μας ταυτότητα και τους πολιτισμικούς δεσμούς με την πατρίδα.

Είναι μια γέφυρα ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν. Ανάμεσα στις γενιές των Ελλήνων που έζησαν στην Αίγυπτο εκείνα τα χρόνια, που προσέφεραν τις δυνάμεις τους και, πολλοί από αυτούς, την ίδια τους τη ζωή για την Ελλάδα, και στα σημερινά παιδιά της παροικίας μας, που καλούνται να γνωρίσουν και να διαφυλάξουν αυτή την ιστορική παρακαταθήκη», επισημαίνει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο πρόεδρος της Ελληνικής Κοινότητας Καΐρου, Χρήστος Καβαλής.

Οι εορτασμοί για την Εθνική Επέτειο ξεκινούν από το Ελ Αλαμέιν

Οι εορτασμοί για την εθνική επέτειο ξεκινούν νωρίτερα, την προτελευταία Κυριακή του Οκτωβρίου, με την κατάθεση στεφάνου και την τέλεση μνημοσύνου στο Ελληνικό Ηρώο στο Ελ Αλαμέιν. Η μάχη του Ελ Αλαμέιν αποτέλεσε την πρώτη σημαντική νίκη των Συμμάχων και σηματοδότησε την αρχή του τέλους για τις γερμανοϊταλικές δυνάμεις στη Βόρεια Αφρική. «Πριν από το Ελ Αλαμέιν ποτέ δεν είχαμε μια νίκη. Μετά το Ελ Αλαμέιν ποτέ δεν είχαμε μια ήττα», είχε πει ο Τσώρτσιλ.

Οι Έλληνες της Αιγύπτου πολέμησαν στην πρώτη γραμμή κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και μέτρησαν 145 θύματα. Συνολικά, από τους 7.063 Αιγυπτιώτες που υπηρέτησαν στον Ελληνικό Στρατό, 4.032 κατατάχθηκαν στον Στρατό Ξηράς, 1.614 στο Πολεμικό Ναυτικό και 1.417 στην Πολεμική Αεροπορία.

Στο Ελληνικό Τάγμα Πεζικού στην Αλεξάνδρεια κατατάχθηκαν συνολικά 900 άνδρες, από τους οποίους οι 400 ήταν εθελοντές. Παράλληλα, λειτουργούσε και το Αρχηγείο Φάλαγγας Ελλήνων Αιγύπτου, με αποστολή την επιστράτευση των ομογενών που διέμεναν μόνιμα στη χώρα του Νείλου. Οι Αιγυπτιώτες πολέμησαν στην 1η και τη 2η Ελληνική Ταξιαρχία, στον Ιερό Λόχο, στη Βάση Καταδρομών, στην Ταξιαρχία του Ρίμινι, στο Πολεμικό Ναυτικό της Μεσογείου και στην Πολεμική Αεροπορία.

Η Ελληνική Κοινότητα Καΐρου διέθεσε το Ελληνικό Νοσοκομείο, το οποίο βρίσκεται στην καρδιά της αιγυπτιακής πρωτεύουσας, στην Πολεμική Αεροπορία για την περίθαλψη και τη φροντίδα των στρατιωτών που βρίσκονταν στην πρώτη γραμμή. Από τον Μάρτιο του 1943 έως τον Νοέμβριο του 1944, ο έφεδρος αρχίατρος Αυγερινός προσέφερε τις επιστημονικές του υπηρεσίες σε 4.822 νοσηλευθέντες και αξιωματικούς.

Σύμφωνα με στοιχεία της Ελληνικής Κοινότητας Καΐρου, στις εσωτερικές κλινικές και στα εξωτερικά ιατρεία νοσηλεύθηκαν συνολικά 3.714 οπλίτες και αξιωματικοί των Ελληνικών Στρατιωτικών Μονάδων Μέσης Ανατολής. Σήμερα, τα ονόματα των Ελλήνων που έχασαν τη ζωή τους κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο είναι χαραγμένα σε μαρμάρινες πλάκες.

Τόσο στο Ελληνικό Νοσοκομείο Καΐρου όσο και στο Κοτσίκειο Νοσοκομείο Αλεξανδρείας, κατά την περίοδο 1941-1944, νοσηλεύθηκαν συνολικά 13.162 οπλίτες και αξιωματικοί των Ελληνικών Στρατιωτικών Μονάδων Μέσης Ανατολής, με συνολικά 230.000 ημέρες νοσηλείας. Και στα δύο νοσοκομεία προσέφερε τις υπηρεσίες του το Σώμα Ελληνίδων Εθελοντριών Νοσοκόμων Αιγύπτου, το οποίο αριθμούσε περισσότερες από 150 νοσοκόμες.

Αξιοσημείωτη ήταν και η δράση της Φιλοπτώχου κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Μία από τις πρωτοβουλίες της ήταν ο έρανος για το τσιγάρο του Έλληνα στρατιώτη, με το κουτί του εράνου να φυλάσσεται στο Αρχείο της Ελληνικής Κοινότητας Καΐρου.

Σύμφωνα με στοιχεία του ερευνητή της ιστορίας των Αιγυπτιωτών, κ. Ν. Νικηταρίδη, οι Αιγυπτιώτες συμμετείχαν και στον έρανο για την αντικατάσταση της «Έλλης». Την ίδια ημέρα της βύθισης του πλοίου, δηλαδή στις 15 Αυγούστου 1940, οι Αιγυπτιώτες συνέστησαν την Επιτροπή Εισφορών και άρχισαν να συγκεντρώνουν χρήματα για την αντικατάστασή του σε όλες τις αιγυπτιακές πόλεις όπου άνθιζε το ελληνικό στοιχείο.

Τα χρήματα του εράνου, όπως καταγράφηκαν στα κατά τόπους προξενεία, ήταν:

  • Γενικό Προξενείο Καΐρου: 120,34 λίρες Αιγύπτου (Λ.Α.), καθώς και ποσά σε δραχμές, τοκομερίδια κ.ά.
  • Γενικό Προξενείο Αλεξανδρείας: 3.476,98 Λ.Α. και 3.108 δραχμές.
  • Προξενείο Πορτ Σάιντ: 1.118,52 Λ.Α. και 69 τοκομερίδια ελληνικών αξιών.
  • Προξενείο Ζαγαζίκ: 462,40 Λ.Α. και 15.582 δραχμές.
  • Υποπροξενείο Σουέζ: 132,32 Λ.Α.
  • Υποπροξενείο Μανσούρας: 386,37 Λ.Α.
  • Υποπροξενείο Μίνιας: 376,55 Λ.Α.
  • Υποπροξενείο Τάντας: 527,20 Λ.Α. και 200 δραχμές.

Συμμαχικά αεροπλάνα έριχναν το «Φως» πάνω από την Ελλάδα για να ενημερωθεί ο λαός για τις επιχειρήσεις

Η εφημερίδα «Φως» του Καΐρου ιδρύθηκε το 1896 και μέχρι το 1998 που απεβίωσε ο Σωκράτης Πατέρας, ο τελευταίος εκδότης του, ήταν καθημερινή εφημερίδα. Πρωτοσέλιδά του υπάρχουν στο αρχείο της Βουλής των Ελλήνων, ενώ μεταγενέστερα φύλλα του υπάρχουν στο αρχείο της Ελληνικής Κοινότητας Καΐρου. Επιλέγουμε ένα απόσπασμα που αναφέρεται στην έκδοση της εφημερίδας κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο: «Στην πολεμική περίοδο στάθηκαν γίγαντες οι Κανάκης και Μπονάρος το ξάπλωσαν το ΦΩΣ σε όλα τα πολεμικά μέτωπα όπου υπηρετούσαν Έλληνες. Στην Παλαιστίνη και ιδιαίτερα στη Γάζα, στη Δυτική Έρημο, παντού υπήρχε το Φως και το διάβαζαν χιλιάδες Έλληνες στρατιωτικοί. Επίσης, συμμαχικά αεροπλάνα έρριπταν πάνω από την Ελλάδα χιλιάδες φύλλα του Φωτός και έτσι ο ελληνικός λαός ενημερωνόταν για τις πολεμικές επιχειρήσεις του συμμαχικού στρατού…».

Επιμνημόσυνη δέηση και στην Ελλάδα

Στην Ελλάδα, στην Πλατεία Ηρώων του ‘Αστεως Αιγυπτιωτών στην Κηφισιά υπάρχει μνημείο για τους πεσόντες Αιγυπτιώτες κατά τον Β΄Παγκόσμιο Πόλεμο. Εκεί κάθε χρόνο ο Σύνδεσμος Αιγυπτιωτών Ελλήνων σε συνεργασία με τον Πανελλήνιο Σύνδεσμο Αιγυπτιωτών Ελλήνων Πολεμιστών και με το ‘Αστυ Αιγυπτιωτών Κηφισιάς τιμούν τους Έλληνες ήρωες που έδωσαν την ζωή τους στις μάχες τους Ελ Αλαμέιν.

Αλεξανδρινός Ταχυδρόμος και Νέο Φως Καΐρου

Τις εκδηλώσεις για την 28η Οκτωβρίου καλύπτουν εκτενώς με φωτογραφίες, βίντεο και εκτενή ρεπορτάζ τους τόσο στην έντυπη όσο και στην ηλεκτρονική μορφή αλλά και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσής τους, οι ομογενειακές εφημερίδες «Αλεξανδρινός Ταχυδρόμος» και «Νέο Φως Καϊρου».

* Επισυνάπτονται φωτογραφίες – Παραχωρήθηκαν στο ΑΠΕ-ΜΠΕ: 28ης Οκτωβρίου/Αλεξανδρινός Ταχυδρόμος, Γρηγόρης Χαλκιόπουλος και Ελ Αλαμέιν/ Νέο Φως Καΐρου

ΑΠΕ-ΜΠΕ/Κάτια Τσιμπλάκη
]]>
28η Οκτωβρίου – Η μάχη της Πίνδου και η απόκρουση της ιταλικής εισβολής (28 Οκτ. – 13 Νοεμβρίου 1940) https://emvolos.gr/28i-oktovrioy-i-machi-tis-pindoy-kai-i-apokroysi-tis-italikis-eisvolis-28-okt-13-noemvrioy-1940/ Tue, 27 Oct 2026 09:07:20 +0000 https://emvolos.gr/?p=784812 Στα μεγάλα και αξιοθαύμαστα ιστορικά γεγονότα της Νεότερης Ιστορίας των Ελλήνων συγκαταλέγεται και η ηρωική αντίσταση και το πνεύμα θυσίας για την τιμή της πατρίδας που επέδειξε ο Ελληνικός Στρατός, συνεπικουρούμενος από τον Ελληνικό λαό, κατά τον Ελληνοϊταλικό πόλεμο του 1940-41. Τότε, οι Έλληνες όχι μόνο απέκρουσαν τον αριθμητικά και υλικά ασυγκρίτως υπέρτερο εισβολέα, αλλά τον υποχρέωσαν σε ταπεινωτική ήττα. Σ’ αυτό το Έπος ξεχωρίζουν δύο καθοριστικές πολυήμερες μάχες. Η Μάχη της Πίνδου και η απόκρουση της μεγάλης Εαρινής Επίθεσης των Ιταλών. Και στις δύο πρωταγωνιστές ήταν οι Θεσσαλοί που πολέμησαν μέσα από τις μονάδες της Ι Μεραρχίας (Λαρίσης), δηλαδή το 4ο Σύνταγμα Λαρίσης, το 5ο Σύνταγμα Τρικάλων, το 2ο Σύνταγμα Βόλου, το 51ο Σύνταγμα Τρικάλων, το 52ο Σύνταγμα Λαρίσης και την Ταξιαρχία Ιππικού Λαρίσης.
Δρ. ιστορίας κ. Θεόδωρος Νημάς
Ο Δρ. ιστορίας κ. Θεόδωρος Νημάς

Σχετικά με τις μάχες αυτές ο δρ Ιστορίας και μελετητής της πολεμική δράσης των Θεσσαλών σε όλους τους πολέμους Θεόδωρος Νημάς στο βιβλίο του « Η συμμετοχή των Τρικαλινών στους εθνικούς αγώνες και οι πεσόντες υπέρ Πατρίδος» δίνει μια συγκλονιστική περιγραφή. Ο ίδιος, σε συνέντευξή μας, μάς ανέφερε:

«Στην Μάχη της Πίνδου (28 Οκτωβρίου – 13 Νοεμβρίου 1940) η Ι Μεραρχία Θεσσαλίας ήταν εκείνη που αναχαίτισε στην αρχή και εν συνεχεία, με σκληρές μάχες, καταδίωξε τους Ιταλούς εισβολείς πέρα από τα ελληνοαλβανικά σύνορα. Η απόκρουσή της ανέτρεψε τα σχέδια του Ιταλού δικτάτορα Μπ. Μουσολίνι για ταχεία προέλαση και κατάληψη της Ελλάδος. Επομένως, αυτό που ονομάζουμε Έπος της Πίνδου είναι ουσιαστικά Έπος των Θεσσαλών».

Η μάχη της Πίνδου και η απόκρουση της Ιταλικής Εισβολής (28 Οκτ. – 15 Νοεμ 1940)

Πιο αναλυτικά σύμφωνα με όσα τονίζει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο κ. Νημάς,  η κήρυξη του πολέμου στις 28 Οκτωβρίου 1940 βρήκε το Ι και ΙΙ Τάγμα του 51ου ΣΠ Τρικάλων (δκτής ανχης Δημ. Μισύρης), 1 λόχο προκαλύψεως, 1 διμοιρία πολυβόλων, 1 ουλαμό ιππικού, 1 ορειβατική πυροβολαρχία, 2 όλμους, 1 διμοιρία διαβιβάσεων και 1 λόχο ημιονηγών, που αποτελούσαν το Απόσπασμα  Πίνδου (Δαβάκη), στην προωθημένη αμυντική τοποθεσία επί της Πίνδου (περιοχή Επταχωρίου Καστοριάς) και το ΙΙ Τάγμα (Παπαβασιλείου) του 5ου ΣΠ Τρικάλων, με ημιεμπόλεμη σύνθεση, στο Μέτσοβο (από 4 Σεπ. 1940), όπου οργάνωνε αμυντικά τον αυχένα Κατάρας. Το Ι/4 Τάγμα (Λαρίσης) με μία πυροβολαρχία βρισκόταν στο Ελευθεροχώρι Γρεβενών. Το ΙΙ/52 Τάγμα κινήθηκε στις 28 Οκτ. από το Αμύνταιο προς το Νεστόριο Καστοριάς. Ολόκληρο το 52 ΣΠ (Λαρίσης), που βρισκόταν στον Τύρναβο, κινήθηκε στις 29 Οκτ. προς Αμύνταιο όπου έφτασε στις 5 μ.μ. Από εκεί με αυτοκίνητα μεταφέρθηκε στο Δοτσικό. Λόγω των υποχωρητικών κινήσεων, στην αρχή, του Αποσπάσματος Δαβάκη, ο διοικητής της Ι Μεραρχίας (Λαρίσης) αντ/γος Βασ. Βραχνός διατάχτηκε από το Τμήμα Στρατιάς Δυτικής Μακεδονίας (ΤΣΔΜ) να μεταβεί αμέσως στο Επταχώρι και να αναλάβει την διεύθυνση των επιχειρήσεων. Οι άλλες μονάδες της Ι Μεραρχίας, που υπαγόταν  στο Β΄ ΣΣ (έδρα Λάρισα) προέβησαν αμέσως σε επιστράτευση και ετοιμάστηκαν για το Μέτωπο της Πίνδου (Κεντρικό).

Σε ό,τι αφορά στο 5ο ΣΠ, η προσέλευση των εφέδρων αξιωματικών και οπλιτών γινόταν «αθρόως και μετ’ ακράτου ενθουσιασμού». Η κατάταξη ολοκληρώθηκε σχεδόν το βράδυ της 30ής Οκτωβρίου, υπήρχαν όμως αρκετές ελλείψεις σε οπλισμό και γενικώς ο ανεφοδιασμός ήταν ελλιπής, αλλά το  ηθικό των ανδρών ήταν άριστο. Η εκπαίδευση των σκοπευτών αυτομάτων όπλων ήταν πολύ καλή με άριστα αποτελέσματα αργότερα στις μάχες. Οι έφεδροι αξιωματικοί ήταν εκπαιδευμένοι καλώς. Η έδρα του Β΄ ΣΣ μεταφέρθηκε  στην Κοζάνη (διοικητής ο αντγος Δημ. Παπαδόπουλος) και της Ι Μεραρχίας στο Επταχώρι.

Στις 31 Οκτ.  το Ι/5 Τάγμα (Γούλα) κινήθηκε προς Καλαμπάκα – Αγιόφυλλο – Γρεβενά – Σαμαρίνα. Το ίδιο δρομολόγιο ακολούθησε την επομένη η Διοίκηση του Συν/τος και το ΙΙΙ/5 Τάγμα (Χειμαρριώτη).

Όταν το βράδυ της 30ής Οκτωβρίου έφτασε στο Επταχώρι, προσθέτει,  ο διοικητής της Ι Μεραρχίας βρήκε τα ελληνικά τμήματα σε διάλυση. Έδωσε διαταγή να επισκευαστεί η γέφυρα του Επταχωρίου, η οποία είχε ανατιναχτεί με διαταγή του Δαβάκη, να εγκατασταθεί εκεί φρουρά και να συλλαμβάνει τους φυγάδες, να ανασυγκροτήσουν τα τμήματά τους οι Κ. Δαβάκης και Αθ. Πανταζής και να συσταθεί Στρατονομία. Ζήτησε επίσης, να αποσταλεί δικαστικός σύμβουλος. Αμέσως, το κλίμα άλλαξε και επανήλθε πειθαρχία και τάξη στο στράτευμα. Σε σύσκεψη που πραγματοποιήθηκε το απόγευμα της 31ης Οκτ. ο Βραχνός ανακοίνωσε την απόφασή του για αντεπίθεση του Ελληνικού Στρατού εναντίον της ιταλικής Μεραρχίας Τζούλια, η οποία ήδη είχε εισχωρήσει αρκετά μέσα στην οροσειρά της Πίνδου παρακάμπτοντας το Επταχώρι και την ελληνική γραμμή άμυνας. Αυτή ήταν η πρώτη ελληνική διαταγή για επιθετική ενέργεια. Ο Βραχνός διαίρεσε το Απόσπασμα Πίνδου σε τρεις διλοχίες.

Ήδη, από τις 31 Οκτ. το ΙΙ/5 Τάγμα (Παπαβασιλείου) ακολουθώντας το δρομολόγιο Μέτσοβο – Βρυσοχώρι – Ελεύθερο, είδε από μακριά ιταλική φάλαγγα να κινείται προς Παλιοσέλι. Εκλήθη ο υπλγός Πανδής του ουλαμού πυροβολικού να βάλει εναντίον των Ιταλών. Οι βολές ήταν επιτυχείς, ο εχθρός αιφνιδιάστηκε και διασκορπίστηκε στο χωριό. Η πορεία τους σταμάτησε εδώ. Οι Έλληνες στρατιώτες πήραν το βάπτισμα του πυρός. Στις 3 Νοεμ. αφίχθη στην περιοχή ο ανχης Μαρδ. Φριζής και ανέλαβε την διοίκηση του Αποσπ. Αώου, στο οποίο εντάχτηκαν το ΙΙ/5 Τάγμα, το Τάγμα Κονίτσης και ο Ουλαμός ΠΒ των 105 Πανδή.

Συνεχίζοντας την εξιστόρησή του ο κ. Νημάς, αναφέρει ότι όντως την 1η Νοεμ. 1940 εξαπολύθηκαν οι ελληνικές αντεπιθέσεις. Στον Γράμμο ενεργεί η διλοχία του ΙΙ/51 Τάγματος, που βρισκόταν σε συνοχή, με διοικητή τον ανχη Δημ. Μισύρη (Απόσπασμα Μισύρη). Κοντά στη Λυκορράχη συνέλαβε 130 αιχμαλώτους (οι 3 αξιωματικοί)· άλλοι 150 διασκορπίστηκαν στις ρεματιές αλλά συνελήφθησαν αργότερα. Οι Έλληνες είχαν 50 νεκρούς και τραυματίες, μεταξύ των οποίων και ο Μισύρης, ο οποίος παρέμεινε στο πεδίο της μάχης έως την λήξη της το απόγευμα.  Στο ύψωμα Τσούκα, στα όρια Φούρκας – Ζούζουλης, ενεργεί διλοχία του Ι/4 Τάγματος, ενισχυμένο με 2 διμοιρίες πολυβόλων και 1 ορεινή πυροβολαρχία, υπό τον Ι. Καραβία. Ο διοικητής της Ι Μεραρχίας Β. Βραχνός εγκαταστάθηκε στον Άι-Λια Επταχωρίου. Η μάχη της Τσούκας ήταν λυσσώδης. Οι Έλληνες την κατέλαβαν με αλλεπάλληλες επιθέσεις και αντεπιθέσεις και με εφ’ όπλου λόγχη, αλλά είχαν μεγάλες απώλειες. Μεταξύ των νεκρών ο Ρόδιος υπλγός Αλέξ. Διάκος και ο έφ. ανθλγός Ελευθ. Ντάσκας από τον Πλάτανο (Βάνια) Τρικάλων, ο οποίος υπήρξε ο πρώτος έφεδρος αξιωματικός νεκρός του πολέμου. Και οι δύο θάφτηκαν στο νεκροταφείο της Ζούζουλης. Με καθυστέρηση ενήργησε η διλοχία του σχη Δαβάκη με τις διμοιρίες Γ. Κουμπουρλή και Δ. Σπυρόπουλου. Μετά από σκληρή και φονική μάχη (τραυματίστηκε βαριά στο στήθος ο Κουμπουρλής) οι Έλληνες κατέλαβαν το ύψ. του Άι-Λια (υψ. 1250).

Αν και τα εδαφικά κέρδη ήταν μικρά, η σημασία των νικών αυτών ήταν πολύ μεγάλη. Σύμφωνα με την Ιστορία της Δ.Ι.Σ. «Η σθεναρά επιθετική στάσις της Ιης Μεραρχίας εβελτίωσε ριζικώς εντός εικοσιτετραώρου την όλην όψιν της δημιουργηθείσης καταστάσεως εις την περιοχήν της Πίνδου».

Στις 2 Νοεμ. το μεσημέρι, υπό περίεργες συνθήκες, τραυματίστηκε ο σχης Κ. Δαβάκης  και μετακομίστηκε τη νύχτα στο Επταχώρι από τον Λαρισαίο έφ. ανθλγό Ν. Χατζηευθυμίου και εν συνεχεία στο Νοσοκομείο Κοζάνης και έκτοτε δεν συμμετείχε στις πολεμικές επιχειρήσεις. Τη διοίκηση του Νοτίου Συγκροτήματος (Απόσπασμα Πίνδου) ανέλαβε ο Ιω. Καραβίας, αντικαθιστώντας τον Κ. Δαβάκη, ενώ τη διοίκηση του 51 ΣΠ ανέλαβε  ο ανχης Θεμ. Κετσέας. Σ’ αυτό εντάχτηκαν το Ι/2 και το Ι/4 Τάγματα συγκροτώντας το Απόσπασμα Κετσέα. Την επομένη εξαπολύεται επίθεση στις ιταλικές θέσεις της Βόρειας Πίνδου. Ο υπλγός Δ. Σπυρόπουλος με χειροβομβίδες εξουδετέρωσε μόνος του εχθρικό πολυβολείο. Αιχμαλωτίζονται περίπου 300 Ιταλοί, ενώ οι άλλοι διασκορπίστηκαν στο δάσος και τις ρεματιές. Οι Έλληνες κατέλαβαν τα υψώματα Ρωμιός (υψ. 1751), Λευκάδια (υψ. 1474), Ταμπούρι (υψ. 1874), Γύφτισσα (υψ. 1762) και Βούζιο (υψ. 2053). Οι Ιταλοί μολονότι πολέμησαν γενναία, αποδεικνύονται άμαθοι στην εκ του συστάδην μάχη με εφ’ όπλου λόγχη, ενώ αντίθετα οι Έλληνες ήταν άριστα εκπαιδευμένοι σ’ αυτό το είδος πολέμου.

Η Ταξιαρχία Ιππικού (υπό τον σχη τον Σ. Δημάρατο) έφτασε στο Δοτσικό (υψ. 1060) την 1η Νοεμ. Μία ίλη με τη διοίκησή της εγκαταστάθηκε στο ύψ. Σκούρτζα (υψ. 1799). Την επομένη έφτασε το 1ο Σύνταγμα Ιππικού (υπό τον ανχη Σ. Παπαθανασίου). Αμέσως άρχισε η επίθεση εναντίον τμημάτων της ιταλικής Μεραρχίας Τζούλια. Ως το βράδυ έφτασαν στην περιοχή και άλλα ελληνικά τμήματα: το ΙΙΙ/7 Τάγμα Πεζοναυτών, το ΙΙΙ/52 Τάγμα και ο ίδιος ο σωματάρχης Δημ. Παπαδόπουλος, ο οποίος από εδώ και στο εξής διευθύνει ο ίδιος τη μάχη της Πίνδου. Στις 3 Νοεμ. εξαπολύεται γενική επίθεση. Στις μάχες που επακολούθησαν, κατά τον επιτελάρχη του Β΄ ΣΣ Δημ. Μαχά, «οι πεδινοί της Θεσσαλίας νίκησαν τους ορεινούς των Άλπεων». Οι Έλληνες κατέλαβαν τα υψώματα  Μπαλλή (υψ. 1532) και Ρέντα (υψ. 1706) και μπήκαν στη Σαμαρίνα (υψ. 1450) εκδιώκοντας τους Ιταλούς.

Η Μεραρχία «Τζούλια», παρά τις απώλειές της, διατηρούσε την κύρια δύναμή της (7 τάγματα, 12 πυροβόλα, 25 μεγάλους όλμους και 50 μικρούς) και κατευθύνεται προς το Μέτσοβο, που ήταν ο αντικειμενικός της σκοπός για να αποκόψει τον δρόμο Τρικάλων-Ιωαννίνων. Στις 2 Νοεμ. η εμπροσθοφυλακή της είχε εισέλθει στο Δίστρατο (υψ. 1000) και την επομένη στη Βωβούσα, μόλις δύο ώρες από το Μέτσοβο. Κατά κακήν της τύχη εκεί βρέθηκε ο 3ος Λόχος (Παπή) του 51 ΣΠ (Τρικάλων), που είχε συμπτυχθεί από τον Γράμμο, και προβάλλει αντίσταση καθυστερώντας την. Σε λίγο φτάνουν και τμήματα της Μεραρχίας Ιππικού Σερρών από το Μέτσοβο, αλλά και το ΙΙ/4 Τάγμα (Λαρίσης). Από τις 5 Νοεμ. το Ι/5 Τάγμα (Τρικάλων) είχε εμπλακεί και αυτό σε σκληρό αγώνα με τους Ιταλούς κοντά στο Δίστρατο, ενώ το ΙΙΙ/5 Τάγμα κινήθηκε προς Γομάρα και εισήλθε στον αγώνα στις 7 Νοεμ. Το Ι/7 Τάγμα Πεζοναυτών (Χαλκίδας) είχε κινηθεί ήδη προς το Μέτσοβο. Στις 4 Νοεμ. η Μεραρχία «Τζούλια» βρέθηκε ανάμεσα σε δύο πυρά και η πορεία της ανακόπηκε οριστικά. Το μεσημέρι άρχισε να οπισθοχωρεί αφήνοντας 35 νεκρούς (ο 1 αξιωματικός). Από τις 5 ως τις 8 Νοεμ. οι Ιταλοί αμύνθηκαν σκληρά.

Τελικά, μέσω της κοιλάδας του Αώου, υποχώρησαν εσπευσμένως και ατάκτως υποστηριζόμενοι από την αεροπορία τους, η οποία τους κάλυπτε από τα ελληνικά πυρά και τους εφοδίαζε με τρόφιμα. Τους καταδίωξε το Απόσπασμα Ε. Χατζηφόρου, διοικητή του 4ου ΣΠ (Λαρίσης) και το ΙΙ/5 Τάγμα Τρικάλων που βρέθηκε στον δρόμο τους. Όπως έγραψε ο υπερασπιστής του Υψώματος 731 τχης Δημ. Κασλάς, «Την 11ην Νοεμβρίου ο εχθρός συνεχίζει την άτακτόν του υποχώρησιν, εγκαταλείπει σχεδόν όλα τα υλικά του και αυτά ακόμη τα Πυροβόλα. Τμήματα Ιππικού προχωρούν, τους προλαμβάνουν, διότι οι πεζοί δεν μπορούν να τους παρακολουθήσουν και συλλαμβάνουν πολλούς αιχμαλώτους, οι οποίοι έχουν χάσει τελείως το ηθικόν τους […]. Οι Ιταλοί συνεχίζουν την υποχώρησίν των και κατευθύνονται εν σπουδή εις τα Β. υψώματα της Κονίτσης, τα οποία οργανώνουν δι’ αντίστασιν».

Κατά τον αείμνηστο Θεσσαλό δημοσιογράφο Λάζαρο  Αρσενίου, ο οποίος έλαβε μέρος στον πόλεμο ως έφεδρος ανθυπολοχαγός, «στην Πίνδο πολεμούν Θεσσαλοί κατά 90%. Στα συντάγματα πεζικού 2ο Βόλου, 4ο Λαρίσης, 5ο Τρικάλων, στην Ταξιαρχία Ιππικού και στις μονάδες του πυροβολικού, υπηρετούσαν Θεσσαλοί. Μαζύ τους πολεμούσαν πεζοναύτες του 7ου Συντάγματος Χαλκίδας και λίγοι προεπιστρατευμένοι Εφτανησιώτες και Πελοπονήσιοι στα συντάγματα 51ο Τρικάλων και 52ο Λαρίσης. Από τους Θεσσαλούς τουλάχιστον 25%  είναι Βλάχοι, καταγόμενοι από την Πίνδο, που την ξέρουν πολύ καλά. Αλλά και οι άλλοι Θεσσαλοί έχουν δεσμούς με βουνά, αφού η περιοχή τους είναι κατά 64% ορεινή».

Αλλά και ο επιτελάρχης του Β΄ ΣΣ Δημ. Μαχάς δεν φείδεται επαίνων για τους Θεσσαλούς μαχητές: «Η Τζούλια εθεωρείτο η καλύτερη μονάδα του ιταλικού στρατού. Είχε όλα τα εφόδια για ορεινό αγώνα. Οι στρατιώτες της κατάγονταν από τις Άλπεις και ήσαν ειδικά εκπαιδευμένοι για ορεινό αγώνα. Την επίλεκτη αυτή μονάδα εκλήθησαν να την αντιμετωπίσουν Θεσσαλοί, που οι περισσότεροί τους ήσαν πεδινοί και χωρίς τα κατάλληλα εφόδια. Αλλά “την έκαναν καλά”. Ο Θεσσαλός στρατιώτης είναι εκλεκτός. Μας άρεσε πολύ. Είχα ξαναπολεμήσει με Θεσσαλούς και μάλιστα τσολιάδες, όπως και με Στερεοελλαδίτες, Πελοποννησίους και άλλους. Ο Θεσσαλός στρατιώτης είναι πολύ πειθαρχικός, πολύ υπομονετικός και δείχνει μεγάλη αντοχή στην πείνα και στις κακουχίες του πολέμου. Ανεβαίνει και στις δυσπρόσιτες κορφές. Στην Πίνδο οι πεδινοί της Θεσσαλίας νίκησαν τους ορεινούς της Ιταλίας».

Με την νικηφόρα για τους Έλληνες Μάχης της Κόνιτσας (14-15 Νοεμβρίου) οι Ιταλοί εκδιώχθηκαν από το ελληνικό έδαφος και μετά ο πόλεμος συνεχίστηκε εντός της Βορείου Ηπείρου με συνεχείς νίκες των Ελλήνων.

Στη φωτογραφία ο δρ ιστορίας κ. Νημάς – Φωτογραφία ΑΠΕ-ΜΠΕ
Αποστόλης Ζώης
ΑΠΕ-ΜΠΕ
]]>
Θεσσαλονίκη: Στο φως έπειτα από 25 χρόνια η ιστορική στολή του Χασάν Ταχσίν Πασά – Θα εκτεθεί μόνιμα στο Πολεμικό Μουσείο https://emvolos.gr/thessaloniki-sto-fos-epeita-apo-25-chronia-i-istoriki-stoli-toy-chasan-tachsin-pasa-tha-ektethei-monima-sto-polemiko-moyseio/ Fri, 23 Oct 2026 08:16:19 +0000 https://emvolos.gr/?p=784006 Ένα ανεκτίμητης ιστορικής αξίας κειμήλιο, συνδεδεμένο άρρηκτα με τις πυκνές εξελίξεις της περιόδου της απελευθέρωσης της Θεσσαλονίκης το 1912 έρχεται στο φως έπειτα από ένα τέταρτο του αιώνα συναρπαστικής αναζήτησης. Ένα εύρημα, «προϊόν της καρτερίας που είναι μια σημαντική αρετή για κάθε στρατιωτικό», όπως εξήγησε, μιλώντας στο ραδιόφωνο του ΑΠΕ-ΜΠΕ «Πρακτορείο 104,9 FM» ο συλλέκτης που το αναζητούσε για 25 χρόνια. Πρόκειται για την αυθεντική στρατιωτική και διπλωματική στολή του τελευταίου Οθωμανού διοικητή της πόλης, Χασάν Ταχσίν Πασά, η οποία περιήλθε στη συλλογή του στρατιωτικού ιστορικού και συλλέκτη, συνταγματάρχη φαρμακοποιού ε.α, Βασίλη Νικόλτσιου.

«Ήταν ευτυχής συγκυρία το ότι τελικά, περιμένοντας περισσότερα από είκοσι χρόνια, μπόρεσα να αποκτήσω τη στρατιωτική στολή του Χασάν Ταχσίν Πασά με τα συνακόλουθά της, δηλαδή με τις επωμίδες -επωμίδες που είχε σαν στρατηγός, σαν ταξίαρχος. Μπόρεσα να αποκτήσω τη στολή, τη διπλωματική στολή που είχε ο πασάς, γιατί οι Οθωμανοί πασάδες είχαν το δικαίωμα να υπογράφουν και πολιτικές συμφωνίες», ανέφερε ο κ. Νικόλτσιος, εξηγώντας πως η στολή φυλασσόταν σε μια βαλίτσα εντός της Ελλάδας επί 25 έτη και αποκτήθηκε ύστερα από πολυετείς διαπραγματεύσεις και υπομονή. Όπως αποκαλύπτει στο «Πρακτορείο 104, 9FM» ο κ. Νικόλτσιος, το σπάνιο αυτό εύρημα συμπληρώνει μια ολόκληρη ενότητα κειμηλίων του Ταχσίν Πασά.

ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ΣΤΟ ΦΩΣ ΕΠΕΙΤΑ ΑΠΟ 25 ΧΡΟΝΙΑ Η ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΣΤΟΛΗ ΤΟΥ ΧΑΣΑΝ ΤΑΧΣΙΝ ΠΑΣΑ 2 φωτο ΑΠΕ ΝΙΚΟΣ ΑΡΒΑΝΙΤΙΔΗΣ«Είχα την τύχη χρόνια πριν να εξασφαλίσω από τον εγγονό τα δύο παράσημα του πασά, τον Αστέρα του Τάγματος του Μετζιτιέ και τον Ταξιάρχη του Τάγματος του Οσμανιέ, και να τα εκθέσω στο Πολεμικό Μουσείο. Μαζί είχα και το ξίφος του Χασάν Ταχσίν Πασά. Έτσι, τώρα, ολοκληρώθηκε μία προσπάθεια και μπορεί πια η ιστορία του πασά -που είναι άμεσα συνδεδεμένη με την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης- να παρουσιαστεί πληρέστερα», εξηγεί ο κ. Νικόλτσιος. Όπως περιγράφει, η στολή είναι κατά πάσα πιθανότητα ραμμένη στη Γερμανία, εξαιρετικής ποιότητας, και οι επωμίδες επίσης είναι γερμανικής κατασκευής, επιχρυσωμένες. «Έχουν διατηρηθεί σε άριστη κατάσταση όλα αυτά τα χρόνια και θα παρουσιαστούν στις 26 Οκτωβρίου στη Λέσχη Αξιωματικών Φρουράς Θεσσαλονίκης, όπου θα παρατεθεί επίσημο γεύμα προς τιμήν του Προέδρου της Δημοκρατίας. Η στολή θα παρουσιαστεί για πρώτη φορά εκεί και θέλω να πιστεύω ότι θα εντυπωσιάσει. Είναι ένα κειμήλιο, ένα έκθεμα συνδεδεμένο με την ιστορία της Θεσσαλονίκης, με την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης. Και μου πήρε πολλά χρόνια συζητήσεων και υπομονής προκειμένου να μπορέσω να το φέρω στη Θεσσαλονίκη και μετά να το εκθέσω μόνιμα κάποια στιγμή στο Πολεμικό Μουσείο της Θεσσαλονίκης», εξηγεί ο κ. Νικόλτσιος, αναφερόμενος στα σχέδια του για την δημόσια παρουσίαση της.

Ο ίδιος εξήγησε πως η οικογένεια του πασά, με την οποία γνωρίστηκε το 2000 και συνδέθηκε φιλικά, του είχε δωρίσει αντικείμενα, όπως πίνακες του γιου του Χασάν Ταχσίν Πασά, Κενάν Μεσαρέ, ενώ του δώρισε και το κασελάκι ζωγραφικής του Κενάν Μεσαρέ, το οποίο επίσης θα εκτεθεί στη Λέσχη Αξιωματικών της Θεσσαλονίκης, προσωπικό δώρο των απογόνων, αλλά και μικρά προσωπικά αντικείμενα, όπως «τα κιάλια του πασά, τα επιχρυσωμένα κιάλια του πασά, και το παράσημο της γυναίκας του πασά, το παράσημο Σεφκάτ Νισανί (γνωστό διεθνώς και ως «Τάγμα της Ευσπλαχνίας» ή «Τάγμα της Φιλανθρωπίας», ένα από τα πιο ιδιαίτερα και σπάνια παράσημα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, καθώς απονέμονταν αποκλειστικά σε γυναίκες και το οποίο έδινε ο Σουλτάνος στις γυναίκες των πασάδων). Με αυτή τη στολή, τονίζει ο κ. Νικόλτσιος, ήρθε η στιγμή να ολοκληρωθεί ο αριθμός των κειμηλίων που υπάρχουν αλλά έλειπαν από τη συλλογή, προκειμένου να υπάρχει μία ενότητα της ιστορίας ενός ανθρώπου που έχει γραφτεί στην ελληνική ιστορία.

Η Θεσσαλονίκη εχάθη, αλλά εσώθη

Η προσωπικότητα του Χασάν Ταχσίν Πασά κατέχει ξεχωριστή θέση στη νεότερη ελληνική ιστορία καθώς ο Οθωμανός διοικητής επέλεξε να παραδώσει την πόλη στους Έλληνες, αποφεύγοντας μια αιματηρή μάχη μέσα στον αστικό ιστό που θα οδηγούσε στην καταστροφή της Θεσσαλονίκης. «Η οθωμανική κυβέρνηση τον καταδίκασε σε θάνατο γιατί δεν έδωσε μάχη για την υπεράσπιση της Θεσσαλονίκης. Αυτός βέβαια ήξερε ότι δεν μπορούσε να δώσει μάχη, έξι ελληνικές μεραρχίες και μια βουλγαρική -ήταν δυόμιση ελληνικές- ήταν απέξω. Ήταν θέμα μερικών ωρών, ούτε 24 για την κατάληψη της Θεσσαλονίκης και οι απώλειες θα ήταν τεράστιες, η Θεσσαλονίκη θα είχε πάρει φωτιά καθώς θα γίνονταν μάχες μέσα στην πόλη» τονίζει ο κ. Νικόλτσιος.

Καθώς ο Χασάν Ταχσίν Πασάς αρνήθηκε κατηγορηματικά να υπογράψει αντίστοιχο πρωτόκολλο παράδοσης στους Βουλγάρους. στο ιστορικό του υπόμνημα, σύμφωνα με τον κ. Νικόλτσιο, σημείωνε: Η Θεσσαλονίκη εχάθη, αλλά η Θεσσαλονίκη εσώθη. Η στάση του αυτή, σημειώνει ο Έλληνας συλλέκτης, είχε ως αποτέλεσμα να καταδικαστεί ερήμην σε θάνατο από την οθωμανική κυβέρνηση. Μετά από σύντομη παραμονή στη Γαλλία, κατέφυγε στην Ελβετία όπου και απεβίωσε. Τα οστά του μεταφέρθηκαν αργότερα στην Ελλάδα και σήμερα αναπαύονται σε ειδικό μνημείο στο Στρατιωτικό Μουσείο Βαλκανικών Πολέμων στη Γέφυρα Θεσσαλονίκης. «Ήρθαν στην Ελλάδα, τάφηκαν αρχικά στο αλβανικό νεκροταφείο της Τριανδρίας και στη συνέχεια εγώ μετέφερα τα οστά και τα ενταφίασα στο Στρατιωτικό Μουσείο Βαλκανικών Πολέμων, σε ένα σεμνό ταφικό μνημείο και βρίσκονται σήμερα εκεί», εξιστορεί ο κ. Νικόλτσιος.

Μετά την πρώτη δημόσια παρουσίαση της στολής που σχεδιάζεται να πραγματοποιηθεί στις 26 Οκτωβρίου στη Λέσχη Αξιωματικών Φρουράς Θεσσαλονίκης, στο πλαίσιο του επίσημου γεύματος προς τιμήν του Προέδρου της Δημοκρατίας για την επέτειο της απελευθέρωσης της πόλης, η στολή μαζί με το ξίφος, τα παράσημα, τα επιχρυσωμένα κιάλια, καθώς και ένας σπάνιος πίνακας του 1912, φιλοτεχνημένος από τον γιο του πασά και ζωγράφο, Κενάν Μεσαρέ, «…που δείχνει τον πασά στο άλογο με τη χλαίνη λασπωμένη να κοιτάζει πίσω προς τη Θεσσαλονίκη» θα παραδοθούν για μόνιμη έκθεση στο Πολεμικό Μουσείο Θεσσαλονίκης.

ΑΠΕ-ΜΠΕ
]]>
Οκτώβριος 1940, 25η – Τριάντα ώρες πριν από το ιταλικό τελεσίγραφο του πολέμου https://emvolos.gr/oktovrios-1940-25i-trianta-ores-prin-apo-to-italiko-telesigrafo-toy-polemoy/ Fri, 23 Oct 2026 08:05:25 +0000 https://emvolos.gr/?p=784002 Ένας επίσημος καλεσμένος, λάμψη, σαμπάνια και συγκίνηση για την άσπονδη ελληνο – ιταλική φιλία

Οκτώβριος 1940, 25η. Στην είσοδο του Βασιλικού Θεάτρου, επί της Αγίου Κωνσταντίνου, πολυτελή αυτοκίνητα αποβιβάζουν επίσημους επιβάτες. Πολιτικοί παράγοντες, διπλωμάτες, ανώτατοι αξιωματικοί των τριών όπλων, εκπρόσωποι του επιχειρηματικού κόσμου είναι εδώ για να παρακολουθήσουν την πρεμιέρα της όπερας του Τζιάκομο Πουτσίνι «Μαντάμα Μπατερφλάι», με την οποία εγκαινιάζεται η παραγωγική δραστηριότητα της νεότευκτης Εθνικής Λυρικής Σκηνής (η ίδρυση του Οργανισμού έχει υπογραφεί στις 5 Μαρτίου του 1939).

Η σάλα ξεχειλίζει από μετάξι και βελούδο. Η βραδιά είναι ιδιαίτερη. Στην πρώτη σειρά της πλατείας κάθεται το πρωθυπουργικό ζεύγος. Πλάι στη Λέλα Μεταξά ο Ιταλός πρέσβης στην Αθήνα, Εμμανουέλε Γκράτσι. Πλάι στον δικτάτορα, ο γιος του συνθέτη, Αντόνιο Πουτσίνι, με τη σύζυγό του, Ρίτα, περιεργάζονται αχόρταγα το εσωτερικού του θεάτρου. Νωρίτερα, στάθηκαν για ώρα έξω από το κτήριο θαυμάζοντας την αρχιτεκτονική του Τσίλλερ.

Η ιδέα ήταν του Ιταλού πρέσβη. Η παρουσία του Αντόνιο στην πρεμιέρα της Μπατερφλάι, θα έδινε μεγαλοπρέπεια και κύρος στη βραδιά. Έτσι, μετατράπηκε σε επίσημο προσκεκλημένο της ελληνικής κυβέρνησης. Δεν φέρει τη χάρη του πατέρα του, αλλά μόνον το όνομα, το οποίο άλλωστε του στοίχισε και δύσκολη εφηβική ζωή. Ήταν, βλέπεις, το εξώγαμο του Τζιάκομο με την τότε παντρεμένη ακόμα Ελβίρα Τζεμινιάνι και η κοινωνία της εποχής ποτέ δεν τον είδε με καλό μάτι. Είναι ένας αδιάφορος και μάλλον μονόχνοτος γιος, που δεν ενδιαφέρεται και κυρίως δεν έχει το ταλέντο να συνεχίσει τη δραστηριότητα του γονιού. Θεωρητικώς, με την παρουσία του τιμάται η Λυρική Σκηνή κι αυτό λογίζεται ως «δώρο» των Ιταλών στην Ελλάδα. Ο ίδιος βέβαια έχει αποδεχθεί με χαρά την πρόσκληση για φιλοξενία, κυρίως επειδή δεν έχει ξαναβρεθεί στην Αθήνα και αυτή είναι μία μοναδική ευκαιρία να επισκεφθεί τον Παρθενώνα.

Εφ.ΗΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ 29Οκτωβρίου1940

Αλλά πίσω από την πρόσκληση του Αντόνιο κρύβεται ένα διπλωματικό παρασκήνιο. Παρά την ιδεολογική του συγγένεια με τα φασιστικά ευρωπαϊκά καθεστώτα, ο Μεταξάς δείχνει να τηρεί στάση ουδετερότητας απέναντι στα τεκταινόμενα του πολέμου, που είναι σε εξέλιξη από τον Σεπτέμβριο του ΄39. Στην πραγματικότητα, προσπαθεί να κόψει την όρεξη του Μουσολίνι στερώντας του κάθε αφορμή για επίθεση, ακόμα κι αν έχει προηγηθεί ο τορπιλισμός της Έλλης στο λιμάνι της Τήνου από ιταλικό υποβρύχιο. Αποφεύγει τις εμπρηστικές δηλώσεις, κρατάει χαμηλά τους τόνους. Στο πλαίσιο αυτής της… καλώς εννοούμενης διάθεσης έναντι των γειτόνων, κι ενώ γνωρίζει ότι στα σύνορα της Ελλάδας συγκεντρώνονται ιταλικά στρατεύματα, αποδέχεται την «τιμητική προσφορά» του Ιταλού πρέσβη να παρευρεθεί στην πρεμιέρα ο γιος του συνθέτη. Ο Γκράτσι γνωρίζει ασφαλώς την προετοιμασία πολέμου των Ιταλών, αλλά η ουδέτερη στάση του Μεταξά δεν ευνοεί το επόμενο βήμα. Και οι δύο πλευρές παίζουν έναν ρόλο. Ο πρέσβης χρησιμοποιεί τον Αντόνιο ως προπέτασμα καπνού στην ειλημμένη απόφαση του Μουσολίνι να σύρει την Ελλάδα στον πόλεμο γνωρίζοντας ότι δεν θα επιτρέψει τη διέλευση των στρατευμάτων του από το έδαφός της και άλλωστε, αυτό ακριβώς επιθυμεί και ο ίδιος. Ο Μεταξάς από την άλλη, για να μη διευκολύνει τα σχέδια του Μουσολίνι, καμώνεται τον ευγενή γείτονα, που υποχρεώνεται από τις καλές προθέσεις ενός άσπονδου φίλου. Ένα παιχνίδι γάτας και ποντικού είναι σε εξέλιξη.

Η πρεμιέρα αφήνει τις καλύτερες εντυπώσεις στους θεατές της. Την επομένη, 26 Οκτωβρίου, το μέγαρο της ιταλικής πρεσβείας, στη συμβολή των δρόμων Βασ. Σοφίας και Σέκερη, είναι φωταγωγημένο, έτοιμο να υποδεχθεί τους επίσημους καλεσμένους του για τη δεξίωση προς τιμήν του Αντόνιο Πουτσίνι. Σε μία εντυπωσιακή υποκριτική ερμηνεία, ο Γκράτσι, που γνωρίζει ότι σε λιγότερο από δύο 24ωρα η χώρα του θα βρίσκεται σε πόλεμο με την Ελλάδα, υποδέχεται περιχαρής τους προσκεκλημένους. Όλα πρέπει να δείχνουν πως Ιταλία και Ελλάδα είναι αγαπημένες φίλες… Ακόμα και η τεράστια τούρτα με το σύνθημα «Ζήτω η Ελλάς» (Viva la Grecia) από ζαχαρόπαστα, είναι κομμάτι ενός καλοστημένου σκηνικού. Ο Γκράτσι εκφωνεί συγκινητικό λόγο περί την ελληνο-ιταλική φιλία… Ο Μεταξάς τον παρακολουθεί σκεπτικός.

Ούτε 30 ώρες μετά, οι δύο άνδρες θα συναντηθούν και πάλι σε μία διόλου εορταστική στιγμή. Στις 3 το ξημέρωμα της 28ης Οκτωβρίου, ο Γκράτσι θα χτυπάει το κουδούνι της οικίας Μεταξά στην Κηφισιά με το τελεσίγραφο του πολέμου στο χέρι και ο Μεταξάς θα τον υποδέχεται με σφιχτά δεμένη στη μέση τη ζώνη της ρόμπας του. «Σας περίμενα νωρίτερα…» θα ψελλίζει.

Τ. Α. Μανιατέα
ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑΣ: Αρχείο εφημερίδων Τ. Α. Μανιατέα
ΑΠΕ-ΜΠΕ
]]>
Θεσσαλονίκη: Τα τρένα του πολέμου, οι αφανείς ήρωες και οι άγνωστες ιστορίες του ’40 αποκαλύπτονται «Στην Πρώτη Γραμμή» https://emvolos.gr/thessaloniki-ta-trena-toy-polemoy-oi-afaneis-iroes-kai-oi-agnostes-istories-toy-40-apokalyptontai-stin-proti-grammi/ Thu, 22 Oct 2026 08:53:10 +0000 https://emvolos.gr/?p=783753 Πριν από τις μάχες στα βουνά της Πίνδου, πριν από τις ηρωικές αφηγήσεις του μετώπου, χιλιάδες στρατιώτες επιβιβάζονταν στα τρένα που θα τους οδηγούσαν όσο πιο κοντά γινόταν στην πρώτη γραμμή. Πίσω τους έμεναν σταθμοί που δεν …κοιμούνταν, μηχανοδηγοί που συνέχιζαν να οδηγούν μέσα στην απειλή των βομβαρδισμών, βαγόνια που μετατρέπονταν σε χειρουργεία και σιδηροδρομικοί που έπρεπε να κρατήσουν ζωντανή μια ολόκληρη γραμμή ανεφοδιασμού, ενώ ο πόλεμος άλλαζε την πορεία της χώρας.

Αυτή την άγνωστη, ανθρώπινη πλευρά του Έπους του ’40 φέρνει στο φως η έκθεση «Στην Πρώτη Γραμμή: Ο σιδηρόδρομος στον Ελληνοϊταλικό Πόλεμο 1940-1941», όπως εξηγεί στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο μηχανολόγος μηχανικός και υπεύθυνος μουσειακού υλικού στον ΟΣΕ, Ιάσων Ζώρζος.

ΖΩΡΖΟΣ6

Η έκθεση, που διοργανώνουν οι Σιδηρόδρομοι Ελλάδος με αφορμή την εθνική επέτειο της 28ης Οκτωβρίου, θα φιλοξενηθεί στον εκθεσιακό χώρο του Σιδηροδρομικού Σταθμού Θεσσαλονίκης, με ώρες λειτουργίας 10:00-18:00. Τα εγκαίνια θα πραγματοποιήσει ο γενικός γραμματέας του υπουργείου Υποδομών και Μεταφορών, Στέλιος Σακαρέτσιος, ενώ οι ξεναγήσεις θα πραγματοποιούνται από μέλη του Συλλόγου Φίλων του Σιδηροδρόμου Θεσσαλονίκης.

Μέσα από αυθεντικά έγγραφα, σπάνιες φωτογραφίες και ιστορικά αντικείμενα, πολλά από τα οποία παρουσιάζονται για πρώτη φορά στο κοινό, ο επισκέπτης καλείται να ακολουθήσει τις ράγες της ιστορίας, από την προετοιμασία της επιστράτευσης έως τη γερμανική εισβολή και τις δραματικές στιγμές της υποχώρησης. Στο διάστημα από τις 23 έως τις 31 Οκτωβρίου, στον Σιδηροδρομικό Σταθμό Θεσσαλονίκης, τα αρχειακά τεκμήρια ξαναδίνουν φωνή στους αφανείς πρωταγωνιστές ενός πολέμου που δεν δόθηκε μόνο στα βουνά, αλλά και πάνω στις σιδηροδρομικές γραμμές.

ΖΩΡΖΟΣ1

Από τον Πειραιά στη Φλώρινα: Η επιστράτευση πάνω στις ράγες

Η ιστορία αρχίζει πριν από την 28η Οκτωβρίου 1940. Στις 4 Ιουνίου της ίδιας χρονιάς, μήνες πριν από την ιταλική επίθεση, μια υπηρεσιακή διαταγή προέβλεπε τη διεξαγωγή δοκιμαστικής στρατιωτικής αμαξοστοιχίας από τον Πειραιά έως τη Φλώρινα, με συγκεκριμένες οδηγίες για τις ατμάμαξες και το προσωπικό. Είναι ένα από τα χαρακτηριστικά τεκμήρια της έκθεσης, καθώς αποκαλύπτει ότι η προετοιμασία των σιδηροδρομικών μεταφορών είχε ξεκινήσει πολύ πριν από την έναρξη των εχθροπραξιών.

«Η επιτυχία των στρατιωτικών μεταφορών δεν ήταν αποτέλεσμα αυτοσχεδιασμού, αλλά συστηματικής προετοιμασίας και συνεργασίας στρατού και σιδηροδρομικών υπηρεσιών», επισημαίνει, μιλώντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, ο κ. Ζώρζος.

Με την έναρξη του πολέμου, ο σιδηρόδρομος μετατράπηκε σε βασικό μέσο μεταφοράς στρατιωτών, πολεμικού υλικού και εφοδίων. Δημιουργήθηκαν δύο βασικά κέντρα συντονισμού, στη Λάρισα και στο Αμύνταιο, ενώ οι στρατιώτες μεταφέρονταν σιδηροδρομικώς έως τη Φλώρινα, το Αμύνταιο, την Καλαμπάκα και το Αγρίνιο. Από εκεί συνέχιζαν πεζή προς το μέτωπο, καθώς δεν υπήρχε σιδηροδρομική σύνδεση με την Αλβανία.

Το μέγεθος της κινητοποίησης αποτυπώνεται στον αριθμό των μεταφορών: σύμφωνα με τα στοιχεία που παραθέτει ο κ. Ζώρζος, έως τις αρχές Απριλίου 1941 είχαν μεταφερθεί περίπου 500.000 στρατιώτες.

Η επιχείρηση απαιτούσε ακριβή συντονισμό, διαθεσιμότητα αμαξοστοιχιών και συνεχή λειτουργία των υποδομών. Οι περιορισμένες δυνατότητες του δικτύου και ο τεράστιος όγκος των μεταφορών αποτελούσαν σημαντικές επιχειρησιακές δυσκολίες. Παράλληλα, η απειλή των αεροπορικών επιδρομών επέβαλλε διαρκή επαγρύπνηση και προσαρμογή των μέτρων προστασίας.

Βαγόνια που έγιναν χειρουργεία

Μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα πτυχή της έκθεσης αφορά την αξιοποίηση του διαθέσιμου τροχαίου υλικού για τις αυξημένες ανάγκες του πολέμου. Βαγόνια-ψυγεία εντάχθηκαν σε νοσοκομειακές αμαξοστοιχίες για τη μεταφορά τραυματιών, ενώ σκευοφόροι του Simplon-Orient Express μετατράπηκαν σε κινητά χειρουργεία. Παράλληλα, διαμορφώθηκαν αντιαεροπορικές φορτάμαξες.

Τα τεκμήρια αποτυπώνουν τον τρόπο, με τον οποίο οι σιδηροδρομικές υπηρεσίες επιχείρησαν να αξιοποιήσουν κάθε διαθέσιμο μέσο, προσαρμόζοντας τον εξοπλισμό τους στις ανάγκες της πολεμικής περιόδου. Ο σιδηρόδρομος δεν εξυπηρετούσε πλέον μόνο τη μετακίνηση στρατευμάτων και εφοδίων, αλλά συνέβαλλε και στη μεταφορά τραυματιών και στην υποστήριξη των υγειονομικών αναγκών.

Στο ιστορικό αρχείο διασώζονται, επίσης, εμπιστευτικά έγγραφα με οδηγίες για την προστασία των αμαξοστοιχιών από αεροπορικές επιθέσεις. Οι οδηγίες προέβλεπαν, μεταξύ άλλων, τη χρήση σηράγγων ως καταφυγίων, καθώς και τη διασπορά και παραλλαγή των ατμαμαξών, προκειμένου να περιορίζεται ο κίνδυνος καταστροφής τους από βομβαρδισμούς.

ΖΩΡΖΟΣ2

Οι άνθρωποι που κράτησαν τα τρένα σε κίνηση

Πίσω από τις στρατιωτικές αμαξοστοιχίες βρίσκονταν οι μηχανοδηγοί, οι σταθμάρχες, οι τεχνίτες, οι εργαζόμενοι στα μηχανοστάσια και το υπόλοιπο προσωπικό που κλήθηκε να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις της επιστράτευσης. Η συμβολή τους δεν περιοριζόταν στην εκτέλεση των δρομολογίων, αλλά περιλάμβανε τη συντήρηση των ατμαμαξών, την επισκευή του εξοπλισμού και τη διατήρηση της λειτουργίας του δικτύου υπό εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες.

Η έκθεση επιχειρεί να αναδείξει ακριβώς αυτή την πλευρά της ιστορίας: την εργασία ανθρώπων που, μακριά από το πεδίο των μαχών, συμμετείχαν καθημερινά στην πολεμική προσπάθεια, συχνά υπό την απειλή βομβαρδισμών και με αυξημένες ευθύνες.

«Θέλουμε να φωτίσουμε όχι μόνο τον ρόλο των τρένων στη μεταφορά στρατιωτών και εφοδίων, αλλά κυρίως την προσφορά των ανθρώπων που εργάστηκαν με αυταπάρνηση κάτω από εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες», αναφέρει ο κ. Ζώρζος, υπογραμμίζοντας ότι η συμβολή των σιδηροδρομικών αποτελεί μια λιγότερο γνωστή πτυχή της ιστορίας του πολέμου.

ΖΩΡΖΟΣ3

Η γερμανική εισβολή και η δραματική αποχώρηση από τη Θεσσαλονίκη

Τον Απρίλιο του 1941, η γερμανική επίθεση ανέτρεψε τα δεδομένα. Οι βομβαρδισμοί και οι ανατινάξεις γεφυρών και σηράγγων από τις ελληνικές και συμμαχικές δυνάμεις, με στόχο την καθυστέρηση της γερμανικής προέλασης, προκάλεσαν σοβαρές διακοπές στη σιδηροδρομική κυκλοφορία. Ανάμεσα στις υποδομές που καταστράφηκαν ήταν οι γέφυρες του Αξιού και του Αλιάκμονα.

Καθώς η γερμανική προέλαση πλησίαζε στη Θεσσαλονίκη, οι σιδηροδρομικές υπηρεσίες βρέθηκαν αντιμέτωπες με μια νέα, επείγουσα αποστολή: την προστασία του προσωπικού και την απομάκρυνση εργαζομένων και υλικού από περιοχές που απειλούνταν άμεσα.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η έκθεση του Εμμανουήλ Βεκρή, διευθυντή της Β΄ Περιφέρειας Θεσσαλονίκης, την οποία δώρισε η οικογένειά του στο Ιστορικό Αρχείο των Σιδηροδρόμων Ελλάδος. Σε αυτήν καταγράφονται οι ενέργειες για την αποχώρηση και τη φυγάδευση του προσωπικού έλξης από την πόλη, λίγο πριν από τη γερμανική κατάληψη.

Το έγγραφο αποτυπώνει μια κρίσιμη στιγμή, όταν η λειτουργία του σιδηροδρόμου δεν αφορούσε πλέον μόνο τη μεταφορά στρατευμάτων και εφοδίων, αλλά και τη διάσωση ανθρώπων και την προσπάθεια διαφύλαξης πολύτιμου υλικού ενόψει της επικείμενης κατοχής.

Με την επικράτηση των δυνάμεων κατοχής, οι ελληνικοί σιδηρόδρομοι πέρασαν υπό τον έλεγχο των γερμανικών, ιταλικών και βουλγαρικών αρχών, ανάλογα με την περιοχή. Οι υποδομές και το τροχαίο υλικό υπέστησαν εκτεταμένες ζημιές, ενώ οι εργαζόμενοι συνέχισαν να εργάζονται υπό τις δύσκολες συνθήκες της Κατοχής.

ΖΩΡΖΟΣ4

Η δραιζίνα του 1937 και η ιστορία που διασώθηκε

Ένα από τα εκθέματα που αναμένεται να τραβήξουν το ενδιαφέρον των επισκεπτών είναι μια γερμανικής κατασκευής δραιζίνα επιθεώρησης του 1937, η οποία αποκαταστάθηκε το 2025 από τους Σιδηροδρόμους Ελλάδος.

Κατασκευασμένη στο εργοστάσιο Draisinenbau Hamburg, τύπου Modell 33E, χρησιμοποιούνταν για την επιθεώρηση των σιδηροδρομικών γραμμών και των έργων από υψηλόβαθμα στελέχη. Το αμάξωμά της διατηρήθηκε σε μεγάλο βαθμό στην αρχική του μορφή, παρά τις δεκαετίες λειτουργίας και τις περιορισμένες τροποποιήσεις.

Η ιστορία της συνδέεται και με την περίοδο της Κατοχής. Η παλαιότερη φωτογραφία στην οποία έχει εντοπιστεί απεικονίζεται σε άλμπουμ της συλλογής του Ανδρέα Ασσαέλ, το οποίο αφορά τα καταναγκαστικά έργα που εκτελούσαν Εβραίοι και άλλοι αιχμάλωτοι στον σταθμό της Καρυάς το 1943. Το σχετικό υλικό έχει παρουσιαστεί σε έκθεση στο Μουσείο Μπενάκη.

Περίπου τρεις δεκαετίες μετά την απόσυρσή της, η δραιζίνα εντοπίστηκε σκονισμένη στις εγκαταστάσεις του ΟΣΕ στη Θεσσαλονίκη. Ακολούθησαν η ταυτοποίηση και η τεκμηρίωση της ιστορίας της, ενώ το όχημα μεταφέρθηκε σιδηροδρομικώς στη Στρατιωτική Στάση, όπου παρέμεινε έως την αποκατάστασή του.

ΖΩΡΖΟΣ8

«Κάθε εργασία αποκατάστασης παλαιών οχημάτων είναι μια μεγάλη πρόκληση», σημειώνει ο κ. Ζώρζος, εξηγώντας ότι η αφαίρεση των παλαιών στρώσεων μπογιάς και στόκου αποκάλυψε την κατάσταση του μεταλλικού αμαξώματος και επέτρεψε την επισκευή των φθαρμένων λαμαρινών.

Η καλή ποιότητα των υλικών κατασκευής και η μακροχρόνια παραμονή του οχήματος σε στεγασμένο χώρο συνέβαλαν καθοριστικά στη διάσωσή του. Μετά τις επισκευές, εφαρμόστηκαν αντισκωριακά και αντιδιαβρωτικά υλικά στο μεταλλικό αμάξωμα και στην ξύλινη στέγη.

Η δραιζίνα θα εκτίθεται στον περιβάλλοντα χώρο του Σιδηροδρομικού Σταθμού Θεσσαλονίκης, υποδεχόμενη τους επισκέπτες πριν από την είσοδό τους στην έκθεση.

ΖΩΡΖΟΣ5

Από τα αρχεία στη συλλογική μνήμη

Το υλικό της έκθεσης προέρχεται κυρίως από το αρχείο του Μηχανοστασίου Αγίου Ιωάννου Ρέντη, καθώς και από άλλες συλλογές του Ιστορικού Αρχείου των Σιδηροδρόμων Ελλάδος. Περιλαμβάνει πρωτότυπα υπηρεσιακά έγγραφα, διαταγές, σχέδια, χάρτες και σπάνιες φωτογραφίες, πολλά από τα οποία παρουσιάζονται για πρώτη φορά στο κοινό.

Η έρευνα και η επιλογή των τεκμηρίων, όπως εξηγεί ο κ. Ζώρζος, ήταν απαιτητικές, καθώς η ιστορία των ελληνικών σιδηροδρόμων εξακολουθεί να παρουσιάζει σημαντικά κενά στην τεκμηρίωση. Καθοριστική υπήρξε η συνεργασία με τον ερευνητή Γιώργο Χανδρινό, ο οποίος έχει μελετήσει σε βάθος τον ρόλο των σιδηροδρόμων κατά τον πόλεμο και την Κατοχή.

Η ιστορική διαδρομή οργανώνεται σε τέσσερις θεματικές ενότητες: την κατάσταση του δικτύου πριν από τον πόλεμο, την προετοιμασία και την οργάνωση, τη λειτουργία των τρένων στην υπηρεσία της πολεμικής προσπάθειας και, τέλος, τη γερμανική επίθεση του 1941 και την υποχώρηση. Τα αρχειακά τεκμήρια πλαισιώνονται από αυθεντικά αντικείμενα της συλλογής του Σιδηροδρομικού Μουσείου Θεσσαλονίκης.

ΖΩΡΖΟΣ9

Για τον κ. Ζώρζο, η ανάδειξη αυτού του υλικού δεν αποτελεί μόνο μια ευκαιρία γνωριμίας με το παρελθόν, αλλά και ένα βήμα προς τη συστηματική διάσωση, καταγραφή και ψηφιοποίηση του ιστορικού αρχείου. Η προοπτική παρουσίασης αντίστοιχων εκθέσεων και σε άλλες πόλεις παραμένει ανοιχτή, χωρίς να υπάρχει προς το παρόν συγκεκριμένος προγραμματισμός.

Η έκθεση «Στην Πρώτη Γραμμή» φιλοδοξεί να μεταφέρει τον επισκέπτη σε μια εποχή κατά την οποία κάθε δρομολόγιο, κάθε επισκευή και κάθε απόφαση μπορούσε να αποκτήσει ξεχωριστή σημασία. Γιατί πίσω από τις στρατιωτικές επιχειρήσεις και τις μεγάλες αφηγήσεις του πολέμου υπήρχαν άνθρωποι που εργάζονταν στις ράγες, στους σταθμούς και στα μηχανοστάσια, συμβάλλοντας με τη δική τους προσπάθεια στην εθνική κινητοποίηση.

Ελ. Αλεξιάδου
*Τις φωτογραφίες παραχώρησε  ο κ. Ζώρζος.
ΑΠΕ-ΜΠΕ
]]>
Δημήτριος Ν. Κούγκας: Ο τηλεγραφητής Γιδά της 26ης Οκτωβρίου 1912 ήταν ο Μακεδονομάχος σταθμάρχης του Γιδά Παντελής Λ. Αγοραστός (1869 – 1946) https://emvolos.gr/dimitrios-n-koygkas-o-tilegrafitis-gida-tis-26is-oktovrioy-1912-itan-o-makedonomachos-stathmarchis-toy-gida-pantelis-l-agorastos-1869-1946/ Tue, 20 Oct 2026 15:53:43 +0000 https://emvolos.gr/?p=782885 Ο Παντελής Αγοραστός του Λάσκαρη γεννήθηκε το 1869 στο Μοναστήρι. Προσλήφθηκε στην εταιρεία των Ανατολικών Σιδηροδρόμων (Chemins de fer orientaux) και με το βαθμό του σταθμάρχη υπηρέτησε σε σταθμούς της γραμμής Θεσσαλονίκης – Μοναστηρίου οι εργασίες της οποίας ολοκληρώθηκαν το 1894.

Άρθρο του Δημητρίου Ν. Κούγκα
Συνταξιούχου σιδηροδρομικού

Ήταν παντρεμένος με τη Βικτωρία και από το γάμο τους απέκτησαν τέσσερα παιδιά. Τον Λάζαρο το 1903, την Μαίρη το 1908, την Ειρήνη το 1912 και τη Σοφία το 1913. Ο Παντελής Αγοραστός απεβίωσε στη Θεσσαλονίκη στις 3-11-1946 σε ηλικία 77 ετών. Μετά το θάνατο και της μητέρας τους η Ειρήνη υπέβαλε στις 9-7-1962 αίτηση για την χορήγηση σύνταξης ως άγαμος θυγατέρα.1

ΓΙΔ ΙΣΤΟΡ 1 1 Η φωτογραφία πάρθηκε από το βιβλίο της Αγγελικής Μεταλλινού (Π. Τσιώμου), «Λεύκωμα του Μακεδονικού Αγώνος 1900-1912», Τυπ. Θεοδωρίδου, Θεσσαλονίκη 1932.

Κατά τη διάρκεια του Μακεδονικού Αγώνα ο Π. Αγοραστός θα ενταχθεί στην Μακεδονική οργάνωση υπό την καθοδήγηση της οποίας θα προσφέρει πολύτιμες υπηρεσίες. Σε κατάσταση του Προξενείου Θεσ/νίκης έτους 1905, αναφέρονται τα ονόματα των σταθμαρχών της γραμμής Θεσ/νίκης – Μοναστηρίου συνοδευόμενα με σχόλια αξιολόγησης. Για τον Παντελή Αγοραστό που τότε ήταν σταθμάρχης του Βέρτεκοπ της σημερινής Σκύδρας, αναφέρεται: «Βερτεκόπ. Σταθμάρχης Αγοραστός εκ Μοναστηρίου καλός».

ΓΙΔ ΙΣΤΟΡ 2 1

«Βερτεκόπ. Σταθμάρχης Αγοραστός εκ Μοναστηρίου καλός». Ιστορικό Αρχείο Υπ. Εξ. (ΙΑΥΕ) 1905, φ. 73, υπ. 4, Μακεδονικός Αγών, εγ. 55. Το αντίγραφο παραχωρήθηκε από τον ερευνητή κ. Τρύφωνα Τοπαλίδη.

«Ωσαύτως, οι Σιδηροδρομικοί Σταθμάρχαι: Παντελής Αγοραστός […] ως εκ της εν τω Σιδ/κώ Σταθμώ υπηρεσία, προσέφεραν υψίστας υπηρεσίας κατά τη διάρκεια του αγώνα…».2

«…υπηρεσίες προσέφεραν στον Μακεδονικό αγώνα, ως πληροφοριοδότες και στη διακίνηση των όπλων, των πυρομαχικών και των εφοδίων του αγώνος οι ακόλουθοι Σταθμάρχες του Σιδηροδρομικού σταθμού Άγρα: Αγοραστός Παντελής, Μισαηλίδης Κωνσταντίνος, Νάνος Αλέξανδρος, Χαραλαμπίδης Νικόλαος και Χαρίτος Χαρίτος».3

Σε βεβαίωση του υπ. Εξωτερικών με ημερομηνία 7-11-1929 (βλ. σελ. 7) αναφέρεται πως ο Παντελής Αγοραστός: «[…] Σταθμάρχης Σόροβιτς και Γιδά της γραμμής Θεσ/νίκης Μοναστηρίου ειργάσθη κατά τον Μακεδονικόν αγώνα […] λίαν επωφελώς ως πράκτωρ της εσωτερικής μακεδονικής οργανώσεως».

Επίσης και ο αδελφός του σταθμάρχη ο Βασίλειος Αγοραστός (1864 – 1925) που ήταν γραμματέας στο Προξενείο Μοναστηρίου συμμετείχε ενεργά στον Αγώνα. Ήταν αυτός που από τη Σιάτιστα μετέφερε την κομμένη κεφαλή του εθνομάρτυρα Παύλου Μελά ως το Πισοδέρι. Για τα γεγονότα εκείνα ο Β. Αγοραστός ενημέρωσε εγγράφως στις 20-10-1904 τον Ίωνα Δραγούμη.4

«Ο παπα-Σταύρος με τον Ντίναν και δυο άλλους μεταβαίνουν εις το παρεκκλήσιον της Αγίας Παρασκευής και νύκτα τελούν κηδείαν και ενταφιάζουν την κεφαλήν, τυλιγμένην εις σάβανον εκ Ιεροσολύμων, έμπροσθεν της Ωραίας Πύλης, εγείροντας την εκεί υπάρχουσαν πλάκαν. Την έστεψαν με άνθη του βουνού τα οποία συνέλεξε καθ’ οδόν ο υπάλληλος του προξενείου Αγοραστός».5

26 Οκτωβρίου 1912

«Ο ΄΄τηλεγραφητής Γιδά΄΄ ο άγνωστος ήρως».

Τον Οκτώβριο του 1912, ο μόνος ακραίος τηλεγραφικός σταθμός που επικοινωνούσε με την κυβέρνηση στην Αθήνα ήταν του σιδ. σταθμού Γιδά. Το τηλεγραφείο του θα αποκτήσει καίρια θέση καθώς θα παραλάβει και θα μεταδώσει σημαντικής αξίας τηλεγραφήματα, όπως αυτό της παράδοσης της Θεσσαλονίκης που μετέδωσε στην Αθήνα στις 8.20 το πρωί της 27-10-1912.

Το μεσημέρι όμως της προηγούμενης ημέρας 26 Οκτωβρίου ένας τηλεγραφητής του σταθμού της Βέροιας η ταυτότητα του οποίου έγινε γνωστή τον Οκτώβριο του 1936, κατόρθωσε και από ένα σημείο της σιδ. γραμμής ανατολικά του σταθμού Γιδά στο ύψος του Λιανοβεργίου, να συνδεθεί τηλεγραφικώς με την Αθήνα και να μεταδώσει πρόωρα το γεγονός της παράδοσης της πόλης.

«Ο ΓΙΔΑΣ. Το τηλεγραφείον Γιδά κατέστη πλέον ιστορικόν, ιστορικώτερος δε ο τηλεγραφητής. Από της εσπέρας της προχθές ότε ανεκοινώθη το τηλεγράφημά του δια την κατάληψιν της Θεσσαλονίκης μέχρι της νυκτός της χθές δεν υπήρξε στόμα Αθηναίου το οποίον να μη ανέφερεν εκατοντάκις και πλέον τον τηλεγραφητήν αυτόν.ΓΙΔ ΙΣΤΟΡ 3 1

Και επειδή ο κόσμος εύρισκε δύσκολον να λέγη εις εκάστην στιγμήν, ότι ΄΄ετηλεγράφησε ο τηλεγραφητής του Γιδά΄΄, μετωνόμασε χάριν συντομίας αυτόν εις Γιδάν.

Και έτσι παρά το πραγματικόν όνομά του απέκτησε το όνομα της Μακεδονικής πόλεως από την οποίαν εξαπέστειλε το περίφημον τηλεγράφημά του. Ο Γιδάς».

(«Χρόνος», 28-10-1912).

Για αρκετά χρόνια μετά την απελευθέρωση, η ταυτότητα του τηλεγραφητή εκείνου παρέμενε άγνωστη. Στις 27-10-1935 στο «Ελεύθερον Βήμα» δημοσιεύθηκε ένα άρθρο με τις αναμνήσεις του δημοσιογράφου Ν. Ζαρίφη για τις ημέρες παράδοσης της Θεσσαλονίκης. Εκεί έκανε λόγο και για τον τηλεγραφητή, το όνομα του οποίου μέχρι τότε το κάλυπτε η ανωνυμία. Ένα χρόνο αργότερα στις 27-10-1936 ο ίδιος δημοσιογράφος επανήλθε με νέο δημοσίευμα για να κάνει γνωστό το όνομα του τηλεγραφητή που βρισκόταν στη ζωή και είχε επικοινωνήσει με την εφημερίδα.

ΓΙΔ ΙΣΤΟΡ 4 1

Τα αποκόμματα της εφημερίδας προσφέρθηκαν από τον κ. Τρύφωνα Τοπαλίδη από το Πλατύ. Το 2025 ο κ. Τοπαλίδης είχε παραχωρήσει τα ίδια αντίγραφα στον κ. Γιάννη Δ. Μοσχόπουλο ο οποίος με τίτλο «Ο τηλεγραφητής του Γιδά (26.10.1912)» δημοσίευσε το περιεχόμενό τους στις 26-10-2025 (https://www.alexandreia-gidas.gr/2017/352139/).

«Το περυσινόν μου σημείωμα συνετέλεσεν εν τούτοις να αποκαλυφθή μετά είκοσι τρία ολόκληρα έτη ο ΄΄τηλεγραφητής Γιδά΄΄, ο άγνωστος ήρως των προώρων ενθουσιασμών της μεσημβρίας της 26ης Οκτωβρίου 1912. Ένα γράμμα του ιδίου από την Θεσσαλονίκην με επληροφόρει την επομένην ότι ο τηλεγραφητής Γιδά δεν υπήρξε φανταστικόν πρόσωπον και ότι ζη ακόμη με τας αναμνήσεις του, άγνωστος και σήμερον όπως και τότε.

Ονομάζεται Παντελής Αγοραστός και είνε σήμερον συνταξιούχος των Σιδηροδρόμων του Ελληνικού Κράτους, κάτοικος Θεσσαλονίκης οδός Τάσκου Παπαγεωργίου 7.

Εις την επιστολήν του ο κ. Αγοραστός […] «Ζητείτε να μάθετε έγραφε, ποίος ο «τηλεγραφητής Γιδά» ο μεταδώσας την πρώτην είδησιν δια την υποταγήν των Τούρκων την οποίαν εθεωρείτε πρόωρον. Τηλεγραφητής Γιδά ήμουν εγώ και η είδησίς μου ήτο ακριβής. Ο μεταδώσας αυτήν εις τον Βασιλέα Γεώργιον εις Γιδά επί τοσούτον ηλέκτρισε την ανυπομονησίαν του, ώστε ο αείμνηστος εζήτησεν αμέσως να τεθή εις κίνησιν η υπ’ ατμόν αναμένουσα πάντοτε ατμομηχανή δια να προχωρήση μέχρι της γεφύρας του Αξιού. Η αμαξοστοιχία εξεκίνησε και ο Βασιλεύς μετά της ακολουθίας του έλαβε θέσιν εις το πρώτον βαγόνιον, και η φρουρά αυτού εις το δεύτερον.

Η ανατιναχθείσα υπό των Τούρκων γέφυρα του Αξιού είχεν επισκευασθή και στρωθή εν τω μεταξύ δια ξύλων6 προς διάβασιν του ιππικού και του πυροβολικού. Όταν ο Βασιλεύς έφθασεν εις την γέφυραν εθεάθη ιππεύς καλπάζων. Ο ιππεύς, αντιληφθείς τον Βασιλέα, αφίππευσε και σύρων τον ίππον του δια της χειρός, επλησίασε και ενεχείρισεν εις τον Γεώργιον ένα φάκελλον. Ο αείμνηστος Βασιλεύς εσκίρτησεν εξ ενθουσιασμού μόλις ανέγνωσε την επιστολήν και έσπευσε να αναγγείλη την μεγάλην είδησιν εις τον υπασπιστήν του. Η Θεσσαλονίκη είχε παραδοθή με 32 χιλιάδες στρατού.

Την πρώτην είδησιν μετέδωσεν εις Γιδά ένας έφιππος χωρικός, ο οποίος εξερχόμενος δια να επανέλθη εις το χωρίον του, αντελήφθη εις τον σιδηροδρομικόν σταθμόν της πόλεως τας προετοιμασίας της αμαξοστοιχίας, η οποία επρόκειτο να μεταφέρη εις Τόψιν την επιτροπήν των Τούρκων δια την παράδοσιν της Θεσσαλονίκης. Ο χωρικός τόσον ενθουσιάσθη από ό,τι αντελήφθη, ώστε, όταν μετ’ ολίγον τον επρόφθασεν η αμαξοστοιχία, ανέπτυξεν όλην την ταχύτητα του ίππου του και καλπάζων παρηκολούθει την αμαξοστοιχίαν […].

Ο χωρικός αυτός μετέδωσε και εις εμέ την είδησιν, η οποία, όπως ανέφερα ανωτέρω, επεβεβαιούτο μετ’ ολίγον και δι’ επιστολής του Διαδόχου προς τον Βασιλέα. Ιδού, λοιπόν, ότι η είδησίς μου δεν ήτο πρόωρος. Ίσως να εφάνη πρόωρος διότι μετεβιβάσθη ταχύτατα χάρις εις το γεγονός ότι είχον επιτύχει να συνδεθώ με τας Αθήνας απ’ ευθείας εκ Γιδά.

Ο γράφων προσθέτει ότι υπηρετών εις την τηλεγραφικήν υπηρεσίαν υπό τον Λαουτάρην, κατώρθωσε χάρις εις την επινοητικότητά του και το θάρρος του να συνδεθή με τας Αθήνας μέσω Κατερίνης. ΄΄Όταν κατελήφθη η Βέρροια –γράφει– αι πολιτικαί και στρατιωτικαί αρχαί εζήτουν να αποκατασταθή απ’ ευθείας τηλεγραφική επικοινωνία με τας Αθήνας. Ο προϊστάμενος της υπηρεσίας (σ.σ. Βέροιας) εδήλωσεν αδυναμίαν ελλείψει γραμμών. Και τότε με την άδειαν του Μεσσαλά επέβην ατμομηχανής, η οποία ετέθη εις την διάθεσίν μου, και κατήλθον μέχρι του χιλιομετρικού σημείου 40.300 πέραν του Γιδά7 και προ της στάσεως Λιανιβάρι (σ.σ. Λιανοβέργι), όπου συνήντησα την από Θεσσαλονίκης εις Ελλάδα μέσω Κατερίνης τηλεγραφικήν γραμμήν και συνεδέθην μετ’ αυτής΄΄.8

Ο κ. Αγοραστός, συνεχίζων, αναφέρει ότι είνε Μακεδονομάχος υπηρετήσας εις τον μακεδονικόν αγώνα και γνωστός εις τους κ.κ. Μαζαράκην Αινιάνα, Κακαβόν και Ξυδάκην. Ο ΄΄τηλεγραφητής Γιδά΄΄ – προτιμώ το όνομά του τούτο ζη σήμερον με μόνην την ανάμνησιν των υπηρεσιών του προς την πατρίδα».

Η απεργία των σιδηροδρομικών του 1925 θα βρεί το σταθμάρχη Παν. Αγοραστό να υπηρετεί στη Βέροια. Σύμφωνα με ανακοίνωση των Σ.Ε.Κ. στα «Μακεδονικά Νέα» στις 15-3-1925 μεταξύ των άλλων σιδηροδρομικών δεν απήργησαν: «Γιδά Πέτκοβιτς Σταθμάρχης, Κωνσταντινίδης τηλεγραφητής, Παπαδόπουλος κλειδούχος, Κουλούρα Μπουσδούκης κλειδούχος, Βέρροια Αγοραστός σταθμάρχης».

Στις 21-12-1929 ο Παντελής Λ. Αγοραστός και δια μέσω του Φρουραρχείου Θεσσαλονίκης υπέβαλε αίτηση προς το υπ. Στρατιωτικών, περί χορήγησης σύνταξης και αναγνώρισής του ως Μακεδονομάχου. Συνημμένα υπέβαλλε και τα εξής δικαιολογητικά:

α) Πιστοποιητικό δράσης στο Μακεδονικό Αγώνα υπογεγραμμένο στις 7-11-1929 από το υπ. Εξωτερικών (φωτό έγγραφο 1).

β) Υπεύθυνη δήλωση συμφώνως με την υπ. αριθμό 395/178699 εγκύκλιο του υπ. Στρατιωτικών, με την οποία δήλωνε ότι δεν έλαβε καθόλου ευεργετήματα από το κράτος για τις υπηρεσίες του.

γ) Πιστοποιητικό του δήμου Θεσ/νίκης με ημερομηνία 18/12/1929 το οποίο πιστοποιεί ότι είναι κάτοικος της πόλης, εγγεγραμμένος στα μητρώα αρρένων του Δήμου με αρ. 89, έτος γέννησης το 1869 και ελληνικής υπηκοότητας, (φωτό έγγραφο 2).

Στη συνέχεια και δυνάμει του από 31/8/36 Αναγκαστικού Νόμου συστάθηκε τριμελή επιτροπή αποτελούμενη από τον αντγο Δ. Καθενιώτη πρόεδρο και μέλη τον σχη ΠΒ Χ. Γερολυμάτο και σχη ΠΖ Ε.Π.Δ. Μαντούβαλο Θ., οι οποίοι και τον κατέταξαν στην υψηλότερη κατηγορία διάκρισης ως όργανο Α΄ τάξης, Αθήνα Νοέμβριος 1936, αρ. επετηρίδας Μακεδονομάχων (19) ιδιώτης οργανωτικός αγών (φωτό έγγραφο 3).9

ΓΙΔ ΙΣΤΟΡ 5 1

Έγγραφο 1. «Βεβαίωσις. Το επί των Εξωτερικών Υπουργείον βεβαιοί ότι ο εκ Μοναστηρίου Παντελής Λ. Αγοραστός, σιδηροδρομικός υπάλληλος, Σταθμάρχης Σόροβιτς και Γιδά της γραμμής Θεσ/νίκης Μοναστηρίου ειργάσθη κατά τον Μακεδονικόν αγώνα από 1905-1909 λίαν επωφελώς ως πράκτωρ της εσωτερικής Μακεδονικής οργανώσεως. Εν Αθήναις τη 7 Νοεμβρίου 1929». Αρχείο ΥΠΕΘΑ/ΔΟΣΥ/ΔΕΠΑΘΑ.

ΓΙΔ ΙΣΤΟΡ 6 1 ΓΙΔ ΙΣΤΟΡ 7 1

Επάνω. Έγγραφο 2. Από το πιστοποιητικό του Δήμου Θεσσαλονίκης στις 18-12-1929.

Δεξιά. Έγγραφο 3. «Αγοραστός Παντελής του Λασκάρεως Όργανον Α΄ τάξεως». ΥΠΕΘΑ/ΔΟΣΥ/ΔΕΠΑΘΑ, Αρχείο Μακεδονικού Αγώνα, Αθήνα 1936.

Το 1936 άρχισε η απονομή των αναμνηστικών μεταλλίων στους αγωνιστές του Μακεδονικού Αγώνα, αλλά ήταν και η χρονιά που το ευρύ κοινό πληροφορήθηκε πως ο Παντελής Αγοραστός ήταν ο τηλεγραφητής που έστειλε το μεσημέρι της 26ης Οκτωβρίου του 1912 «το περίφημον τηλεγράφημα».

Το περιεχόμενο του άρθρου αποτελεί τμήμα από το υπό συγγραφή βιβλίο του Δημητρίου Ν. Κούγκα με τίτλο: «Μακεδονομάχοι Σιδηροδρομικοί 1903-1908».


Παραπομπές

1 Οι πληροφορίες αντλήθηκαν από το ιστορικό αρχείο του ΟΣΕ/ΔΚ/ΥΥΚ-ΜΘ Θεσσαλονίκης και από το ληξιαρχείο του Δήμου Θεσσαλονίκης.

2 Α. Ανεστόπουλος, «Ο Μακεδονικός Αγών 1903-1908 και η συμβολή των κατοίκων εις την απελευθέρωσιν της Μακεδονίας», Θεσ/νίκη 1965, τ. Α’.

3 Κωνσταντίνου Ε. Νούσκα, υπτγου ε.α., «Η Έδεσσα στις Επάλξεις του Μακεδονικού Αγώνα 1848–1912» έκδ. βιβλιοθήκη Έδεσσας, 1993, σ. 392.

4 Αντώνης Μιχ. Κολτσίδας, «Ιστορία του Μοναστηρίου της Πελαγονίας και των περιχώρων», εκδόσεις Αφοί Κυριακίδη, 2003, σ. 341.

5 «Ο Μακεδονικός Αγώνας –Απομνημονεύματα Κ. Μαζαράκη – Αινιάν», έκδ. Ίδρυμα Μελετών Χερσονήσου Αίμου (Ι.Μ.Χ.Α.), Θεσ/νίκη 1984, σ. 200.

6 Στην αποθήκη του σταθμού Γιδά υπήρχαν ξύλινοι στρωτήρες που χρησιμοποιήθηκαν για την επίστρωση των σ. γεφυρών του Λουδία και Αξιού και μεταφέρθηκαν με τα βαγόνια που είχαν εγκαταλείψει οι Τούρκοι στον Γιδά. («Ελληνική» 29-12-1931). Βλ. Δημήτριος Θ. Μπέλος – Δημήτριος Ν. Κούγκας, «Ο σιδηροδρομικός σταθμός Γιδά – Αλεξάνδρειας 1892–2011. Ταξιδεύοντας στις ράγες της Ιστορίας», Αλεξάνδρεια, 2022, σ. 53.

7 Ο σιδ. σταθμός του Γιδά – Αλεξάνδρειας βρίσκεται στο Χ.Σ. 44.061, περί τα 4 χλμ. δυτικότερα του σημείου που έγινε η σύνδεση.

8 Οι σταθμάρχες της σ. γραμμής Θεσ/νίκης – Μοναστηρίου και εκτός της γαλλικής έπρεπε απαραίτητα να γνωρίζουν και τη χρήση τηλεγράφου.

9 Τα στοιχεία παραχωρήθηκαν από τη Διεύθυνση Εφέδρων Πολεμιστών Αγωνιστών Θυμάτων Αναπήρων (ΥΠΕΘΑ/ΔΟΣΥ/ΔΕΠΑΘΑ), Αρχείο Μακεδονικού Αγώνα, Αθήνα.

]]>
Πλατύ: Μάχη στον ποταμό Λουδία – Απελευθέρωση Πλατέος – Από τον ιστορικό ερευνητή Τρύφωνα Τοπαλίδη https://emvolos.gr/platy-machi-ston-potamo-loydia-apeleytherosi-plateos-apo-ton-istoriko-ereyniti-tryfona-topalidi/ Tue, 20 Oct 2026 07:55:27 +0000 https://emvolos.gr/?p=782704 Με δύο σημαντικά και απόλυτα ιστορικά τεκμηριωμένα  άρθρα του που δημοσιεύθηκαν στο emvolos.gr, ο συντοπίτης μας ερευνητής τοπικής ιστορίας κ. Τρύφων Τοπαλίδης μας εξιστορεί τη Μάχη στον ποταμό Λουδία και την απελευθέρωση του Πλατέος.

Η μάχη στον ποταμό Λουδία ήταν η τελευταία που έδωσε ο Ελληνικός Στρατός πριν την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης.

Διαβάστε στους παρακάτω συνδέσμους όλα τα ιστορικά δρώμενα για τη Μάχη στον ποταμό Λουδία και την απελευθέρωση του Πλατέος, γεγονότα που σηματοδότησαν την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης:

1 – 114 χρόνια από τη μάχη του Καρά Ασμάκ – Η αφήγηση του Ιταλού πολεμικού ανταποκριτή Olindo Bitetti στην εφημερίδα Corriere della Sera του Μιλάνου

2 – 114 χρόνια από τη μάχη του Καρά Ασμάκ Τύπος και λογοκρισία στους Βαλκανικούς Πολέμους – Η ανταπόκριση του Βρετανού δημοσιογράφου Haworth J. Woodley για την ελληνοτουρκική μάχη στο Πλατύ και τον ποταμό Λουδία.

Π.Κ.

]]>
114 χρόνια από τη μάχη του Καρά Ασμάκ Τύπος και λογοκρισία στους Βαλκανικούς Πολέμους – Η ανταπόκριση του Βρετανού δημοσιογράφου Haworth J. Woodley για την ελληνοτουρκική μάχη στο Πλατύ και τον ποταμό Λουδία. https://emvolos.gr/114-chronia-apo-ti-machi-toy-kara-asmak-typos-kai-logokrisia-stoys-valkanikoys-polemoys-i-antapokrisi-toy-vretanoy-dimosiografoy-haworth-j-woodley-gia-tin-ellinotoyrkiki-machi-sto-platy-kai-ton-potamo/ Mon, 19 Oct 2026 08:09:23 +0000 https://emvolos.gr/?p=782338 Γράφει ο Τρύφων Τοπαλίδης, ερευνητής τοπικής ιστορίας

Στο προηγούμενο άρθρο μας στον «Έμβολο» δημοσιεύτηκε η ανταπόκριση του Olindo Bitetti στην εφημερίδα Corriere della Sera του Μιλάνου για τη μάχη του Καρά Ασμάκ. Αναφέραμε ότι ο Ιταλός δημοσιογράφος μαζί με τους συναδέλφους του πολεμικούς ανταποκριτές G. J. Stevens της Daily Telegraph, Haworth J. Woodley του Central News Agency και Κωνσταντίνο Πούπτη της Daily Chronicle, ήταν οι πρώτοι δημοσιογράφοι που έφθασαν στη σιδηροδρομική γέφυρα του Λουδία την επόμενη ημέρα της μάχης (21 Οκτωβρίου), αλλά απομακρύνθηκαν από άνδρες της Στρατονομίας της 7ης Μεραρχίας. Σε αυτό το άρθρο, μετά από μια γενική αναφορά στους πολεμικούς ανταποκριτές που κάλυψαν τις επιχειρήσεις του Ελληνικού Στρατού και στη λογοκρισία που επιβλήθηκε στον Τύπο κατά τη διάρκεια των Βαλκανικών Πολέμων, παραθέτουμε σε ελληνική μετάφραση την ανταπόκριση του Woodley για τη μάχη του Καρά Ασμάκ, όπως δημοσιεύθηκε στις 7 Ιανουαρίου 1913 στο Journal de Genève. 

Η δημοσιογραφική κάλυψη των Βαλκανικών Πολέμων

Τους Βαλκανικούς Πολέμους του 1912–1913 κάλυψαν, σε όλα τα μέτωπα, περισσότεροι από 200 διαπιστευμένοι ανταποκριτές. Οι ξένοι δημοσιογράφοι ήταν Βρετανοί, Γάλλοι, Γερμανοί, Αμερικανοί, Ιταλοί, Ρώσοι, Αυστριακοί, Τσέχοι, Ούγγροι και Σκανδιναβοί. Ανάμεσά τους υπήρχαν αρκετοί φωτογράφοι και κινηματογραφιστές· οι τελευταίοι υπολογίζεται ότι παρήγαγαν περίπου 109 ταινίες ντοκιμαντέρ. Πολλές μεγάλες εφημερίδες δεν αρκέστηκαν στην αποστολή ενός μόνο ανταποκριτή, αλλά έστειλαν αρκετούς, για να καλύψουν τις εξελίξεις σε καθεμία από τις εμπόλεμες χώρες. Για παράδειγμα, οι Times και η Daily Telegraph του Λονδίνου, έστειλαν δημοσιογράφους στην Τουρκία, στην Ελλάδα, στη Βουλγαρία, τη Σερβία και στο Μαυροβούνιο.

Στην περίπτωση της Ελλάδας, το «Μητρώο Πολεμικών Ανταποκριτών» που τηρούσε το Γραφείο Τύπου του Υπουργείου Εξωτερικών (Εικόνα 1) αποκαλύπτει ότι πάνω από 50 ήταν οι διαπιστευμένοι πολεμικοί ανταποκριτές, Έλληνες και ξένοι. Από αυτούς σχεδόν οι μισοί ακολούθησαν τις επιχειρήσεις του ελληνικού στρατού στο μέτωπο της Θεσσαλίας και της Μακεδονίας και οι υπόλοιποι στο μέτωπο της Ηπείρου. Όσον αφορά ειδικότερα τη μάχη του Καρά Ασμάκ, εκτός του Bitetti και του Woodley, αξιόλογες ανταποκρίσεις και περιγραφές της μετέδωσαν στις εφημερίδες τους οι δημοσιογράφοι Γεράσιμος Θ. Βώκος (Πατρίς), Δημήτριος Γατόπουλος (Χρόνος),  Γρηγόριος Βασιλάς (Νέα Ημέρα Τεργέστης), Γεώργιος Αθανασιάδης–Νόβας (Ακρόπολις), καθώς και οι έφεδροι Περικλής Π. Καλλιδόπουλος (Νέα Ημέρα Τεργέστης) και Παναγιώτης Ε. Αγγελάκης (Αστραπή, Χρονογράφος).

1 5

Εικόνα 1: Το εξώφυλλο και η πρώτη σελίδα του «Μητρώου Πολεμικών Ανταποκριτών»
που τηρούσε το Γραφείο Τύπου του Υπουργείου Εξωτερικών.

Οι περιορισμοί και η λογοκρισία των πολεμικών ανταποκριτών

2 5
Εικόνα 2: «Η ελευθερία του Τύπου». Γελοιογραφία του Bernard Partridge στο σατιρικό περιοδικό Punch του Λονδίνου

Οι ανταποκριτές, στις αναφορές των οποίων βασίζονταν οι εφημερίδες για την κάλυψη των γεγονότων, δεν έφτασαν ποτέ στην πρώτη γραμμή διεξαγωγής των πραγματικών μαχών. Όλα τα εμπόλεμα βαλκανικά κράτη επέβαλαν αυστηρούς κανόνες περιορισμών και λογοκρισίας. Ειρωνική και αιχμηρή είναι η γελοιογραφία για την «Ελευθερία του Τύπου» που δημοσίευσε στις 30 Οκτωβρίου 1912 το σατιρικό περιοδικό Punch του Λονδίνου (Εικόνα 2).

Οι δημοσιογράφοι τελούσαν υπό τον αυστηρό έλεγχο των στρατιωτικών αρχών —φαινόμενο άγνωστο σε προηγούμενες στρατιωτικές συρράξεις, όπως ο Κριμαϊκός Πόλεμος και ο Ρώσο-Ιαπωνικός Πόλεμος του 1904–1905. Η κάλυψη των πολεμικών συγκρούσεων βασίστηκε σχεδόν εξ ολοκλήρου σε μεταγενέστερες των γεγονότων μαρτυρίες και αναφορές στρατιωτικών πηγών τις οποίες οι ανταποκριτές αδυνατούσαν να διασταυρώσουν.

Οι αρχισυντάκτες των εφημερίδων βρέθηκαν αντιμέτωποι με μια δύσκολη κατάσταση. Από τη μία πλευρά το αναγνωστικό τους κοινό διψούσε για λεπτομερή κάλυψη των Βαλκανικών Πολέμων και από την άλλη οι πληροφορίες που έφταναν στα γραφεία των εφημερίδων από το θέατρο των επιχειρήσεων ήταν εξαιρετικά ασαφείς. Η λονδρέζικη εφημερίδα The Times, η οποία από τον Οκτώβριο του 1912 μέχρι το τέλος Αυγούστου του 1913 δημοσίευσε τουλάχιστον 158 κύρια άρθρα για τους Βαλκανικούς Πολέμους, επισήμαινε ότι όλες οι ειδήσεις από τα Βαλκάνια κατά τη διάρκεια των συγκρούσεων έπρεπε να αντιμετωπίζονται με προσοχή, εξαιτίας των αυστηρών μέτρων λογοκρισίας που επέβαλαν στους δημοσιογράφους τα εμπόλεμα κράτη.

Το Υπουργείο Στρατιωτικών καθόρισε αυστηρότατους κανόνες για τους πολεμικούς ανταποκριτές. Στις 9 Οκτωβρίου ο υπουργός των Στρατιωτικών Ελευθέριος Βενιζέλος γνωστοποίησε στον ομόλογό του υπουργό Εξωτερικών τα ακόλουθα: «Οι ανταποκριτές ελληνικών και ξένων εφημερίδων που επιθυμούν να παρακολουθήσουν τις πολεμικές επιχειρήσεις θα γίνονται δεκτοί στα Στρατηγεία του Στρατού Θεσσαλίας και Ηπείρου υπό τους ακόλουθους όρους: Πρέπει να έχουν πιστοποιήσει την ιδιότητά τους, προσκομίζοντας σχετικό πιστοποιητικό της εφημερίδας τους, αν πρόκειται για ελληνικές εφημερίδες, ή πιστοποιητικό της αντίστοιχης πρεσβείας στην Αθήνα, αν πρόκειται για ξένες εφημερίδες. Πρέπει να διαθέτουν άλογο ή οποιοδήποτε άλλο μεταφορικό μέσο, εφόσον τους είναι απαραίτητο, καθώς η Στρατιωτική Υπηρεσία δεν παρέχει τέτοια μέσα. Πρέπει να υποβάλουν αίτηση στο Γραφείο Τύπου, το οποίο τη διαβιβάζει, μαζί με τη γνώμη του, στην Επιτελική Υπηρεσία του Υπουργείου Στρατιωτικών. Η υπηρεσία αυτή αποφασίζει οριστικά αν θα γίνει δεκτή η αίτηση. Όταν η αίτηση του ανταποκριτή γίνει οριστικά δεκτή, το Γραφείο Τύπου τού χορηγεί δελτίο άδειας με επικολλημένη τη φωτογραφία του, το οποίο παρουσιάζει στον αρμόδιο αξιωματικό του Επιτελείου των Στρατηγείων του Στρατού Θεσσαλίας ή Ηπείρου. Οι ανταποκριτές που βρίσκονται στο θέατρο του πολέμου θα φέρουν στο στήθος τους, ως διακριτικό, λευκό σήμα με τα γράμματα ΕΦ (εφημερίδα), του οποίου οι διαστάσεις και ο τύπος έχουν καθοριστεί από το Γραφείο Τύπου.»

Ο ίδιος υπουργός, σε νεότερο έγγραφό του με ημερομηνία 12 Οκτωβρίου, διατύπωνε τους αυστηρούς κανόνες που ίσχυαν για τους πολεμικούς ανταποκριτές: «Λαμβάνουν οδηγίες από τον αρμόδιο αξιωματικό του Γενικού Επιτελείου Στρατού στον οποίο μεταβαίνουν και οφείλουν να συμμορφώνονται απόλυτα με αυτές. Κατά τις πολεμικές επιχειρήσεις το δρομολόγιό τους καθορίζεται από τον παραπάνω αξιωματικό. Δεν μπορούν να εγκαταλείπουν τη στρατιωτική μονάδα που έλαβαν άδεια να ακολουθούν και να μεταβαίνουν σε άλλη χωρίς προηγούμενη έγκριση του αρμόδιου Επιτελείου. Οφείλουν να υποβάλλουν στη λογοκριτική υπηρεσία του Επιτελείου του Αρχηγείου όλα τα τηλεγραφήματά τους και τις επιστολές που προορίζονται για δημοσίευση ασφράγιστες, όπως και τα ταχυδρομικά δέματα που αποστέλλουν. Σε περίπτωση που κάποιος πολεμικός ανταποκριτής δεν συμμορφωθεί με τις καθορισμένες διατυπώσεις, αρνηθεί να υπακούσει στις στρατιωτικές διαταγές ή παραποιήσει τα στρατιωτικά γεγονότα, του απαγορεύεται για ορισμένο χρονικό διάστημα να παρακολουθεί τις πολεμικές επιχειρήσεις ή ακόμη και απομακρύνεται από το θέατρο του πολέμου, εφόσον δεν συντρέχει περίπτωση που συνεπάγεται ποινική δίωξη. Απαγορεύεται να αναφέρουν στις ειδήσεις τους οτιδήποτε αφορά τη σύνθεση του στρατού που διεξάγει τις επιχειρήσεις, τις θέσεις που κατέχει και, γενικά, οτιδήποτε αντιβαίνει στις σχετικές ανακοινώσεις που θα τους κάνει το αρμόδιο Επιτελείο του στρατού τον οποίο ακολουθούν».

Ο Βρετανός πολεμικός ανταποκριτής Haworth J. Woodley

3 4
Εικόνα 3: Η αίτηση του Woodley (στα γαλλικά), που κατέθεσε στο Γραφείο Τύπου του Υπουργείου Εξωτερικών, για να λάβει διαπίστευση (άδεια) πολεμικού ανταποκριτή

Ο Haworth John Woodley, Βρετανός υπήκοος γεννημένος στην Αγγλία το 1878, ήταν εγκατεστημένος ή δραστηριοποιούνταν στην Ελλάδα ήδη πριν από τους Βαλκανικούς Πολέμους, καθώς από το 1906 υπηρετούσε ως υποπρόξενος των ΗΠΑ στην Πάτρα και αναφέρεται ως έμπορος και ναυτιλιακός πράκτορας. Κατά τον Α’ Βαλκανικό Πόλεμο εμφανίστηκε ως πρώην αξιωματικός (υπολοχαγός) του βρετανικού στρατού, με την ιδιότητα του πολεμικού ανταποκριτή και φωτογράφου του λονδρέζικου Central News Agency.

Στις 9/22 Οκτωβρίου 1912 ο Woodley υπέβαλε αίτηση (Εικόνα 3) στο Γραφείο Τύπου του Υπουργείου Εξωτερικών, για να του χορηγηθεί διαπίστευση (άδεια) προκειμένου να παρακολουθήσει τις πολεμικές επιχειρήσεις του ελληνικού στρατού στο μέτωπο της Θεσσαλίας, προσκομίζοντας συστατική επιστολή του βρετανού πρέσβη στην Αθήνα Francis Elliot. Στις 10/23 Οκτωβρίου το Γραφείο Τύπου διαβίβασε την αίτησή του στην Επιτελική Υπηρεσία Στρατού, σημειώνοντας ότι δεν έχει δυσμενείς πληροφορίες για τον συγκεκριμένο ανταποκριτή. Στις 13/26 Οκτωβρίου η αίτηση του Woodley έγινε δεκτή από τον διευθυντή του Έμπεδου Τμήματος της Επιτελικής Υπηρεσίας Στρατού Πάτροκλο Κοντογιάννη και την ίδια ημέρα ο Woodley υπέγραψε υπεύθυνη δήλωση (Εικόνα 4), υποσχόμενος στον λόγο της τιμής του ότι  δεν θα μεταδώσει, άμεσα ή έμμεσα, με τηλεγραφήματα ή άλλα μέσα, πληροφορίες που μπορούν να αποκαλύψουν τις κινήσεις του Ελληνικού Στρατού ή να βλάψουν τα συμφέροντα της χώρας.

4 3

Εικόνα 4: Η υπεύθυνη δήλωση του Woodley ότι δεν θα μεταδώσει πληροφορίες που μπορεί να αποκαλύψουν τις κινήσεις του Ελληνικού Στρατού ή να βλάψουν τα συμφέροντα της χώρας.

Οι ανταποκρίσεις και, κυρίως, οι φωτογραφίες του Woodley αποτελούν μοναδικές μαρτυρίες για την προέλαση του ελληνικού στρατού στη Μακεδονία. Μετά τη λήξη των Βαλκανικών Πολέμων συγκέντρωσε 96 φωτογραφίες του από το μέτωπο σε ένα χειροποίητο πολυτελές λεύκωμα, με δικές του χειρόγραφες σημειώσεις και επεξηγήσεις, το οποίο αφιέρωσε προσωπικά στον τότε αρχιστράτηγο (και μετέπειτα βασιλιά) Κωνσταντίνο. Το πολύτιμο αυτό λεύκωμα βρίσκεται στο Μουσείο Φωτογραφίας «Χρήστος Καλεμκερής» του Δήμου Καλαμαριάς.

Η ανταπόκριση του Woodley για τη μάχη του Καρά Ασμάκ πέρασε στις σελίδες του ευρωπαϊκού Τύπου. Εδώ παραθέτουμε σε ελληνική μετάφραση το κείμενο της ανταπόκρισής του, όπως δημοσιεύθηκε στο Journal de Genève, γαλλόφωνη ημερήσια εφημερίδα της Ελβετίας, στις 7 Ιανουαρίου 1913 (εικόνα 5).

Η ΑΝΤΑΠΟΚΡΙΣΗ ΤΟΥ HAWORTH J. WOODLEY

«Ο ΠΟΛΕΜΟΣ”

Η μάχη της γέφυρας του Καρά-Ασμάκ

Καρά-Ασμάκ, 10 Νοεμβρίου 1912

(Από έναν από τους ειδικούς απεσταλμένους μας στον πόλεμο)

Ενώ οι πολυαριθμότερες δυνάμεις του Ελληνικού Στρατού, υπό τη διοίκηση του Διαδόχου, προχωρούσαν προς τα βορειοανατολικά για να επιτεθούν τους Τούρκους που είχαν οχυρωθεί στα Γιαννιτσά, η 7η Μεραρχία, υπό την διοίκηση του διακεκριμένου στρατιωτικού συνταγματάρχη Κλεομένη, κινήθηκε από τα νοτιοδυτικά προς τις θέσεις που κατείχαν τα τουρκικά στρατεύματα κοντά στα χωριά Λιανοβέργι και Πλατύ. Οι θέσεις αυτές βρίσκονταν κοντά στο μεγάλο δρόμο και τη σιδηροδρομική γραμμή που οδηγούσαν στη Θεσσαλονίκη.

5 2
Εικόνα 5: Το απόκομμα της Journal de Genève, με την ανταπόκριση του Woodley για τη μάχη του Καρά Ασμάκ (7 Ιανουαρίου 1913).

Ένας πλατύς και πολύ βαθύς χείμαρρος, ο Καρά Ασμάκ, που ονομάζεται επίσης Λουδίας, χρησιμεύει ως εκβολή για τον απέραντο βάλτο της λίμνης των Γιαννιτσών. Ρέει παράλληλα με έναν άλλο ποταμό, τον Αξιό, και διασχίζεται από μια μακριά ξύλινη γέφυρα που ενώνει τα δύο τμήματα του δρόμου και, δύο μίλια πιο πέρα, από μια σιδηροδρομική γέφυρα.

Την παραμονή της μάχης είχα περάσει τη νύχτα στο χωριό Γιδάς και πολύ πριν από την αυγή ένα αυτοκίνητο με μετέφερε με μεγάλη ταχύτητα προς τις τουρκικές θέσεις. Γνωρίζοντας ότι βρίσκονταν σε κάποια απόσταση μπροστά μου, είχα τα μάτια μου ορθάνοιχτα. Καθώς προχωρούσα, προσπέρασα αρκετά πτώματα που κείτονταν στην άκρη του δρόμου.

Μια μεγάλη στήλη μαύρου καπνού που υψωνόταν μπροστά μου κατέστησε εμφανές ότι οι Τούρκοι είχαν ήδη βάλει φωτιά και πυρπολήσει την ξύλινη γέφυρα προς την οποία κατευθυνόμουν. Τότε κατάλαβα ότι η μάχη θα επικεντρωνόταν γύρω από τη γέφυρα του σιδηροδρόμου, περίπου δύο μίλια πιο πέρα, στα δεξιά του δρόμου.

Ακριβώς εκείνη τη στιγμή, τα κανόνια άρχισαν να βάλουν στην κατεύθυνση του χωριού Πλατύ, όπου οι Τούρκοι ήταν οχυρωμένοι με ισχυρές δυνάμεις. Εγκαταλείποντας το όχημά μου, έσπευσα μέσα από τα χωράφια και έφθασα στην αριστερή πτέρυγα των Ελλήνων, οι οποίοι προήλαυναν  προς τις εχθρικές θέσεις που περιέβαλαν το χωριό.

Μια ελληνική πυροβολαρχία έριχνε οβίδες κατά των τουρκικών στρατευμάτων και ήδη αρκετά σπίτια του χωριού φλέγονταν, παρά τη βροχή που έπεφτε καταρρακτωδώς. Προστατευμένο από τα πυρά του πυροβολικού του, το ελληνικό πεζικό προχωρούσε με μια σειρά από σύντομα, καλά υπολογισμένα άλματα, έριχνε μερικές ομοβροντίες και μετά ξανάρχιζε την πορεία του προς τα εμπρός.

Πίσω από τις οχυρωμένες θέσεις του ή καλυμμένος από σπίτια, ο εχθρός δεν παύει να κατευθύνει σφοδρότατα πυρά· αλλά το πυροβολικό μας, με φονική ακρίβεια, ρίχνει τη μία οβίδα μετά την άλλη πάνω στους Τούρκους, οι οποίοι αρχίζουν τότε να εκκενώνουν το χωριό και να αποσύρονται πίσω από τις ισχυρότερες θέσεις τους, πιο κοντά στη γέφυρα, εγκαταλείποντας τους τραυματίες και τους νεκρούς τους.

Η προέλαση προς τη σιδηροδρομική γέφυρα συνεχίζεται. Μια τουρκική πυροβολαρχία τοποθετημένη στην άλλη πλευρά του ποταμού ρίχνει αρκετές οβίδες πολύ κοντά μας. Δύο πεδινά πυροβόλα του 3ου Συντάγματος καταφτάνουν τότε ταχύτατα, τίθενται σε θέση βολής και σύντομα επιβάλλουν σιγή στα τουρκικά κανόνια, τα οποία αποσύρονται για να καταλάβουν μια πιο προστατευμένη θέση.

Το κέντρο μας βρίσκεται τώρα περίπου δύο μίλια από τη γέφυρα, στην άλλη πλευρά της οποίας, με τη βοήθεια των κιαλιών μας, μπορούμε να διακρίνουμε τις κινήσεις των Τούρκων. Είναι εκείνη τη στιγμή που το πυροβολικό μας ρίχνει βροχή από οβίδες δεξιά και αριστερά της γέφυρας, μπροστά και πίσω της, με θαυμαστή ακρίβεια.

Ομοβροντίες πυρών εναλλάσσονται με νέα σύντομα άλματα του πεζικού προς τα εμπρός, που ακολουθούνται από νέες ομοβροντίες στις οποίες ο εχθρός απαντά με σφοδρότητα. Ένας στρατιώτης στην πρώτη γραμμή πέφτει χτυπημένος θανάσιμα, χωρίς καν να αφήσει έναν στεναγμό. Ένας αξιωματικός στα δεξιά μου πληγώνεται στο μπράτσο από μια τουρκική σφαίρα και του πέφτει το κιάλι.

«Τι τύχη που είναι στο αριστερό μπράτσο», λέει με χαρακτηριστικές συσπάσεις του προσώπου του από τον πόνο. Τα βλήματα πέφτουν αδιάκοπα στο υγρό έδαφος κάνοντας πιφ… παφ…, ή περνούν βουίζοντας πάνω από τα κεφάλια μας μεταφέροντας πιο πέρα το μήνυμα του θανάτου, χωρίς όμως να σταματήσουμε να προχωράμε προς τη γέφυρα, από την οποία απέχουμε ακόμη αρκετή απόσταση. Η γραμμή μάχης προωθείται όσο το πυρ του εχθρού χαλαρώνει και ο ίδιος υποχωρεί προς το ποτάμι.

Καταφθάνουν ενισχύσεις, που μπαίνουν στη γραμμή, και ο οξύς κροταλισμός των δικών μας Μάνλιχερ ξεσπά με αναδιπλασιασμένη σφοδρότητα, εναλλασσόμενος με νέες μανιώδεις εφόδους προς τα εμπρός. Η βροχή πέφτει όλο και πιο πυκνή, αλλά τι σημασία έχει; Σερνόμαστε στο μουσκεμένο έδαφος, πολεμώντας πάνω από χαντάκια πολύ φαρδιά για να μπορέσουμε να τα υπερπηδήσουμε, μουσκεμένοι μέχρι το κόκαλο. Λίγο μας νοιάζει, όσο ακούμε εκείνη τη μαγική λέξη «Εμπρός», και όσο ο εχθρός βρίσκεται απέναντί μας.

Με κάθε κόστος πρέπει να καταλάβουμε τη γέφυρα, αν είναι δυνατόν πριν προλάβουν να την καταστρέψουν. Το πυρ επιβραδύνεται για μια στιγμή και το εκμεταλλευόμαστε για να προχωρήσουμε κι άλλο. Οι Τούρκοι αποσύρονται γρήγορα προς τη γέφυρα. Σπεύδουμε προς τα εμπρός ώσπου ένα χαλάζι από σφαίρες, που έρχεται από τις δυνάμεις τους οι οποίες είναι παραταγμένες στην αντιπέρα όχθη του ποταμού, μας αναγκάζει να ανοίξουμε πυρ ομαδόν, που τους απωθεί πιο πίσω.

Το μεσημέρι έχει περάσει εδώ και λίγη ώρα και βρισκόμαστε ακόμη μισό μίλι από τη γέφυρα, προς την οποία οι Τούρκοι κατευθύνονται βιαστικά. Την έχουν υπονομεύσει· αργότερα μπόρεσα να δω τα φορτία δυναμίτη τοποθετημένα έτσι ώστε να προκληθεί η έκρηξη μόλις θα είχε περάσει και ο τελευταίος Τούρκος.

Στο μεταξύ εξακολουθούμε να προχωρούμε, ενώ πιο κοντά στη γέφυρα βρίσκεται ο λοχαγός Μαζαράκης, αρχηγός των ανιχνευτών, ο οποίος, με μια ομάδα εθελοντών, που υποστηρίζονται από τον λοχαγό Μεταξά και μια χούφτα τακτικούς στρατιώτες, ορμά κατά των  Τούρκων παρά το σφοδρό πυρ. Αυτοί διασχίζουν τη γέφυρα βιαστικά και με μεγάλη αταξία. Και από τις δύο πλευρές, Έλληνες και Τούρκοι, πολεμούν απελπισμένα. Ένα χαλάζι από σφαίρες πέφτει αναπηδώντας πάνω στα στηρίγματα και στις μεταλλικές δοκούς της γέφυρας. Οι Τούρκοι εντείνουν τις προσπάθειές τους για να ανακτήσουν το χαμένο έδαφος, αλλά μάταια.

Οι δύο αξιωματικοί τραυματίζονται και αρκετοί από τους άνδρες αυτής της γενναίας ομάδας τίθενται εκτός μάχης, αλλά κανένας Τούρκος δεν καταφέρνει να ξαναπεράσει τη γέφυρα ζωντανός· όταν την διέσχισα λίγο αργότερα, ήταν σπαρμένη με πτώματα και τραυματίες.

Η γέφυρα είχε σωθεί ακριβώς την τελευταία στιγμή. Όλα ήταν έτοιμα για να την ανατινάξουν· τα εκρηκτικά φορτία τοποθετημένα κάτω από τις δοκούς, εφοδιασμένα με πυροκροτητές και συνδεδεμένα με σύρματα, δεν περίμεναν παρά την τελική πίεση που θα προκαλούσε την ηλεκτρική εκκένωση και θα τίναζε στον αέρα τη γέφυρα και το φορτίο της από νεκρούς και τραυματίες.

Μήπως τα νεύρα του Τούρκου αξιωματικού στον οποίο είχε ανατεθεί αυτή η αποστολή τον πρόδωσαν την κρίσιμη στιγμή; Όπως και να έχει, δεν τον βρήκαν ανάμεσα στους τραυματίες και τους νεκρούς που κείτονταν γύρω από τη γέφυρα.

Η κατάληψη της γέφυρας, άθικτης, υπήρξε ένα λαμπρό και σημαντικό κατόρθωμα, αφού επέτρεψε στην 7η Μεραρχία να διασχίσει τον ποταμό και να στρατοπεδεύσει εκείνη τη νύχτα στο Κιρτζαλάρ, στην άλλη όχθη.

Οι Τούρκοι υποχωρώντας προς τα ανατολικά διέσχισαν τον Αξιό και δεν προέβαλαν πλέον σοβαρή αντίσταση στην πορεία της 7ης Μεραρχίας προς τη Θεσσαλονίκη, πρωτεύουσα της Μακεδονίας και αντικειμενικό σκοπό του ελληνικού στρατού.

Υπολοχαγός H.-J. Woodley, πολεμικός ανταποκριτής.»

6 1

Εικόνα 6: Η είσοδος των ελληνικών στρατευμάτων στη Θεσσαλονίκη (φωτογραφία του Haworth J. Woodley).

Αντί επιλόγου

Οι ανταποκρίσεις των δημοσιογράφων που κάλυψαν τους Βαλκανικούς Πολέμους αποτελούν πολύτιμες πρωτογενείς ιστορικές πηγές, οι οποίες όμως χρειάζονται κριτική αξιολόγηση και διασταύρωση. Η χρονική εγγύτητα στα γεγονότα τούς επέτρεψε να καταγράψουν λεπτομέρειες, εντυπώσεις και μαρτυρίες που συχνά απουσιάζουν από τις επίσημες στρατιωτικές αναφορές και εκθέσεις. Οι ανταποκρίσεις τους φωτίζουν πτυχές της καθημερινότητας των στρατιωτών, τις εμπειρίες των αμάχων και τις συνθήκες του πολέμου. Παράλληλα, αποκαλύπτουν πώς παρουσιάζονταν τα γεγονότα στο αναγνωστικό κοινό και πώς διαμορφωνόταν η δημόσια εικόνα των εμπόλεμων πλευρών.

Ωστόσο, η πληροφόρηση των πολεμικών ανταποκριτών περιοριζόταν από τη λογοκρισία, τις δυσκολίες μετακίνησης και επικοινωνίας και την αυστηρή επιτήρηση των στρατιωτικών αρχών. Οι εθνικές και πολιτικές συμπάθειες, τα στερεότυπα, ο ανταγωνισμός των εφημερίδων και η επιδίωξη εντυπωσιακής αφήγησης μπορούσαν να επηρεάσουν το περιεχόμενο των ανταποκρίσεών τους. Η παραστατικότητα μιας περιγραφής δεν αποδεικνύει ότι ο συντάκτης υπήρξε αυτόπτης μάρτυρας.

Κάθε ανταπόκριση, επομένως, πρέπει να εξετάζεται με βάση πού και πότε συντάχθηκε, από ποιους αντλήθηκαν οι πληροφορίες και υπό ποιες συνθήκες δημοσιεύθηκε, και να αντιπαραβάλλεται με άλλες πρωτογενείς πηγές. Ακόμη και όταν περιέχει ανακρίβειες, παραμένει χρήσιμο τεκμήριο για τις αντιλήψεις, τη γλώσσα και τις δημοσιογραφικές πρακτικές της εποχής.

Πηγές

  1. Εφημερίδα Journal de Genève, Τρίτη 7 Ιανουαρίου 1913, σελίδα 1.
  2. Ιστορικό και Διπλωματικό Αρχείο Υπουργείου Εξωτερικών, Αρχείο Κεντρικής Υπηρεσίας, 1912, φάκελος 117/1: Τύπος.
  3. Register of the Department of State (October 15, 1912), Washington 1912.
]]>