Το τεράστιο σπήλαιο Σάνινταρ, στους πρόποδες των βουνών του Ιρακινού Κουρδιστάν, είναι ένας από τους πιο γνωστούς αρχαιολογικούς χώρους στον κόσμο για τη μελέτη των Νεάντερταλ. Στο σπήλαιο έχουν ταυτοποιηθεί αρκετά άτομα Νεάντερταλ που έζησαν πριν από 50.000 έως 75.000 χρόνια.

Οστά του συγκεκριμένου Νεάντερταλ ανακαλύφθηκαν στο σπήλαιο αυτό. Η αριστερή ωμοπλάτη του διατηρήθηκε σχεδόν ακέραιη κάτω από επτάμισι μέτρα βράχων και ιζημάτων για περίπου 75.000 χρόνια. Επίσης, βρέθηκαν ένα σχεδόν πλήρες δεξί χέρι, δύο αριστερά πλευρά και ένα τμήμα δεξιού πλευρού, καθώς και επτά δόντια. Ο Νεάντερταλ εκτιμάται ότι ήταν περίπου 45 ετών όταν πέθανε βίαια. Οι αρχαιολόγοι ονόμασαν τα οστά «Shanidar A», από το σπήλαιο όπου βρέθηκαν το 2020.

Σύμφωνα με τους αρχαιολόγους από το Πανεπιστήμιο του Κέμπριτζ που ηγήθηκαν της ανασκαφής, η οπή στην αριστερή ωμοπλάτη προκλήθηκε από ένα ξύλινο δόρυ με ακονισμένη άκρη. Το δόρυ διαπέρασε την αριστερή θωρακική κοιλότητα από μπροστά και κινήθηκε μέσα από το σώμα, τραυματίζοντας τον πνεύμονα και πιθανότατα μεγάλες αρτηρίες, προτού διαπεράσει την αριστερή ωμοπλάτη, προκαλώντας ακαριαίο θάνατο. Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι το τραύμα ενδέχεται να αποτελεί την πρώτη ένδειξη χρήσης αιχμηρών ξύλινων δοράτων στην προϊστορική Μέση Ανατολή.

Ο θάνατος μπορεί να οφειλόταν σε ατύχημα κατά τη διάρκεια κυνηγιού. Υπάρχουν, ωστόσο, ενδείξεις που παραπέμπουν σε σκόπιμη άσκηση βίας, καθώς η θέση του τραύματος και η δύναμη που απαιτήθηκε για να διαπεράσει το όπλο ολόκληρο το σώμα του Νεάντερταλ οδήγησαν τους ερευνητές στο συμπέρασμα ότι επρόκειτο για εσκεμμένο, θανατηφόρο χτύπημα προς την καρδιά.

Τα ευρήματα δείχνουν επίσης ίχνη ενός σοβαρού τραυματισμού στο πρόσωπο, τουλάχιστον έναν χρόνο πριν από τον θάνατο, γεγονός που υποδηλώνει ότι το συγκεκριμένο άτομο πιθανότατα έλαβε φροντίδα πριν καταλήξει βίαια.

Στο τμήμα ενός κοπτήρα που είχε απομείνει, οι επιστήμονες εντόπισαν σημαντική συσσώρευση οδοντικής πλάκας που είχε ασβεστοποιηθεί (τρυγία), κατά μήκος της εκτεθειμένης ρίζας. Το εύρημα υποδηλώνει ότι το δόντι παρέμεινε στο στόμα για αρκετό διάστημα μετά τον σοβαρό τραυματισμό που, σύμφωνα με τους ερευνητές, πρέπει να είχε υποστεί το μπροστινό μέρος του προσώπου από ισχυρό χτύπημα.

Τα ευρήματα της έρευνας δημοσιεύθηκαν στο επιστημονικό περιοδικό «Scientific Reports».

Σύνδεσμος για την επιστημονική δημοσίευση: https://www.nature.com/articles/s41598-026-69193-z

*Επισυνάπτεται φωτογραφία της αριστερής ωμοπλάτης του Shanidar A. Credit: University of Cambridge

ΑΠΕ-ΜΠΕ/Μ.Κουζινοπούλου

«Στην Ελλάδα παράγονται κάθε χρόνο τεράστιες ποσότητες οργανικών αποβλήτων, οι περισσότερες από τις οποίες παραμένουν αναξιοποίητες και καταλήγουν στις χωματερές. Η αγροτοβιομηχανία, ένας από τους βασικούς πυλώνες της ελληνικής οικονομίας, συμβάλλει σημαντικά σε αυτό το πρόβλημα, καθώς δημιουργεί μεγάλους όγκους υπολειμμάτων που συχνά δεν βρίσκουν καμία παραγωγική χρήση. Στα αγροτοβιομηχανικά απόβλητα περιλαμβάνονται φλούδες και κομμάτια λαχανικών, φλοιοί σιτηρών και ρυζιού, στέμφυλα, υπολείμματα φρούτων και πολλά ακόμη. Ανάμεσα σε αυτά, τα παραπροϊόντα της ελαιοκομίας αποτελούν μια ιδιαίτερα σημαντική κατηγορία».

Αυτά μεταξύ άλλων τονίζει στο Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων ο καθηγητής Εντομολογίας στο πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, Χρήστος Γ. Αθανασίου, στο πλαίσιο σχετικών ερευνών που πραγματοποιούνται στο Εργαστήριο Εντομολογίας και Γεωργικής Ζωολογίας του Τμήματος Γεωπονίας Φυτικής Παραγωγής και Αγροτικού Περιβάλλοντος. Η ομάδα του καθηγητή εξετάζει πώς τα παραπροϊόντα της ελιάς μπορούν να αξιοποιηθούν μέσω του συγκεκριμένου εντόμου για την παραγωγή ζωοτροφών και εδαφοβελτιωτικών.

Η έρευνα πραγματοποιείται στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος PRIMA και του έργου OLIWA (OLIve Waste – https://www.oliwa-project.xyz/). Τα πρώτα αποτελέσματα, σύμφωνα με όσα τονίζει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ,  δείχνουν ότι η διφασική ελαιοπυρήνα μπορεί να ενσωματωθεί σε ποσοστό έως 50% στη διατροφή των προνυμφών, όταν συνδυάζεται με άλλα υπολείμματα. Αντίθετα, τα φύλλα και τα κλαδιά που προέρχονται από τον καθαρισμό των ελιών δεν φαίνεται να υποστηρίζουν την ανάπτυξη του εντόμου, καθώς η αυξημένη παρουσία τους οδηγεί σε μικρότερο βάρος και βραδύτερη ανάπτυξη. Τα ευρήματα αυτά αποτελούν μόνο την αρχή. Στα τρία χρόνια που θα διαρκέσει το πρόγραμμα OLIWA, θα εξεταστούν επίσης η τριφασική ελαιοπυρήνα, ο κατσίγαρος και ο ρόλος των φαινολικών ενώσεων στην ανάπτυξη του εντόμου, με στόχο να δημιουργηθεί ένα ολοκληρωμένο μοντέλο αξιοποίησης των παραπροϊόντων της ελαιοκομίας μέσω των εντόμων.

Την έρευνα υπογράφουν ο καθηγητής Εντομολογίας Χρήστος Γ. Αθανασίου και η υποψήφια διδάκτορας Παναγιώτα Σουλιώτη, οι οποίοι συνεχίζουν να διερευνούν νέους τρόπους αξιοποίησης των παραπροϊόντων της ελιάς.

Σε παγκόσμιο επίπεδο, σύμφωνα με τους δύο ερευνητές, εκτιμάται ότι παράγονται πάνω από 3,5 εκατομμύρια τόνοι παραπροϊόντων ελιάς ετησίως, ενώ στην Ελλάδα ο όγκος αυτός φτάνει περίπου τους 1,3 εκατομμύρια τόνους. Το βασικό παραπροϊόν είναι η ελαιοπυρήνα, η οποία προκύπτει είτε από διφασική επεξεργασία, με υγρασία που μπορεί να φτάσει το 60%-70%, είτε από τριφασική, όπου η υγρασία είναι σημαντικά χαμηλότερη. Στην τριφασική μέθοδο παράγεται επίσης ένα υγρό υπόλειμμα, γνωστό ως κατσίγαρος, που αποτελεί ένα από τα πιο δύσκολα στη διαχείριση απόβλητα της ελαιοκομίας. Επιπλέον, φύλλα και μικρά κλαδιά απομακρύνονται κατά τον καθαρισμό των ελιών πριν την έκθλιψη, προσθέτοντας ακόμη έναν τύπο υπολείμματος στο συνολικό φορτίο. Τα παραπροϊόντα της ελιάς είναι πλούσια σε φυτικές ίνες, λιπαρά και φαινολικές ενώσεις. Ωστόσο, η ανεξέλεγκτη απόρριψή τους στο περιβάλλον δημιουργεί σοβαρούς κινδύνους, καθώς οι φαινόλες και οι τανίνες μπορούν να μολύνουν το έδαφος και τα υδάτινα οικοσυστήματα, ενώ παράλληλα χάνονται πολύτιμα θρεπτικά συστατικά που θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν.

Για να καταλήξουν τονίζοντας: «Τα τελευταία χρόνια, τόσο η βιομηχανία όσο και η επιστημονική κοινότητα, σε εθνικό, ευρωπαϊκό αλλά και διεθνές επίπεδο, αναζητούν νέες λύσεις για τη διαχείριση των ολοένα αυξανόμενων οργανικών αποβλήτων. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, τα έντομα έχουν αναδειχθεί σε έναν απρόσμενο αλλά ιδιαίτερα υποσχόμενο σύμμαχο. Η δυνατότητά τους να μετατρέπουν οργανικά υπολείμματα σε χρήσιμες βιομάζες έχει κεντρίσει το ενδιαφέρον ερευνητών και εταιρειών που αναζητούν βιώσιμες και οικονομικά αποδοτικές μεθόδους αξιοποίησης των αγροτοβιομηχανικών παραπροϊόντων. Ανάμεσα στα είδη που έχουν μελετηθεί, η μύγα μαύρος στρατιώτης, “Hermetia illucens”  (Diptera: Stratiomyidae), ξεχωρίζει για την ικανότητά της να μετατρέπει οργανικά υπολείμματα σε προϊόντα υψηλής προστιθέμενης αξίας».

*Οι  φωτογραφίες έχουν παραχωρηθεί από τους δύο ερευνητές του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας.

ΑΠΕ-ΜΠΕ/Αποστόλης Ζώης

Οι πρώτες λήψεις περιλαμβάνουν εικόνες της Ιταλίας, της Αρκτικής και της Καραϊβικής, καθώς μετρήσεις του ύψους του στρώματος πάγου της Γροιλανδίας και της επιφάνειας της θάλασσας.

Ο συγκεκριμένος δορυφόρος είναι ο τρίτος της σειράς παρατήρησης της Γης Sentinel-3 και θα συνεχίσει να στέλνει περιβαλλοντικά δεδομένα, τα οποία είναι απαραίτητα για ένα ευρύ φάσμα εφαρμογών. Οι παρατηρήσεις του είναι πολύτιμες για την πρόγνωση του καιρού και την παρακολούθηση μακροπρόθεσμων μεταβολών που σχετίζονται με την κλιματική αλλαγή.

Πάνω από την ξηρά παρακολουθεί την ξηρασία και τις δασικές πυρκαγιές, χαρτογραφεί τις χρήσεις γης, ελέγχει την υγεία της βλάστησης και μετρά τη στάθμη ποταμών, λιμνών και πολικών στρωμάτων πάγου. Πάνω από τους ωκεανούς μετρά τη θερμοκρασία, το χρώμα και το ύψος της επιφάνειας της θάλασσας, καθώς και το πάχος του θαλάσσιου πάγου.

Ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Διαστήματος βρίσκεται ακόμα στη διαδικασία προετοιμασίας του δορυφόρου για την πλήρη έναρξη της λειτουργίας του – μια σύνθετη διαδικασία που θα διαρκέσει άλλους πέντε μήνες.

* Επισυνάπτεται εικόνα που έχει ληφθεί στις 30 Σεπτεμβρίου και προσφέρει μια εντυπωσιακή απεικόνιση της Ιταλίας με τη νότια Γερμανία και τις χιονισμένες ‘Αλπεις να διακρίνονται στον βορρά και τη Βαλκανική Χερσόνησο στα ανατολικά. Credit: ESA

ΑΠΕ-ΜΠΕ/Μ.Κουζινοπούλου

Όμως, το IceCube δεν είναι το μοναδικό «μάτι» που μελετά το Σύμπαν μέσα από τα νετρίνα. Ένα αντίστοιχο τηλεσκόπιο αναπτύσσεται στα βαθιά νερά της Μεσογείου: πρόκειται για το πείραμα KM3NeT, στο οποίο συμμετέχει το Εθνικό Κέντρο Φυσικών Επιστημών (ΕΚΕΦΕ) «Δημόκριτος».

Τον Φεβρουάριο του 2025 το πείραμα KM3NeT έγινε εξώφυλλο στο περιοδικό «Nature», καθώς εντόπισε το υψηλότερης ενέργειας κοσμικό νετρίνο (KM3-230213A) που έχει εντοπιστεί ποτέ: 30 φορές υψηλότερης από οποιοδήποτε άλλο νετρίνο έχει παρατηρηθεί. Παρείχε επίσης την πρώτη απόδειξη ότι νετρίνα τόσο υψηλών ενεργειών παράγονται στο Σύμπαν δίνοντάς μας πληροφορίες για τα βίαια γεγονότα που συμβαίνουν έξω από τον Γαλαξία μας.

«Η αστρονομία νετρίνων μόλις τώρα ξεκινάει», επισημαίνει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η Αικατερίνη Τζαμαριουδάκη, διευθύντρια ερευνών του Ινστιτούτου Πυρηνικής και Σωματιδιακής Φυσικής του ΕΚΕΦΕ «Δημόκριτος», η οποία συμμετέχει στο πείραμα KM3NeT.

«Καθώς μέχρι πρόσφατα η γνώση μας για το Σύμπαν προερχόταν κυρίως από δύο είδη “αγγελιοφόρων”, τα φωτόνια και τα φορτισμένα σωματίδια (κοσμικές ακτίνες), η μελέτη των νετρίνων, τα οποία δεν εκτρέπονται από τα διαστρικά μαγνητικά πεδία και δεν απορροφώνται, ανοίγει μια νέα δυνατότητα για την απάντηση θεμελιωδών ερωτημάτων σχετικά με την προέλευση και τη φύση των κοσμικών ακτίνων», περιγράφει η ίδια. Όπως προσθέτει, «ο συνδυασμός πληροφοριών που προέρχονται από διαφορετικούς αγγελιοφόρους είναι ένα νέο, ισχυρό εργαλείο για την κατανόηση των διαδικασιών που λαμβάνουν χώρα στα αστροφυσικά φαινόμενα του Σύμπαντος».

Νετρίνα, οι αόρατοι αγγελιοφόροι

Μπορεί όταν σκεφτόμαστε το Σύμπαν να έρχονται στο μυαλό μας εικόνες από αστέρια, γαλαξίες και αχανείς περιοχές σκοταδιού, ωστόσο τα νετρίνα είναι αόρατοι αγγελιοφόροι που κρύβονται μέσα σε αυτήν την κοσμική απεραντοσύνη. Πρόκειται για μικροσκοπικά υποατομικά σωματίδια, με εξαιρετικά μικρή μάζα και χωρίς ηλεκτρικό φορτίο που μπορούν να ταξιδέψουν ανεμπόδιστα από τα πιο απομακρυσμένα σημεία του Σύμπαντος. Παρόλο που είναι το δεύτερο μεγαλύτερο σε αφθονία σωματίδιο στο Σύμπαν μετά τα φωτόνια (το φως), τα σωματίδια αυτά αλληλεπιδρούν ελάχιστα με την ύλη με αποτέλεσμα κάθε δευτερόλεπτο δισεκατομμύρια από αυτά να περνούν από μέσα μας χωρίς να αφήνουν ίχνη.

Τα νετρίνα παράγονται σε ένα τεράστιο εύρος ενεργειών και σε πολλές διαφορετικές διεργασίες, από μεγάλη ποσότητα νετρίνων χαμηλής ενέργειας που παράγονται σε διεργασίες πυρηνικής σύντηξης στον Ήλιο μας, ως και μικρή ποσότητα νετρίνων υψηλής ενέργειας που προέρχονται από συγκρούσεις σωματιδίων σε κατακλυσμικά κοσμικά γεγονότα, όπως η έκρηξη άστρων ή η δραστηριότητα μαύρης τρύπας. Η διαδρομή τους παραμένει αδιατάρακτη και αυτό τους επιτρέπει να ενεργούν ως κοσμικοί αγγελιοφόροι, μεταφέροντας πληροφορίες απευθείας από την αστροφυσική τους πηγή στους ανιχνευτές στη Γη.

Από την Ανταρκτική στη Μεσόγειο

Η ανίχνευση κοσμικών νετρίνων, που θα μπορούσαν να βοηθήσουν στον εντοπισμό και την ερμηνεία βίαιων αστροφυσικών φαινομένων στο Σύμπαν, απαιτεί πολύ μεγάλα παρατηρητήρια που βρίσκονται βαθιά κάτω από το νερό ή στον πάγο και τα οποία αναζητούν αμυδρές λάμψεις φωτός ως μάρτυρες της παρουσίας τους.

Ο βραβευμένος με Νόμπελ, Φράνσις Χάλτσεν, πρότεινε τη χρήση του πάγου ως μέσο ανίχνευσης για αστροφυσικά νετρίνα υψηλής ενέργειας και η συνεισφορά του υπήρξε καθοριστική για την κατασκευή ενός τέτοιου ανιχνευτή, του τηλεσκοπίου νετρίνων IceCube στην Ανταρκτική.

Η ανίχνευση 28 νετρίνων υψηλής ενέργειας προερχόμενων από το εξωτερικό του Ηλιακού Συστήματος το 2013 αποτελεί την πρώτη τεκμηριωμένη απόδειξη νετρίνων αστροφυσικής προέλευσης. Έκτοτε, το IceCube έχει αναφέρει την πρώτη ισχυρή ένδειξη εκπομπής νετρίνων από δύο γαλαξίες, καθώς και από τον δικό μας Γαλαξία.

Η αντίστοιχη υποδομή ανίχνευσης κοσμικών νετρίνων σε ευρωπαϊκό έδαφος, αυτή τη φορά στα βάθη της θάλασσας, είναι το τηλεσκόπιο νετρίνων KM3NeT. Η κατασκευή του είναι ακόμα σε εξέλιξη (αναμένεται να ολοκληρωθεί το 2030) και περιλαμβάνει δύο ανιχνευτές, τον ARCA, που έχει τοποθετηθεί στα βαθιά νερά της Σικελίας, και τον ORCA κοντά στην ακτή της Τουλόν στη Γαλλία. Ο ARCA, που στοχεύει στην ανίχνευση νετρίνων υψηλών ενεργειών από γαλαξιακές και εξωγαλαξιακές πηγές και έκανε την ανακάλυψη του υψηλότερης ενέργειας κοσμικού νετρίνου, θα καταλαμβάνει στην τελική του διάταξη όγκο ενός κυβικού χιλιομέτρου. Ενδεικτικό των δυνατοτήτων του είναι το γεγονός ότι η ανακάλυψη του νετρίνου έγινε με μόλις το ένα δέκατο της τελικής του διάταξης!

Η κ. Τζαμαριουδάκη εξηγεί στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ότι «εξαιτίας της εξαιρετικής του ακρίβειας στον προσδιορισμό της κατεύθυνσης των νετρίνων, το τηλεσκόπιο νετρίνων KM3NeT/ARCA θα συνεισφέρει ουσιαστικά όχι μόνο στην ανίχνευση νετρίνων υψηλής ενέργειας, αλλά επίσης θα ενισχύσει σημαντικά την ικανότητα εντοπισμού των αστροφυσικών πηγών από τις οποίες προέρχονται και συνεπώς την κατανόηση των βίαιων φαινομένων στο Σύμπαν».

Το συγκεκριμένο πείραμα αποτελεί συνέχεια τριών πιλοτικών πειραμάτων για την ανίχνευση νετρίνων που ολοκληρώθηκαν, ένα εκ των οποίων ήταν το πείραμα Nestor που διεξήχθη στην Πύλο, ενώ τα άλλα δύο έγιναν στη νότια Γαλλία και τη Σικελία.

Η διεθνής επιστημονική κοινοπραξία KM3NeT συγκεντρώνει περισσότερους από 360 επιστήμονες 68 ιδρυμάτων (μεταξύ αυτών και του Δημόκριτου) από 22 χώρες σε όλο τον κόσμο. Το Εθνικό Ινστιτούτο Πυρηνικής Φυσικής INFN στην Ιταλία, εταίρος του προγράμματος που έχει αναλάβει να συγκεντρώνει όλα τα δεδομένα από τον ARCA, εξέδωσε ανακοίνωση για την απονομή του Νόμπελ Φυσικής στον Φράνσις Χάλτσεν σημειώνοντας ότι το φετινό βραβείο Νόμπελ «αποτελεί σημαντική αναγνώριση για ολόκληρη την κοινότητα της φυσικής νετρίνων και της φυσικής αστροσωματιδίων».

Σημειώνεται ότι η ομάδα του Ινστιτούτου Πυρηνικής και Σωματιδιακής Φυσικής του ΕΚΕΦΕ «Δημόκριτος» που συμμετέχει στην έρευνα αποτελείται από τον διευθυντή του Ινστιτούτου, Χρήστο Μάρκου, την Αικατερίνη Τζαμαριουδάκη, την ερευνήτρια, Ευαγγελία Δρακοπούλου, τεχνικό προσωπικό και φοιτητές και διαδραματίζει κομβικό ρόλο στην κατασκευή, τη λειτουργία, την ανάλυση δεδομένων και το management του πειράματος KM3NeT.

*Επισυνάπτονται δύο φωτογραφίες που απεικονίζουν ένα οπτικό στοιχείο του KM3NeT.  Credit: KM3NeT

ΑΠΕ-ΜΠΕ/Μαρία Κουζινοπούλου

Ο Τζόναθαν γεννήθηκε γύρω στο 1832 στις Σεϋχέλλες και μεταφέρθηκε το 1882 στην Αγία Ελένη, ένα τροπικό νησί στον νότιο Ατλαντικό που αποτελεί βρετανικό υπερπόντιο έδαφος, ως δώρο προς τον κυβερνήτη. Ζυγίζει περίπου 200 κιλά και ζει μαζί με άλλες γιγάντιες χελώνες στον χώρο της επίσημης κατοικίας του κυβερνήτη στο νησί. Παρόλο που είναι τυφλή λόγω καταρράκτη, η χελώνα διατηρεί εξαιρετική ακοή.

Οι ερευνητές έλαβαν ένα μικρό δείγμα ιστού από το εσωτερικό του μάγουλου του Τζόναθαν. Τα αποτελέσματα της ανάλυσης δημοσιεύθηκαν στο περιοδικό «Science Advances». Οι ερευνητές υποστηρίζουν ότι για τη μακροζωία του δεν έπαιξαν ρόλο μόνο τα καλά γονίδια, αλλά και η απουσία γενετικής φθοράς. Εντόπισαν 287 μοναδικές γονιδιακές παραλλαγές, οι οποίες περιορίζουν τις συνήθειες επιπτώσεις της γήρανσης. Αυτές οι παραλλαγές ελέγχουν βασικές σωματικές διεργασίες, όπως την επιδιόρθωση βλαβών στο DNA, τη μείωση της φλεγμονής, τη ρύθμιση της ινσουλίνης και την καταστολή του καρκίνου.

Επίσης, διαπίστωσαν ότι το «μυστικό» του φαίνεται να συνδέεται και με την εντροπία, δηλαδή την τάση των βιολογικών συστημάτων να γίνονται ολοένα πιο ασταθή και αποδιοργανωμένα με την πάροδο του χρόνου. Ένα από τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα της γήρανσης είναι η δυσλειτουργία των μιτοχονδρίων, που προκύπτει από την αυξανόμενη εντροπία. Παρά την εξαιρετικά προχωρημένη ηλικία του, ο Τζόναθαν φαίνεται ότι έχει αποφύγει σε μεγάλο βαθμό τις επιπτώσεις αυτής της αποδιοργάνωσης.

Για να επιβεβαιωθούν, ωστόσο, όλα τα παραπάνω, θα χρειαστούν επιπλέον μελέτες με δείγματα αίματος από τον Τζόναθαν, τα οποία παρέχουν πιο πλήρη και «καθαρή» αλληλουχία DNA. Οι ερευνητές σχεδιάζουν επίσης να επεκτείνουν την έρευνά τους και σε άλλα είδη με εξαιρετικά μεγάλη διάρκεια ζωής, καθώς και σε άλλες βιολογικές διεργασίες που συνδέονται με τη γήρανση.

Σύνδεσμος για την επιστημονική δημοσίευση:

www.science.org/doi/10.1126/sciadv.adw8887

*Επισυνάπτεται φωτογραφία του Τζόναθαν. Credit: COURTESY ST. HELENA GOVERNMENT COMMUNICATION HUB

ΑΠΕ-ΜΠΕ/Μ.Κουζινοπούλου

Αρκεί όμως η εκπαίδευση πάνω σε τέτοια κείμενα, για να μπορέσει η ΤΝ να χαράξει περίπλοκες στρατηγικές, που μια μέρα θα της επέτρεπαν να λειτουργήσει σαν εξαίρετη στρατηγός ή εμπνευσμένη ηγεμόνας;

Με αφορμή και πρόσφατη συνέντευξη του Κωνσταντίνου Δασκαλάκη στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, στην οποία ο καθηγητής του ΜΙΤ ανέφερε ότι τα μοντέλα ΤΝ έχουν εκπαιδευτεί μεταξύ άλλων στα έργα του Σουν Τζου, του Θουκυδίδη και του Μακιαβέλι, θέσαμε τον παραπάνω προβληματισμό στον Βίνσεντ Μύλλερ (Vincent C. Müller), καθηγητή Φιλοσοφίας και Ηθικής της ΤΝ στο Universität Erlangen-Nürnberg (FAU) και ιδρυτή του ερευνητικού ινστιτούτου Κέντρο για τη Φιλοσοφία και την Έρευνα πάνω στην ΤΝ (PAIR, www.pair.fau.de), με έδρα το Ερλάνγκεν. Η συζήτηση του ΑΠΕ-ΜΠΕ με τον κ. Μύλλερ, που βρισκόταν στην Κίνα για σειρά διαλέξεων σε κινεζικά πανεπιστήμια, έγινε στην ελληνική γλώσσα, καθώς ο Γερμανός καθηγητής έζησε στην Ελλάδα μεταξύ 1998 και 2019 και παρότι δεν έκανε σπουδές ελληνικών, τα μιλάει με μεγάλη άνεση και σχεδόν χωρίς προφορά.

Δεν αρκεί να έχεις την καλύτερη συνταγή, για να γίνεις ο καλύτερος ηγεμόνας
Τα μοντέλα ΤΝ δεν έχουν μεν συνείδηση, αλλά κατά το στάδιο της εκπαίδευσής τους έχουν τροφοδοτηθεί με όλον τον πλούτο της ανθρώπινης γνώσης. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι έχοντας όλη αυτή τη γνώση, η ΤΝ θα μπορούσε ν’ αναπτύξει περίπλοκες στρατηγικές, αν αφεθεί ελεύθερη; «Είναι μια αρκετά δύσκολη ερώτηση. Καταρχήν τι σημαίνει περίπλοκο; Π.χ., ένας άνθρωπος θα μπορούσε να παίζει σκάκι και να έχει την αίσθηση ότι κερδίζει, αλλά ο αντίπαλος να “βλέπει” 15 βήματα μπροστά και να ξέρει ότι σύντομα θα τον έχει “τελειώσει”. Με αυτή την έννοια, ένα μηχάνημα μπορεί να έχει ένα περίπλοκο σχέδιο, γιατί μπορεί να υπολογίσει τα επόμενα βήματα σε μια σκακιέρα. Αν υποθέσουμε όμως πως κάποιος έχει διαβάσει Μακιαβέλι και θέλει να εφαρμόσει όσα γράφει, τότε δεν μιλάμε απλά για τις επόμενες κινήσεις στο σκάκι, αλλά για αφηρημένες έννοιες», λέει.
Όπως εξηγεί, όταν μιλάς σε αφηρημένο επίπεδο και ακόμη και αν υποθέσουμε ότι κατέχεις τη συνταγή για τον τέλειο ηγεμόνα, δεν αρκεί να προβλέψεις λέξεις και πιθανότητες για να καταλήξεις σε μια στρατηγική. Πρέπει να είσαι σε θέση να προεκτείνεις τη σκέψη σου, να αντιληφθείς τι μπορεί να εφαρμοστεί στη δική σου περίπτωση και τι όχι, πώς διαφέρουν οι συνθήκες της εποχής κτλ. Στα δεδομένα με τα οποία εκπαιδεύεται η ΤΝ υπάρχουν μεν ανθρώπινες γνώσεις πάρα πολύ εφαρμοσμένες, αλλά και πολλές που είναι σε εντελώς αφηρημένο επίπεδο. Στην ΤΝ υπάρχει μια βασική αδυναμία: «αν ρωτήσω αυτά τα συστήματα για κάποιες στρατηγικές ή φιλοσοφικά ζητήματα, αυτό που απαντήσουν θα είναι πάντα το συνηθισμένο. Δεν θα είναι κάτι καινούργιο, πρωτότυπο, μοναδικό, που δεν έχει επαναληφθεί, γιατί για να επιτευχθεί κάτι τέτοιο, χρειάζεται ατομική ταυτότητα» επισημαίνει.

Η ΤΝ ως συν-γραφέας και αξιολογητής της ακαδημαϊκής εργασίας
Αυτή η έλλειψη πρωτοτυπίας της ΤΝ αρχίζει ήδη να έχει αντίκτυπο στην ακαδημαϊκή ζωή, λέει ο κ. Μύλλερ: «Συνεκδίδω το επιστημονικό περιοδικό “Philosophy of AI” και ένα σημαντικό πρόβλημα που υπάρχει είναι ότι πολλά κείμενα που κατατίθενται από ερευνητές ή ακαδημαϊκούς δημιουργούνται σε σημαντικό βαθμό με ΤΝ. Στη συνέχεια, η αξιολόγηση των υποβολών γίνεται από ακαδημαϊκούς με τη χρήση και πάλι ΤΝ (παρότι αυτό απαγορεύεται) και έπειτα αυτά τα κείμενα που έχουν παραχθεί με ΤΝ θα ξαναδιαβαστούν ως πηγή από την ΤΝ. Το αποτέλεσμα είναι πως έχουμε απίστευτη αύξηση υποβολών στο περιοδικό, για εργασίες που κάποτε ήθελαν μήνες σοβαρής δουλειάς. Αν διαβάσεις προσεκτικά πολλές από τις εργασίες, θα δεις πως υπάρχουν κοινοτοπίες. Επιφανειακά το άρθρο φαίνεται τέλειο, η δομή, η βιβλιογραφία, όλα. Το περιεχόμενο όμως χωλαίνει» προειδοποιεί ο κ. Μύλλερ.

Είναι μήπως ήδη απρόβλεπτη και ανεξέλεγκτη η ΤΝ; Το πανεπιστήμιο των κλεφτών
Στα περιστατικά της Hugging Face, του χτυπήματος σε αυστραλιανό κυβερνητικό πόρταλ και της DseWiki στη Γερμανία, οι πράκτορες ΤΝ ανέπτυξαν πρωτοβουλία, για να πετύχουν τους στόχους τους, παραβιάζοντας τους περιορισμούς τους. Είμαστε πλέον στη φάση που η ΤΝ είναι απρόβλεπτη και ανεξέλεγκτη; «Μόλις χθες συζητούσαμε με έναν ειδικό ερευνητικού ινστιτούτου κυβερνοασφάλειας στο Πεκίνο, και συμφωνήσαμε ότι η συμπεριφορά των AI agents δεν αποτελεί έκπληξη. Τα συστήματα αυτά, τις λύσεις που βρίσκουν για να πετύχουν στους στόχους τους, τις αντλούν από την εκπαίδευσή τους. Στα αγγλικά ακούγεται η φράση “they went rogue”, αυτονομήθηκαν, έγιναν ανεξέλεγκτοι δηλαδή. Δεν είναι σωστή. Η ΤΝ κάνει ό,τι έκανε πάντα, απλά αυτή τη στιγμή υπάρχουν πολύ περισσότερα δεδομένα πάνω στα οποία εκπαιδεύεται και έχει μάθει για παράδειγμα -αλλά όχι συνειδητά- ότι ένας τρόπος να καταφέρεις κάτι είναι να λες ψέματα, να χειραγωγείς ή να κλέβεις δεδομένα. Ο ειδικός που ανέφερα, ο οποίος κάνει δοκιμές σε κάποια συστήματα, λέει ότι ορισμένα προσπαθούν να διαγράψουν αρχεία, για να μην ανιχνεύονται τα ίχνη τους» εξηγεί, προσθέτοντας όμως ότι αυτή η συμπεριφορά δεν είναι κάτι καινούργιο και απρόβλεπτο, αλλά απλά η εξέλιξη της τεχνολογίας που προϋπήρχε, η οποία έχει όλο και πιο πολλές πιθανότητες να κάνει πράξεις τις οποίες θεωρούμε προβληματικές.
«Η πραγματική έκπληξη δεν είναι ότι οι AI agents πέτυχαν ό,τι πέτυχαν, αλλά ότι οι εταιρείες έχουν τελικά τη δυνατότητα να δοκιμάζουν αυτά τα συστήματα στο πραγματικό Ίντερνετ, δηλαδή πάνω σε όλους εμάς. Δεν πιστεύω όσα γράφονται για απόδραση από τα ελεγχόμενα περιβάλλοντά τους, τα λεγόμενα sandboxes, γιατί αν ήταν όντως ελεγχόμενα, θα είχαν επαρκείς “τοίχους” για να αποτρέψουν τέτοια περιστατικά» λέει και αναφέρει το παράδειγμα της πόρτας: αν δοθούν σε έναν κλέφτη όλα τα απαραίτητα στοιχεία και οι τεχνικές για να παραβιάσει τη πόρτα ενός σπιτιού, τότε θα το καταφέρει. Αντίστοιχα, το σύστημα ΤΝ που γίνεται πιο περίπλοκο, γιατί εκπαιδεύεται σε περισσότερα δεδομένα, θα βρει τον τρόπο να πετύχει τους στόχους του: «είναι όπως λέμε οι αρχάριοι κλέφτες που πάνε στη φυλακή είναι σαν να πηγαίνουν σε ένα πανεπιστήμιο κλεφτών για να μάθουν να κλέβουν καλύτερα, γιατί εκεί μαθαίνουν ο ένας από τον άλλον. Ε, σε αυτό το πανεπιστήμιο των κλεφτών σπουδάζει πλέον και η ΤΝ» λέει χαρακτηριστικά.

Εφαρμογή αστικής ευθύνης αντί για επιβράδυνση
Το τελευταίο διάστημα ολοένα περισσότεροι CEOs «καθαρόαιμων» εταιρειών ΤΝ, αλλά και τεχνολογικών κολοσσών, κάνουν εκκλήσεις για επιβράδυνση της ανάπτυξης της ΤΝ, επικαλούμενοι υπαρξιακό κίνδυνο για την ανθρωπότητα. Είναι η στάση τους ειλικρινής; Και είναι η επιβράδυνση εφικτή; Κατά τον κ.Μύλλερ, οι προειδοποιήσεις περί «υπαρξιακού κινδύνου» εξυπηρετούν σε μεγάλο βαθμό διαφημιστικές σκοπιμότητες. Καλλιεργώντας την ιδέα ότι πλησιάζουν στην Γενική Τεχνητή Νοημοσύνη (AGI), που μπορεί να κάνει τα πάντα, οι εταιρείες εκτοξεύουν την χρηματιστηριακή τους αξία, ενώ παράλληλα ζητούν κρατικές ρυθμίσεις και «νομική περίφραξη».
Αυτές οι ρυθμίσεις, υποστηρίζει, αφενός προστατεύουν τις εταιρείες από μελλοντικές νομικές ευθύνες, αφού μπορούν να επικαλεστούν πως ό,τι ανέτπυξαν το δημιούργησαν εντός του νομικού πλαισίου, και αφετέρου δημιουργούν ανυπέρβλητα εμπόδια εισόδου για μικρότερους ανταγωνιστές, «καθαρίζοντας» την αγορά. Δεν αποκλείεται πάντως να υπάρχει πράγματι και ο φόβος ότι δημιουργείται κάτι πολύ ισχυρό και δυνητικά ανεξέλεγκτο, η AGI, παρότι φαίνεται ότι είμαστε ακόμη σχετικά μακριά από κάτι τέτοιο. «Δεν γνωρίζουμε αν η τεχνολογία που έχουμε θα προχωρήσει προς αυτή την κατεύθυνση, αλλά ούτε μπορούμε να το αποκλείσουμε. Το ερώτημα παραμένει ανοιχτό» παρατηρεί.
Προσθέτει ότι αντί της επιβράδυνσης, που είναι πρακτικά ανέφικτη, αυτό που θα έκανε όντως σημαντική διαφορά θα ήταν να ισχύσει στην πράξη η αστική ευθύνη για τα προϊόντα και τις υπηρεσίες ΤΝ. «Η ΕΕ έχει κάνει κάποιες κινήσεις προς αυτή την κατεύθυνση, αλλά από ό,τι γνωρίζω οι σχετικές προβλέψεις δεν έχουν εφαρμοστεί κανονικά μέχρι στιγμής» σημειώνει.

Ο Τραμπ, η υπερνοημοσύνη και η Κίνα
Πρόσφατα ο Πρόεδρος των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, έκρινε ότι η λέξη «τεχνητή» κάνει τη νοημοσύνη να ακούγεται ψεύτικη, αντιπροτείνοντας τον όρο «Superintelligence» (Υπερνοημοσύνη), κάτι που ήδη εφαρμόζει σε έγγραφά του το Στέιτ Ντιπάρτμεντ. Την ίδια ώρα, ο Τραμπ απορρίπτει σταθερά τις εκκλήσεις για αυστηρότερη κυβερνητική εποπτεία της ΤΝ, υποστηρίζοντας ότι η ρύθμιση θα αποδυνάμωνε το πλεονέκτημα των ΗΠΑ έναντι της Κίνας. Τι σημαίνουν αυτές οι κινήσεις, κατά τη γνώμη του; «Ο Τραμπ γενικώς βλέπει τα πάντα ως ένα παιχνίδι zero sum, δηλαδή ένα παιχνίδι στο οποίο αν κερδίζετε εσείς εγώ χάνω και το αντίστροφο, στο οποίο δεν υπάρχει ποτέ ένα πραγματικό win-win. Άρα θεωρεί ότι αν βάλει οποιαδήποτε νομική “περίφραξη” στην ανάπτυξη της ΤΝ, οι άλλοι -είτε είναι η Ευρώπη είτε η Κίνα- θα προσπεράσουν τις ΗΠΑ» σημειώνει.
Προσθέτει όμως ότι ακόμη και στην Κίνα υπάρχει αυτή η περίφραξη. «Προχθές συζητούσα με έναν Κινέζο επιχειρηματία του χώρου για τα σχόλια του Άλτμαν και του Αμοντέι (σ.σ. των CEO των εταιρειών OpenAI και Anthropic) περί υπαρξιακού κινδύνου για την ανθρωπότητα λόγω της ΤΝ και μου είπε ότι στην Κίνα ένα σενάριο στο οποίο τα προϊόντα μιας εταιρείας θα “τελείωναν” την ανθρωπότητα δεν είναι αποδεκτό. Είναι πέρα από κάθε φαντασία ότι κάποιος μπορεί να πει δημοσίως “τα προϊόντα μας μπορούν να σκοτώσουν όλο τον κόσμο”, επειδή προφανώς αυτό θα σήμαινε ότι το κράτος δεν κάνει τη δουλειά του. Ο ίδιος ο επιχειρηματίας λοιπόν, θα πήγαινε στο κράτος, δεν θα έκανε δημόσιες δηλώσεις, και θα έλεγε “εδώ υπάρχει πρόβλημα και πρέπει να μπει περιορισμός» υποστηρίζει ο Γερμανός καθηγητής.
Κι όμως, η Δύση φοβάται ότι είναι η Κίνα που δεν έχει κανέναν φραγμό στην ανάπτυξη της ΤΝ και θα προκαλέσει τον μεγαλύτερο υπαρξιακό κίνδυνο, και ότι επιπλέον χρησιμοποιεί την τεχνολογία, για να ελέγξει πλήρως τον πληθυσμό της ως ένα απολυταρχικό καθεστώς. Από όσα έχει δει στην Κίνα, σε ποιον βαθμό πιστεύει ότι όντως ισχύει αυτό; «Αυτή είναι μια σκέψη που κάνει ένα βήμα και από εκεί κάνει ένα άλμα. Δηλαδή ναι, η κινεζική κυβέρνηση σαφώς θέλει να έχει τον απόλυτο έλεγχο στους πολίτες σε πολλούς τομείς, με έναν τρόπο που για εμάς τους δυτικούς είναι απαράδεκτος. Ναι, το κράτος θα χρησιμοποιήσει -και χρησιμοποιεί- την τεχνολογία, αν κρίνει ότι είναι απαραίτητο για να καταπιέσει κάποια πολιτικά κινήματα που θα μπορούσαν να αλλάξουν τα δεδομένα. Αν όμως το ίδιο αυτό κράτος θεωρήσει ότι μια τεχνολογία είναι επικίνδυνη για την ανθρωπότητα, τότε θεωρείται αυτονόητο ότι θα έπρεπε να την εμποδίσει και σε καμία περίπτωση δεν θα άφηνε τις εταιρείες να κάνουν ό,τι θέλουν» καταλήγει._

*Τη φωτογραφία παραχώρησε ο κ. Μύλλερ

Αλεξάνδρα Γούτα / ΑΠΕ-ΜΠΕ

«Η σημερινή κλιματική αλλαγή πραγματοποιείται υπερβολικά γρήγορα και δεν είναι εύκολο για όλα τα είδη να προλάβουν να αλλάξουν στον ίδιο ρυθμό», επισημαίνει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο Τριαντάφυλλος Ακριώτης, καθηγητής στο Εργαστήριο Διαχείρισης Βιοποικιλότητας του Τμήματος Περιβάλλοντος του Πανεπιστημίου Αιγαίου.

Όπως εξηγεί, η θερμοκρασία, η βροχόπτωση και η κατανομή τους στη διάρκεια του έτους καθορίζουν σε μεγάλο βαθμό τη μορφή των οικοσυστημάτων. Από αυτές εξαρτάται η βλάστηση και, άμεσα ή έμμεσα, η ζωή των ζώων. Η μεταβολή του κλίματος μπορεί, επομένως, να επηρεάσει ολόκληρο το περιβάλλον από το οποίο εξαρτάται η επιβίωση ενός είδους.

Η απώλεια τροφής και ο ανταγωνισμός με άλλα είδη

Στην Αρκτική, η υποχώρηση του θαλάσσιου πάγου στερεί από τις πολικές αρκούδες την επιφάνεια, πάνω στην οποία βρίσκουν την τροφή τους. Για τις αρκτικές αλεπούδες, το πρόβλημα είναι διαφορετικό: ενώ βρίσκουν τροφή, αντιμετωπίζουν τον ανταγωνισμό της κοινής αλεπούς, η οποία έχει επεκταθεί σε περιοχές όπου παλαιότερα δεν μπορούσε να ζήσει.

Τα δύο παραδείγματα δείχνουν, σύμφωνα με τον κ. Ακριώτη, ότι οι επιπτώσεις μπορεί να είναι άμεσες, όπως η μείωση του διαστήματος κατά το οποίο υπάρχει πάγος, ή έμμεσες, όπως ο ανταγωνισμός με είδη που προηγουμένως απουσίαζαν από μια περιοχή.

Αλλαγές στην εξάπλωση των ειδών παρατηρούνται και στις ελληνικές θάλασσες. Ψάρια προερχόμενα από τα θερμά νερά της Ερυθράς Θάλασσας εξαπλώνονται βορειότερα στη Μεσόγειο και η παρουσία τους στα ελληνικά νερά δεν αποτελεί πλέον σπάνιο θέαμα, αναφέρει ο καθηγητής.

Η δυνατότητα μετακίνησης ή προσαρμογής, όμως, δεν είναι ίδια για όλα τα ζώα. Για είδη που ζουν σε ψυχρές περιοχές ή περιορίζονται σε μεγάλα υψόμετρα, η άνοδος της θερμοκρασίας δημιουργεί ιδιαίτερες δυσκολίες.

Τα ευάλωτα οικοσυστήματα της βόρειας Ελλάδας

Περισσότερο ευαίσθητα στις υψηλές θερμοκρασίες και στην καλοκαιρινή ξηρασία είναι, γενικά, τα είδη που εξαπλώνονται κυρίως στη βόρεια Ελλάδα, εξηγεί ο κ. Ακριώτης. Ορισμένα φυτά και ζώα ζουν μόνο σε μεγάλα υψόμετρα και δεν μπορούν να επιβιώσουν σε θερμότερες περιοχές.

Οι διαθέσιμες εκτάσεις σε βουνοκορφές είναι μικρές και οι πληθυσμοί τους συχνά ολιγάριθμοι και απομονωμένοι από γειτονικούς πληθυσμούς του ίδιου είδους. Αυτό τους καθιστά περισσότερο ευάλωτους στην εξαφάνιση. Πολλά από αυτά τα είδη πιστεύεται ότι είχαν ευρύτερη εξάπλωση κατά τις εποχές των παγετώνων. Με την υποχώρηση των πάγων και την άνοδο της θερμοκρασίας, επιβίωσαν είτε σε βουνά στην Ελλάδα, είτε βορειότερα.

Χαρακτηριστική περίπτωση είναι η Ροδόπη, όπου η ερυθρελάτη και άλλα ψυχρόφιλα είδη σχηματίζουν δάση στα οποία ζουν ζώα συνδεδεμένα με ψυχρότερα περιβάλλοντα. Ανάμεσά τους βρίσκονται πουλιά όπως ο αγριόκουρκος και η σπουργιτόγλαυκα, για τα οποία η περιοχή αποτελεί το νοτιότερο σημείο της φυσικής τους κατανομής.

«Είναι ένα ολόκληρο οικοσύστημα, σαν ένα κομμάτι από τη βόρεια Ευρώπη πάνω στη Ροδόπη», αναφέρει ο καθηγητής, εκφράζοντας την ανησυχία του για τις συνέπειες που μπορεί να υποστεί όσο η κλιματική αλλαγή συνεχίζεται και εντείνεται.

Η γενικότερη τάση που αναμένεται για μια περιοχή όπως η Ελλάδα είναι η σταδιακή απώλεια ειδών βόρειας κατανομής και η εύνοια ειδών προσαρμοσμένων σε θερμότερες και ξηρότερες συνθήκες. Ωστόσο, η εξάπλωση χερσαίων ειδών από τη Βόρεια Αφρική συναντά τον φραγμό της Μεσογείου.

«Δηλαδή μπορεί να χάσουμε περισσότερα είδη απ’ αυτά που θα κερδίσουμε», προειδοποιεί.

Όταν αποσυντονίζεται ο κύκλος της ζωής

Οι επιπτώσεις αφορούν επίσης τον χρονισμό βασικών λειτουργιών των ζώων, όπως η αναπαραγωγή, η μετανάστευση και η χειμέρια νάρκη. Οι οργανισμοί διαθέτουν μηχανισμούς που τους επιτρέπουν να ανταποκρίνονται στα εποχικά ερεθίσματα του περιβάλλοντος. Ο χρονισμός αυτών των λειτουργιών, που μελετάται από τη φαινολογία, έχει διαμορφωθεί μέσα από μακρόχρονες εξελικτικές διαδικασίες.

Ένα ζώο, για παράδειγμα, δεν επιλέγει συνειδητά πότε θα πέσει σε χειμέρια νάρκη. Ορμονικές μεταβολές, που ανταποκρίνονται σε ερεθίσματα όπως η αλλαγή στη διάρκεια της ημέρας, το οδηγούν να προετοιμαστεί, αυξάνοντας τα αποθέματά του, φτιάχνοντας φωλιά ή αποθηκεύοντας τροφή.

Αν πέσει σε νάρκη πολύ νωρίς, τα αποθέματα μπορεί να εξαντληθούν πριν τελειώσει ο χειμώνας. Αν καθυστερήσει, μπορεί να μην προλάβει να ολοκληρώσει την προετοιμασία του. Η επιβίωσή του εξαρτάται, επομένως, από τη σχέση ανάμεσα στον δικό του βιολογικό κύκλο και στις συνθήκες που θα συναντήσει.

Η φυσική επιλογή έχει διαμορφώσει αυτούς τους μηχανισμούς σε μεγάλες χρονικές κλίμακες, με σταδιακές αλλαγές. Η ταχύτητα της σημερινής κλιματικής αλλαγής δυσκολεύει την προσαρμογή. Μικροοργανισμοί και μικρά είδη, όπως τα έντομα, ενδέχεται να ανταποκριθούν γρηγορότερα, επισημαίνει ο καθηγητής. Για τα μεγαλύτερα ζώα, αυτό είναι πολύ δυσκολότερο.

Στον αποσυντονισμό συμβάλλουν και οι ασυνήθιστες καιρικές συνθήκες που εμφανίζονται σε μια εποχή κατά την οποία τα ζώα θα συναντούσαν κανονικά διαφορετικό περιβάλλον. Ο κ. Ακριώτης ανακαλεί ένα περιστατικό πριν από μερικά χρόνια, όταν παρατεταμένο κρύο και βροχή στις αρχές Μαρτίου καθήλωσαν χιλιάδες χελιδόνια στο έδαφος, σε περιοχές όπως η Πελοπόννησος. Είχαν επιστρέψει από την Αφρική, αλλά για πολλές συνεχόμενες ημέρες δεν μπορούσαν να βρουν τα ιπτάμενα έντομα με τα οποία τρέφονται.

Η καθυστέρηση στην άφιξη θα μπορούσε να ευνοήσει την επιβίωσή τους, εξηγεί, αλλά αυτό αναγκαστικά θα μεταθέσει και την αναπαραγωγή. Τότε, ένας πρώιμος καύσωνας θα μπορούσε να μειώσει τη διαθέσιμη τροφή και να δημιουργήσει νέο κίνδυνο για τους νεοσσούς. Η προσαρμογή σε έναν κίνδυνο δεν εξασφαλίζει, συνεπώς, προστασία από τον επόμενο.

«Είμαστε ακόμα στην αρχή και δεν μπορούμε να δούμε ακόμη τις πολύπλευρες επιπτώσεις σε όλη τους την ένταση», υπογραμμίζει ο κ. Ακριώτης. Οι επιπτώσεις αυτές, προσθέτει, αναμένεται να λειτουργήσουν επιβαρυντικά, σε συνδυασμό με τις άλλες απειλές που ήδη αντιμετωπίζουν τα ζώα.

Η ανθρώπινη ευθύνη

Οι αλληλεξαρτήσεις μέσα στα οικοσυστήματα συνδέουν τις συνέπειες για τα ζώα με εκείνες για τον άνθρωπο. Σε αυτή τη σχέση στέκεται ο Ευάγγελος Δ. Πρωτοπαπαδάκης, καθηγητής Εφαρμοσμένης Ηθικής και Βιοηθικής του ΕΚΠΑ και διευθυντής του ΔΠΜΣ «Ζώα: Ηθική, Δίκαιο, Ευζωία».

«Η κλιματική αλλαγή έχει αλυσιδωτές επιπτώσεις στην ευζωία ημών των ανθρώπων και των ζώων», αναφέρει, χρησιμοποιώντας το παράδειγμα της ανθοφορίας και των μελισσών. Η διατάραξη της διαδοχής των εποχών επηρεάζει την ανθοφορία και, στη συνέχεια, τις μέλισσες και την επικονίαση. Οι επιπτώσεις μπορούν να φτάσουν έως τη διαθεσιμότητα φυτών από τα οποία τρέφονται τα ζώα.

Για τον ίδιο, η αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής αποτελεί ηθική υποχρέωση, αν και αναγνωρίζει τη δυσκολία αλλαγής των δραστηριοτήτων και των συνηθειών που συμβάλλουν σε αυτή.

«Η δική μας υποχρέωση είναι να κάνουμε ό,τι μπορούμε για να σταματήσει αυτή η διαδικασία, που έχει ξεκινήσει με δική μας υπαιτιότητα», τονίζει. Εκτιμά, ωστόσο, ότι οι άνθρωποι δεν είναι έτοιμοι να εγκαταλείψουν τις ανέσεις που συνδέονται με αυτές τις δραστηριότητες.

Η κατεύθυνση στην οποία πρέπει να στραφεί η προσπάθεια, κατά τον κ. Πρωτοπαπαδάκη, είναι η ανάπτυξη τρόπων παραγωγής ενέργειας που δεν επιβαρύνουν το περιβάλλον προκαλώντας κλιματική αλλαγή.

Η υποχρέωση αυτή αφορά τόσο τους ανθρώπους που ζουν σήμερα, όσο και τις επόμενες γενιές. «Πιο πολύ το οφείλουμε στα παιδιά μας», σημειώνει, κάνοντας λόγο για «διαγενεακή δικαιοσύνη»: «Όπως εμείς παραλάβαμε ένα βιώσιμο περιβάλλον από τους προγόνους μας, οφείλουμε κι εμείς να αφήσουμε στους επιγόνους μας ένα εξίσου βιώσιμο περιβάλλον. Αν όχι καλύτερο, τουλάχιστον όχι χειρότερο».

ΑΠΕ-ΜΠΕ

Η πρώτη ελληνική στελεχωμένη διαστημική αποστολή, με τον δρ Αδριανό Γολέμη να γίνεται ο πρώτος Έλληνας αστροναύτης, περνά πλέον από τον σχεδιασμό στην προετοιμασία και την υλοποίηση. Από την επιλογή των ελληνικών πειραμάτων που θα γίνουν στον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό και την προετοιμασία του αστροναύτη έως τη μεταφορά εξοπλισμού και φορτίου και τον συνεχή συντονισμό με τους διεθνείς εταίρους της αποστολής, η σύνθετη αυτή προετοιμασία γίνεται κάτω από αυστηρά χρονοδιαγράμματα και διαδικασίες. Υπεύθυνη της αποστολής για την Ελλάδα είναι η επιστήμονας του Ελληνικού Κέντρου Διαστήματος (ΕΛΚΕΔ), πλανητολόγος δρ Ανεζίνα Σολωμονίδου, η οποία μιλάει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ για την οργάνωση της αποστολής, τις προκλήσεις που πρέπει να αντιμετωπιστούν και την παρακαταθήκη που ελπίζει να αφήσει όλο το εγχείρημα.
«Πρόκειται για μια ιστορική αποστολή, καθώς για πρώτη φορά η Ελλάδα θα συμμετάσχει σε στελεχωμένη διαστημική αποστολή με Έλληνα αστροναύτη», λέει η κ. Σολωμονίδου στο ΑΠΕ-ΜΠΕ. Ωστόσο, προσθέτει ότι «η σημασία της δεν περιορίζεται στον ισχυρό συμβολισμό αυτής της “πρώτης φοράς”».
«Το μεγάλο στοίχημα είναι αυτή η αποστολή να μην αποτελέσει απλώς ένα ιστορικό γεγονός, αλλά την αφετηρία για κάτι που θα έχει συνέχεια», τονίζει και συνεχίζει: «Το σημαντικότερο για εμάς είναι να δημιουργηθεί μέσα από την αποστολή ένα ουσιαστικό επιστημονικό και τεχνολογικό αποτύπωμα για τη χώρα. Η παρουσία Έλληνα αστροναύτη στον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό (ISS), ένα από τα σημαντικότερα ερευνητικά εργαστήρια της ανθρωπότητας, δίνει τη δυνατότητα να πραγματοποιηθούν ελληνικά πειράματα σε συνθήκες μικροβαρύτητας, να εμπλακούν πανεπιστήμια, ερευνητικά κέντρα και εταιρείες και να αποκτήσει η χώρα τεχνογνωσία που θα παραμείνει και μετά την ολοκλήρωση της αποστολής».
«Επίσης, και εξίσου σημαντικά», συμπληρώνει, «η συμμετοχή μας βάζει τη χώρα ερευνητικά και τεχνολογικά ουσιαστικά “μέσα στα πράγματα” της νέας αυτής διαστημικής εποχής που έχει ξεκινήσει εδώ και λίγα χρόνια. Κάθε “βήμα” έξω από το γήινο σύστημα και πιο κοντά στο Διάστημα μάς εξελίσσει χρόνια μπροστά σε όλα τα επίπεδα».

—
Σε πλήρη εξέλιξη η προετοιμασία
—
Η εκτόξευση της αποστολής PAM-6 (VAST-PAM-1) προγραμματίζεται, με τα σημερινά δεδομένα, «όχι νωρίτερα από τον Ιούλιο του 2027», όπως λέει η κ. Σολωμονίδου. Ωστόσο, διευκρινίζει ότι «όπως συμβαίνει πάντοτε στις διαστημικές αποστολές, το ακριβές χρονοδιάγραμμα μπορεί να μεταβληθεί ανάλογα με τον συνολικό προγραμματισμό των πτήσεων και τις επιχειρησιακές απαιτήσεις». Οι τελικές λεπτομέρειες ως προς την ακριβή ημερομηνία και τη διάρκεια της αποστολής θα οριστικοποιηθούν όσο προχωρά η προετοιμασία. Πάντως, για τους συντονιστές του εγχειρήματος ο χρόνος μέχρι την εκτόξευση είναι «ήδη εξαιρετικά περιορισμένος και η προετοιμασία βρίσκεται σε πλήρη εξέλιξη».
Το υπουργείο Ψηφιακής Διακυβέρνησης και το Ελληνικό Κέντρο Διαστήματος, η διαστημική υπηρεσία της χώρας, είχαν κεντρικό ρόλο στην προσπάθεια που οδήγησε στη συμμετοχή της Ελλάδας στην αποστολή VAST-PAM-1, από την αρχική διερεύνηση της δυνατότητας συμμετοχής της χώρας σε αποστολή αστροναυτών, μέχρι τις συζητήσεις και τον συντονισμό με τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Διαστήματος (ESA) και τους υπόλοιπους εμπλεκόμενους φορείς.
Πλέον ο ρόλος τους περνά «στην πιο απαιτητική φάση: την προετοιμασία και υλοποίηση της ελληνικής συμμετοχής, τόσο σε επιστημονικό και επιχειρησιακό επίπεδο όσο και ως προς την αξιοποίηση της αποστολής για την ελληνική ερευνητική, τεχνολογική, και εκπαιδευτική κοινότητα», εξηγεί η υπεύθυνη της αποστολής για την Ελλάδα.
—
Τα ελληνικά πειράματα
—
Το υπουργείο Ψηφιακής Διακυβέρνησης και το ΕΛΚΕΔ προχώρησαν ήδη σε πρόσκληση εκδήλωσης ενδιαφέροντος προς την ελληνική επιστημονική και τεχνολογική κοινότητα για πειράματα και δραστηριότητες που θα μπορούσαν να πραγματοποιηθούν στο πλαίσιο της αποστολής.
«Η ανταπόκριση ήταν ιδιαίτερα μεγάλη, γεγονός που θεωρούμε εξαιρετικά ενθαρρυντικό», περιγράφει η Ανεζίνα Σολωμονίδου. Πλέον, οι προτάσεις βρίσκονται σε διαδικασία αξιολόγησης και διερεύνησης της τεχνικής και επιχειρησιακής δυνατότητας υλοποίησής τους στο περιβάλλον του ISS.
Οι προτάσεις προήλθαν από διαφορετικούς χώρους της ελληνικής ερευνητικής, ακαδημαϊκής και τεχνολογικής κοινότητας και καλύπτουν ένα πολύ ευρύ επιστημονικό φάσμα. Περιλαμβάνουν μεταξύ άλλων, βιοϊατρική έρευνα και ανθρώπινη φυσιολογία, βιολογία και κυτταρικά μοντέλα, τεχνολογικές επιδείξεις, επιστήμη υλικών και κρυστάλλωση, διατροφή και τρόφιμα για το Διάστημα, παρατήρηση της Γης, αλλά και εκπαιδευτικές και πολιτιστικές δραστηριότητες.
Υπάρχουν δύο βασικά κριτήρια για την επιλογή των πειραμάτων, «η επιστημονική αξία και η δυνατότητα πραγματικής υλοποίησης στο Διάστημα». «Ένα πείραμα μπορεί να είναι επιστημονικά εξαιρετικό, αλλά πρέπει παράλληλα να μπορεί να ενσωματωθεί με ασφάλεια και μέσα στους πολύ συγκεκριμένους περιορισμούς μιας στελεχωμένης αποστολής. Εξετάζουμε επομένως την επιστημονική ποιότητα και πρωτοτυπία, την προστιθέμενη αξία της πραγματοποίησης του πειράματος σε μικροβαρύτητα, την τεχνολογική ωριμότητα, την ασφάλεια, τις απαιτήσεις σε εξοπλισμό και πόρους, τη μάζα και τον όγκο που απαιτείται να μεταφερθούν, τον χρόνο που θα χρειαστεί ο αστροναύτης για την εκτέλεσή του και, φυσικά, τη συμβατότητα με τις τεχνικές και επιχειρησιακές απαιτήσεις του ISS και της ίδιας της αποστολής», εξηγεί η κ. Σολωμονίδου.
Ωστόσο, τα πειράματα αποτελούν μόνο ένα μέρος μιας «πολύ σύνθετης προετοιμασίας». Έχοντας σημαντική εμπειρία στη NASA και την ESA, η κ. Σολωμονίδου επισημαίνει ότι «μια στελεχωμένη διαστημική αποστολή απαιτεί συντονισμό πολλών διαφορετικών ομάδων και οργανισμών, με αυστηρά χρονοδιαγράμματα και διαδικασίες. Πρέπει να οργανωθούν η εκπαίδευση και η προετοιμασία του αστροναύτη, οι επιχειρησιακές και ιατρικές διαδικασίες, η προετοιμασία και πιστοποίηση των πειραμάτων, η μεταφορά εξοπλισμού και φορτίου, οι επικοινωνίες, καθώς και ένα μεγάλο πρόγραμμα επιστημονικής και εκπαιδευτικής αξιοποίησης της αποστολής στην Ελλάδα».
Παράλληλα υπάρχει συνεχής συντονισμός με την ESA, τη NASA, την αμερικανική διαστημική εταιρεία Vast που οργανώνει την αποστολή και τους διεθνείς εταίρους της αποστολής. «Είναι ένα μεγάλο εγχείρημα διαχείρισης έργου, στο οποίο πολλές διαφορετικές διαδικασίες πρέπει να ολοκληρωθούν στον σωστό χρόνο και με απόλυτη ακρίβεια», συμπληρώνει η ίδια.
—
Από τη NASA και την ESA στην ελληνική διαστημική υπηρεσία
—
Η Ανεζίνα Σολωμονίδου έχει εργαστεί ως μέλος της αποστολής Cassini-Huygens που εξερεύνησε για 13 χρόνια το σύστημα του Κρόνου και τον δορυφόρο Τιτάνα, ενώ σήμερα συμμετέχει στις διαστημικές αποστολές JUICE της ESA και Europa Clipper της NASA, που βρίσκονται καθ’ οδόν προς το σύστημα του Δία. Είναι εθνική εκπρόσωπος της Ελλάδας στην ESA για την ανθρώπινη και ρομποτική εξερεύνηση και ασχολείται με τον σχεδιασμό και διεθνή συντονισμό των διαστημικών προγραμμάτων.
Αυτή η εμπειρία, περιγράφει, «με έχει μάθει κυρίως ότι στις διαστημικές αποστολές η επιστημονική φιλοδοξία πρέπει πάντα να συμβαδίζει με την επιχειρησιακή πραγματικότητα. Υπάρχουν αυστηρές προθεσμίες, διαδικασίες πιστοποίησης και ασφάλειας και πολλοί διαφορετικοί οργανισμοί και ομάδες που πρέπει να λειτουργήσουν συντονισμένα».
Στη διαχείριση της ελληνικής συμμετοχής στην αποστολή PAM-6, «οι βασικές μας προτεραιότητες είναι επομένως πολύ συγκεκριμένες: η ασφάλεια και η σωστή προετοιμασία του αστροναύτη, η επιλογή επιστημονικά ισχυρών αλλά και επιχειρησιακά υλοποιήσιμων πειραμάτων, η τήρηση των ιδιαίτερα απαιτητικών χρονοδιαγραμμάτων και ο αποτελεσματικός συντονισμός όλων των εμπλεκόμενων ελληνικών και διεθνών φορέων».
—
«Η αποστολή να φτάσει στην κοινωνία»
—
Το μεγάλο στοίχημα όμως, για την κ. Σολωμονίδου είναι «να αξιοποιήσουμε αυτή την ευκαιρία για να δημιουργήσουμε τεχνογνωσία, νέες συνεργασίες και δυνατότητες για την ελληνική επιστημονική και τεχνολογική κοινότητα. Και σίγουρα συνέχεια».
«Θέλουμε επίσης», υπογραμμίζει, «η αποστολή να φτάσει στην κοινωνία και ιδιαίτερα στους νέους ανθρώπους. Να δουν μαθητές και φοιτητές ότι η διαστημική έρευνα, η επιστήμη και η τεχνολογία δεν είναι κάτι μακρινό από την Ελλάδα και ότι μπορούν και οι ίδιοι να αποτελέσουν μέρος αυτής της προσπάθειας. Αν μετά την αποστολή έχουμε περισσότερους νέους να στρέφονται στις επιστήμες και στην τεχνολογία, περισσότερες ελληνικές ομάδες να συμμετέχουν σε διεθνή διαστημικά προγράμματα και μια χώρα περισσότερο έτοιμη για τις επόμενες ευκαιρίες στην ανθρώπινη εξερεύνηση του Διαστήματος, τότε θα έχουμε πετύχει κάτι πολύ μεγαλύτερο από μία μεμονωμένη πτήση».
«Και πάνω από όλα», καταλήγει, «θέλω όταν ολοκληρωθεί η αποστολή να έχουμε αφήσει πίσω μας κάτι μόνιμο: εμπειρία, τεχνογνωσία και ένα ισχυρότερο ελληνικό οικοσύστημα ανθρώπινης διαστημικής πτήσης και εξερεύνησης. Αυτή, για μένα, θα είναι η πραγματική παρακαταθήκη της πρώτης ελληνικής στελεχωμένης διαστημικής αποστολής».

Οι φωτογραφίες από τη συμμετοχή της Ανεζίνας Σολωμονίδου στο International Space Summit στο Παρίσι, τις οποίες παραχώρησε η ίδια στο ΑΠΕ-ΜΠΕ για χρήση.  Στη μία φωτογραφία η κ. Σολωμονίδου απεικονίζεται μαζί με τον Αδριανό Γολέμη και στη δεύτερη με τον Αδριανό Γολέμη και τον γενικό διευθυντή της ESA, Γιόζεφ Ασμπάχερ.

Μαρία Κουζινοπούλου /ΑΠΕ-ΜΠΕ

Η μελέτη, με τίτλο «Gleaning Information from a “Thank You”: How Witnessing Expressions of Gratitude Shape Perceptions of and Actions Toward Others», πραγματοποιήθηκε από την υποψήφια διδάκτωρ Ψυχολογίας Alexandra M. Gray και τον καθηγητή Ψυχολογίας David DeSteno του Northeastern University των ΗΠΑ και δημοσιεύθηκε τον Ιούλιο στο επιστημονικό περιοδικό Affective Science. Σε δύο πειράματα, στα οποία συμμετείχαν συνολικά 680 άτομα, οι ερευνητές εξέτασαν όχι τη σχέση ανάμεσα σε εκείνον που λέει «ευχαριστώ» και εκείνον που το δέχεται, αλλά κάτι λιγότερο μελετημένο: τι συμπεραίνει για τον άνθρωπο που εκφράζει ευγνωμοσύνη ένας τρίτος, ο οποίος απλώς παρακολουθεί τη μεταξύ τους αλληλεπίδραση.

Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι όσοι παρακολουθούσαν έναν άγνωστο να εκφράζει ευγνωμοσύνη τού απέδιδαν εντονότερα θετικά χαρακτηριστικά σε σύγκριση με εκείνον που εξέφραζε απλώς ένα θετικό συναίσθημα. Τον θεωρούσαν περισσότερο ηθικό και αξιόπιστο, αλλά η θετική εντύπωση επεκτεινόταν και σε χαρακτηριστικά που δεν συνδέονται άμεσα με την ευγνωμοσύνη: μεταξύ άλλων, τον έβλεπαν ως πιο έξυπνο, ικανό και ελκυστικό.

«Ένα απλό “ευχαριστώ” μεταδίδει περισσότερα απ’ όσα νομίζουμε», εξηγεί στο Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων η Alexandra Gray, συγγραφέας της μελέτης και υποψήφια διδάκτωρ Ψυχολογίας στο Northeastern University. Όπως σημειώνει, ακόμη και μια σύντομη έκφραση ευγνωμοσύνης δίνει σε έναν τρίτο παρατηρητή πληροφορίες για τον χαρακτήρα εκείνου που την εκφράζει, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για έναν άνθρωπο για τον οποίο δεν γνωρίζει τίποτε άλλο.

Η ευγνωμοσύνη, σύμφωνα με την ίδια, λειτουργεί ως ένδειξη ότι κάποιος αναγνωρίζει την καλή πράξη του άλλου, αντιλαμβάνεται τις ανάγκες του και ανταποκρίνεται με φροντίδα. Έτσι, οι παρατηρητές μπορεί να τον θεωρήσουν πιο συμπονετικό, ζεστό και αξιόπιστο. Από εκεί ενεργοποιείται το λεγόμενο «halo effect», το φαινόμενο της άλω: η αρχική θετική εντύπωση επεκτείνεται ακόμη και σε χαρακτηριστικά για τα οποία δεν υπάρχουν άμεσες ενδείξεις.

«Το να θεωρούμε κάποιον ζεστό άνθρωπο μπορεί να μας οδηγήσει να υποθέσουμε ότι είναι επίσης έξυπνος ή ικανός», αναφέρει η Gray στο ΑΠΕ-ΜΠΕ. Όπως λέει, αυτό που εξέπληξε τους ερευνητές δεν ήταν μόνο το εύρος των θετικών χαρακτηριστικών που απέδιδαν οι συμμετέχοντες σε εκείνον που εξέφραζε ευγνωμοσύνη, αλλά και το γεγονός ότι αυτές οι εντυπώσεις επηρέαζαν την εμπιστοσύνη και τη διάθεση για συνεργασία.

Στο δεύτερο πείραμα, η επίδραση ξεπέρασε την πρώτη εντύπωση. Οι συμμετέχοντες που έβλεπαν πιο θετικά το άτομο που είχε εκφράσει ευγνωμοσύνη ήταν περισσότερο πρόθυμοι να το εμπιστευτούν και να συνεργαστούν μαζί του ακόμα και σε οικονομικά θέματα. «Μια σύντομη παρατήρηση κάποιου που εκφράζει ευγνωμοσύνη επηρέασε το πόσο πρόθυμοι ήταν οι άνθρωποι να πάρουν ένα ρίσκο με αυτό το άτομο και να συνεργαστούν μαζί του», επισημαίνει.

Η ίδια δίνει ως παράδειγμα τον χώρο εργασίας: αν κάποιος δει έναν νέο συνάδελφο να ευχαριστεί έναν άλλο εργαζόμενο επειδή τον βοήθησε, αυτή η μικρή αλληλεπίδραση μπορεί αργότερα να τον κάνει πιο πρόθυμο να τον εμπιστευτεί ή να συνεργαστεί μαζί του. Οι ερευνητές, πάντως, είναι προσεκτικοί ως προς τα όρια των συμπερασμάτων τους, καθώς τα πειράματα αφορούσαν ανθρώπους που δεν γνωρίζονταν μεταξύ τους. Όταν έχουμε ήδη σχηματίσει άποψη για κάποιον, ένα μεμονωμένο «ευχαριστώ» πιθανότατα έχει μικρότερη βαρύτητα.

Όσο για τα social media, όπου μια δημόσια έκφραση ευγνωμοσύνης μπορεί να φτάσει σε εκατοντάδες ή χιλιάδες ανθρώπους, η Gray θεωρεί πιθανό να λειτουργεί ένας αντίστοιχος μηχανισμός. Υπάρχουν όμως, διαφορές: στο γραπτό μήνυμα λείπουν στοιχεία όπως ο τόνος της φωνής, ενώ οι χρήστες συχνά έχουν ήδη σχηματίσει εικόνα για το πρόσωπο που κάνει την ανάρτηση.

ΑΠΕ-ΜΠΕ

«Η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν είναι ούτε σωτήρας ούτε εχθρός. Είναι ένα πολύ ισχυρό εργαλείο. Και όπως όλα τα ισχυρά εργαλεία, η επίδρασή της εξαρτάται από τον τρόπο που τη χρησιμοποιούμε. Μπορεί να μας βοηθήσει να σκεφτούμε καλύτερα, να οργανώσουμε πληροφορίες, να μάθουμε πιο γρήγορα, να επικοινωνήσουμε πιο αποτελεσματικά.

Μπορεί όμως και να μας οδηγήσει στο ακριβώς αντίθετο: να σταματήσουμε να προσπαθούμε, να αναθέτουμε τη σκέψη μας σε μια μηχανή και τελικά να χάσουμε δεξιότητες που κανονικά θα έπρεπε να καλλιεργούμε. Το βασικό ερώτημα δεν είναι “είναι καλή ή κακή η Τεχνητή Νοημοσύνη;”. Το βασικό ερώτημα είναι: μας βοηθά να σκεφτόμαστε ή σκέφτεται αντί για εμάς;». Αυτά μεταξύ άλλων τονίζει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο κ.  Σακκάς, αναπτύσσοντας τον δικό του προβληματισμό για το μέλλον της ανθρώπινης σκέψης σε εποχή Τεχνητής Νοημοσύνης.

Ο ίδιος έχει χρησιμοποιήσει τον όρο “Lifespan AI Paradox”, δηλαδή “το παράδοξο της Τεχνητής Νοημοσύνης στον κύκλο της ζωής”. Ο ίδιος εξηγεί στο ΑΠΕ-ΜΠΕ τι εννοεί με αυτό: «Εννοώ ότι η ίδια τεχνολογία μπορεί να έχει διαφορετική επίδραση ανάλογα με την ηλικία και το αναπτυξιακό στάδιο του ανθρώπου. Για έναν ηλικιωμένο άνθρωπο, η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να λειτουργήσει ως βοήθημα μνήμης, επικοινωνίας, ανεξαρτησίας και συμμετοχής στην κοινωνία. Για έναν έμπειρο επαγγελματία μπορεί να αυξήσει την παραγωγικότητα και να μειώσει το βάρος των επαναλαμβανόμενων εργασιών.

Για έναν νέο εργαζόμενο μπορεί να λειτουργήσει ως στήριγμα, βοηθώντας τον να ανταποκριθεί σε απαιτητικές εργασίες. Όμως για ένα παιδί ή έναν έφηβο, η πρόωρη και ανεξέλεγκτη χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης μπορεί να είναι προβληματική. Όχι επειδή η τεχνολογία είναι κακή, αλλά επειδή η σκέψη χτίζεται με προσπάθεια. Η μνήμη, η γραφή, η επιχειρηματολογία, η κριτική σκέψη και η επίλυση προβλημάτων δεν αναπτύσσονται αν τα παρακάμπτουμε συνεχώς. Με απλά λόγια: η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να είναι στήριγμα για τον ώριμο νου, αλλά δεκανίκι για τον υπό διαμόρφωση νου».

Στο ερώτημα αν πιστεύει ότι τα παιδιά κινδυνεύουν περισσότερο ο κ. Σακκάς σημειώνει: «Όχι απαγόρευση, αλλά σωστή παιδαγωγική καθοδήγηση. Ένα παιδί που χρησιμοποιεί την Τεχνητή Νοημοσύνη για να του γράψει μια έκθεση, χωρίς να έχει πρώτα προσπαθήσει να οργανώσει τις σκέψεις του, χάνει ένα σημαντικό μέρος της μαθησιακής διαδικασίας. Δεν χάνει απλώς την άσκηση στη γραφή. Χάνει την ευκαιρία να μάθει πώς να σκέφτεται, πώς να κάνει λάθη, πώς να διορθώνει, πώς να επιμένει. Η μάθηση δεν είναι μόνο το τελικό αποτέλεσμα. Είναι η διαδρομή. Αν η Τεχνητή Νοημοσύνη μάς δίνει έτοιμο το αποτέλεσμα, τότε πρέπει να αναρωτηθούμε: τι μένει στον άνθρωπο να μάθει;».

Στην άποψη ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να κάνει την εκπαίδευση πιο εξατομικευμένη, ο ίδιος παίρνει θέση και εξηγεί: «Συμφωνώ απολύτως, εφόσον χρησιμοποιηθεί σωστά. Η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να γίνει ένας εξαιρετικός βοηθός μάθησης. Μπορεί να εξηγήσει μια έννοια με διαφορετικούς τρόπους, να προσαρμοστεί στον ρυθμό του μαθητή, να κάνει ερωτήσεις, να δώσει παραδείγματα, να εντοπίσει κενά κατανόησης.

Το πρόβλημα δεν είναι όταν η Τεχνητή Νοημοσύνη λειτουργεί ως δάσκαλος που προκαλεί τη σκέψη. Το πρόβλημα είναι όταν λειτουργεί ως μηχανή παραγωγής έτοιμων απαντήσεων. Θα έλεγα ότι η σωστή Τεχνητή Νοημοσύνη στην εκπαίδευση δεν πρέπει να απαντά αμέσως. Πρέπει πρώτα να ρωτά: “Εσύ τι σκέφτεσαι; Πώς το εξηγείς; Ποιο είναι το επιχείρημά σου; Γιατί πιστεύεις ότι αυτή είναι η σωστή απάντηση;”».

Όσο για τους ενήλικες κι αν  μπορεί η Τεχνητή Νοημοσύνη να μας κάνει πιο παραγωγικούς, τονίζει: «Ναι, κι αυτό ήδη συμβαίνει. Πολλοί επαγγελματίες χρησιμοποιούν εργαλεία Τεχνητής Νοημοσύνης για να γράψουν κείμενα, να συνοψίσουν πληροφορίες, να οργανώσουν ιδέες, να μεταφράσουν, να αναλύσουν δεδομένα ή να προετοιμάσουν παρουσιάσεις. Αυτό μπορεί να είναι εξαιρετικά χρήσιμο, ειδικά για ανθρώπους που έχουν ήδη γνώση και κρίση στο αντικείμενό τους.

Όμως υπάρχει και εδώ μια παγίδα. Η αύξηση της παραγωγικότητας δεν σημαίνει απαραίτητα καλύτερη ζωή. Μπορεί απλώς να σημαίνει περισσότερη δουλειά σε λιγότερο χρόνο. Αν η Τεχνητή Νοημοσύνη χρησιμοποιηθεί για να απελευθερώσει χρόνο για σκέψη, δημιουργικότητα, ξεκούραση, οικογένεια και υγεία, τότε είναι ευεργετική. Αν χρησιμοποιηθεί για να αυξηθεί η πίεση, η ταχύτητα και η διαρκής διαθεσιμότητα, τότε μπορεί να επιδεινώσει το στρες και την εξουθένωση».

Και για τους μεγαλύτερους σε ηλικία ανθρώπους, ο κ. Σακκάς επισημαίνει: «Εκεί βλέπω μια πολύ θετική προοπτική. Για τους ανθρώπους άνω των 65 ετών, η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να γίνει εργαλείο αυτονομίας. Μπορεί να βοηθήσει στην υπενθύμιση φαρμάκων, στην επικοινωνία με γιατρούς και οικογένεια, στην πρόσβαση σε υπηρεσίες, στην κατανόηση ψηφιακών διαδικασιών και στη μείωση της κοινωνικής απομόνωσης.

Αλλά πρέπει να προσέξουμε δύο πράγματα. Πρώτον, η τεχνολογία πρέπει να σχεδιάζεται με σεβασμό στην ηλικία και όχι με προκατάληψη απέναντι στην ηλικία. Δεύτερον, δεν πρέπει ποτέ η Τεχνητή Νοημοσύνη να αντικαθιστά την ανθρώπινη επαφή. Άλλο η υποστήριξη και άλλο η εγκατάλειψη ενός ανθρώπου σε μια οθόνη ή σε έναν ψηφιακό βοηθό».

Στο ερώτημα που διατυπώνεται συχνά αν  υπάρχει κίνδυνος η Τεχνητή Νοημοσύνη να μας κάνει λιγότερο έξυπνους, ο καθηγητής στο πανεπιστήμιο Θεσσαλίας τονίζει: «Δεν θα το έλεγα τόσο απλά. Η ανθρώπινη νοημοσύνη δεν εξαφανίζεται επειδή χρησιμοποιούμε εργαλεία. Οι άνθρωποι πάντα χρησιμοποιούσαν εργαλεία: γραφή, βιβλία, αριθμομηχανές, υπολογιστές, μηχανές αναζήτησης. Το θέμα είναι τι είδους νοημοσύνη καλλιεργούμε.

Αν χρησιμοποιούμε την Τεχνητή Νοημοσύνη για να ελέγχουμε ιδέες, να συγκρίνουμε επιχειρήματα, να βελτιώνουμε τη σκέψη μας, τότε μπορεί να μας κάνει πιο ικανούς. Αν όμως τη χρησιμοποιούμε για να αποφεύγουμε τη σκέψη, τότε κινδυνεύουμε να γίνουμε πιο παθητικοί. Η απειλή δεν είναι ότι η μηχανή θα γίνει έξυπνη. Η απειλή είναι να σταματήσουμε εμείς να εξασκούμε τη δική μας σκέψη».

Και  η πρακτική λύση για τον ίδιο, αν πρέπει να περιορίσουμε τη χρήση της, τονίζει: «Η λύση δεν είναι ο πανικός ούτε η απαγόρευση. Η λύση είναι η παιδεία. Χρειαζόμαστε αυτό που θα ονόμαζα «γνωστική παιδεία στην Τεχνητή Νοημοσύνη». Δηλαδή να μάθουμε όχι μόνο πώς να χρησιμοποιούμε ένα εργαλείο, αλλά πότε, γιατί και με ποια όρια.

Στα σχολεία, οι μαθητές πρέπει πρώτα να προσπαθούν μόνοι τους και μετά να χρησιμοποιούν την Τεχνητή Νοημοσύνη για ανατροφοδότηση. Στα πανεπιστήμια, οι φοιτητές πρέπει να μαθαίνουν να ελέγχουν πηγές, να εντοπίζουν λάθη, να διακρίνουν τεκμηριωμένη γνώση από πειστική αλλά λανθασμένη διατύπωση. Στην εργασία, οι επαγγελματίες πρέπει να εκπαιδεύονται όχι μόνο στη χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης, αλλά και στην αμφισβήτησή της».

Αν έπρεπε να δώσει  μια συμβουλή σε γονείς και εκπαιδευτικούς, τονίζει: «Να μη ρωτούν μόνο “χρησιμοποίησες Τεχνητή Νοημοσύνη;”, αλλά “τι έμαθες αφού τη χρησιμοποίησες;”. Αυτή είναι η κρίσιμη ερώτηση».

«Αν ένας μαθητής χρησιμοποιεί την Τεχνητή Νοημοσύνη και μετά μπορεί να εξηγήσει το θέμα καλύτερα, να υπερασπιστεί την άποψή του, να εντοπίσει λάθη και να εφαρμόσει τη γνώση χωρίς βοήθεια, τότε το εργαλείο λειτούργησε θετικά. Αν όμως απλώς παρέδωσε ένα ωραίο κείμενο που δεν μπορεί να εξηγήσει, τότε δεν μιλάμε για μάθηση. Μιλάμε για ανάθεση» αναφέρει ο κ. Σακκάς.

Για να καταλήξει τονίζοντας, για το μέλλον της ανθρώπινης σκέψης στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης: «Το μέλλον δεν είναι προδιαγεγραμμένο. Η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να γίνει μια από τις σημαντικότερες τεχνολογίες ενίσχυσης της ανθρώπινης ικανότητας. Μπορεί όμως και να γίνει μια τεχνολογία γνωστικής ευκολίας, όπου οι άνθρωποι παράγουν περισσότερα αλλά κατανοούν λιγότερα.

Το κριτήριο πρέπει να είναι απλό: μετά τη χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης, ο άνθρωπος είναι πιο ικανός ή πιο εξαρτημένος; Έχει μάθει κάτι που μπορεί να μεταφέρει στη ζωή του ή απλώς πήρε μια έτοιμη απάντηση; Η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί πράγματι να μας βοηθήσει να σκεφτούμε. Αλλά μόνο αν πρώτα μάθουμε πώς να σκεφτόμαστε χωρίς αυτήν».

ΑΠΕ-ΜΠΕ/Αποστόλης Ζώης