«Τι περίπλους», είπε ο κυβερνήτης Ριντ Γουάιζμαν λίγη ώρα αφού το σκάφος Ωρίων ακούμπησε απαλά στα νερά, σπεύδοντας να προσθέσει πως όλα τα μέλη της αποστολής είναι καλά.

Ο κυβερνήτης Γουάιζμαν, ο συμπατριώτης του Βίκτορ Γκλόβερ, η επίσης αμερικανίδα Κριστίνα Κόουκ κι ο καναδός αστροναύτης Τζέρεμι Χάνσεν, που αναχώρησαν την 1η Απριλίου, έφθασαν σε μεγαλύτερη απόσταση από τη Γη από οποιοδήποτε άλλο ανθρώπινο ον. Έφεραν πίσω εκατοντάδες GB δεδομένων από τον πρώτο περίπλου της Σελήνης μετά την τελευταία αποστολή του προγράμματος Apollo το 1972.

Το Ωρίων, έκανε την είσοδό του στην ατμόσφαιρα της Γης με ταχύτητα που έφθασε στιγμιαία 39.000 χιλιόμετρα την ώρα και τις δυνάμεις τριβής να προκαλούν θερμοκρασίες πάνω από 2.700° Κελσίου, προτού προσθαλασσωθεί χωρίς πρόβλημα κάπου 2 χιλιόμετρα από το σημείο όπου προβλεπόταν στον Ειρηνικό, επιβραδυνόμενο από μεγάλα αλεξίπτωτα.

Η ανακούφιση ήταν τεράστια για τις οικογένειές τους, ενώ το ότι επέστρεψαν όλοι σώοι είναι αδιαμφισβήτητη επιτυχία για τη NASA, έπειτα από δεκάδες δισεκατομμύρια δολάρια, πολυετείς καθυστερήσεις και αμφιβολίες για το κατά πόσο είχε νόημα η επανέναρξη της εξερεύνησης του δορυφόρου της Γης.

Υψηλόβαθμοι αξιωματούχοι της αμερικανικής υπηρεσίας διαστήματος εξέφρασαν τεράστια ικανοποίηση, κατά τη διάρκεια συνέντευξης Τύπου με καθυστέρηση στο Χιούστον, την επιτυχή ολοκλήρωση της αποστολής, «της σημαντικότερης εδώ και δεκαετίες», σύμφωνα με τον Αμίτ Ξατρίγια, αναπληρωτή διευθυντή της NASA.

Αυτή δεν είναι «παρά η αρχή», υποσχέθηκε ο επικεφαλής της NASA που διόρισε ο αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ, ο Τζάρεντ Άιζακμαν, πάνω στο σκάφος του πολεμικού ναυτικού που έκανε την περισυλλογή των αστροναυτών, χαμογελαστών, ακόμη με τις πορτοκαλί στολές τους. «Δεν έχω αμφιβολία ότι πρόκειται για καμπή αποφασιστικής σημασίας για εμάς».

Πρόσθεσε πως οι αποστολές του είδους θα επαναλαμβάνονται «συχνά» ως την πρώτη προσσελήνωση, που προγραμματίζεται να γίνει το 2028, «για να κατασκευαστεί βάση».

«Συγχαρητήρια στο σπουδαίο και πολύ ταλαντούχο πλήρωμα της (αποστολής) Άρτεμις 2. Όλο το ταξίδι ήταν θεαματικό, η προσθαλάσσωση ήταν τέλεια και, ως πρόεδρος των ΗΠΑ, δεν θα μπορούσα να είμαι πιο υπερήφανος!», ανέφερε ο αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ μέσω Truth Social.

Ο καναδός πρωθυπουργός Μαρκ Κάρνι εξήρε επίσης, μέσω X, το «ιστορικό επίτευγμα».

Η NASA σχεδιάζει νέα αποστολή το 2027, που δεν θα φθάσει ως τη Σελήνη, προτού στείλει αστροναύτες στην επιφάνειά της το 2028, στην αποστολή Άρτεμις 4, την τελευταία χρονιά της θητείας του Ντόναλντ Τραμπ — και πριν από την Κίνα, η οποία σχεδιάζει κι αυτή να στείλει αστροναύτες στον δορυφόρο της Γης το 2030.

Ο ρεπουμπλικάνος έθεσε χθες νέο στόχο: τον κόκκινο πλανήτη. Το «επόμενο βήμα», κατ’ αυτόν. θα είναι αμερικανοί αστροναύτες να ταξιδέψουν «στον Άρη!».

ΑΠΕ-ΜΠΕ

«Επιστρέφουμε», είπε η Κριστίνα Κοχ, έμπειρη εξερευνήτρια η οποία μπαίνει στα βιβλία της ιστορίας ως η πρώτη γυναίκα που πέταξε πάνω από τη Σελήνη, προσθέτοντας: «θα είμαστε πηγές έμπνευσης, όμως θα επιλέγουμε πάντα τη Γη». Ο αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ τους κάλεσε για να τους δώσει θερμά συγχαρητήρια.

«Σήμερα μπήκατε στην ιστορία και κάνατε όλη την Αμερική αληθινά υπερήφανη, απίστευτα υπερήφανη», είπε στους Αμερικανούς Ριντ Γουάισμαν, Βίκτορ Γκλόβερ και Κριστίνα Κοχ, καθώς και στον Καναδό Τζέρεμι Χάνσεν, οι οποίοι όχι μόνο πραγματοποίησαν την πρώτη από το 1972 πτήση γύρω από τη Σελήνη, αλλά πήγαν επίσης πιο μακριά στο διάστημα από οποιονδήποτε άνθρωπο πριν απ’ αυτούς, σε απόσταση πάνω από τα 406.000 χιλιόμετρα από τη Γη.

Κολλημένοι στα φινιστρίνια επί σχεδόν επτά ώρες, μπόρεσαν να παρατηρήσουν τη Σελήνη από μια πρωτοφανή γωνία. Θαύμασαν τα σεληνιακά τοπία, έδωσαν αναρίθμητες περιγραφές του ανάγλυφου και των καφέ και πρασινωπών σκιών των κρατήρων και του εδάφους της Σελήνης.

«Βλέπουμε έναν πολύ ωραίο διπλό κρατήρα. Θα έλεγε κανείς πως βλέπει έναν χιονάνθρωπο», περιέγραψε ο πιλότος Βίκτορ Γκλόβερ, ο οποίος έγινε από την πλευρά του ο πρώτος μαύρος αστροναύτης που συμμετείχε σε αποστολή στη Σελήνη. «Είναι αληθινά δύσκολο να περιγράψεις. Είναι απίστευτο».

Οι αστροναύτες παρατήρησαν περιοχές της κρυμμένης πλευράς «οι οποίες δεν είχαν ποτέ φανεί φωτισμένες στη διάρκεια των αποστολών Απόλλων», είπε στο Γαλλικό Πρακτορείο στο τέλος αυτής της ιστορικής ημέρας η Τζένι Γκίμπονς, η καναδή αστροναύτης που διαχειρίσθηκε χθες, Δευτέρα, όλες τις επικοινωνίες με το πλήρωμα από την αίθουσα ελέγχου της NASA στο Χιούστον.

«Ορισμένα από τα χαρακτηριστικά που η αποστολή Artemis II παρατήρησε και περιέγραψε σήμερα, κανένα ανθρώπινο μάτι δεν τα είχε δει ποτέ», εξήγησε. «Είναι η πρώτη φορά που οι πιο ευαίσθητες κάμερες του κόσμου, δηλαδή τα ανθρώπινα μάτια, μπόρεσαν να τα παρατηρήσουν».

-Ανατολή της Γης –

Η επιστροφή τους θα πραγματοποιηθεί την Παρασκευή στα ανοικτά της Καλιφόρνιας, όπου θα προσθαλασσωθεί η κάψουλά τους Orion, αφού η πτώση της επιβραδυνθεί με αλεξίπτωτα.

Η NASA επιμένει στην επιστημονική σημασία της αποστολής. Η υπέρπτηση αναμεταδόθηκε απ’ ευθείας και με πολύ υψηλή ευκρίνεια σε πλατφόρμες όπως οι Netflix και YouTube, χάρη σε κάμερες GoPro εγκατεστημένες στο εξωτερικό του σκάφους.

Στη διάρκεια της υπέρπτησης, οι αστροναύτες πέρασαν για 40 λεπτά πίσω από τη Σελήνη, γεγονός που προκάλεσε τη διακοπή των επικοινωνιών, όπως την εποχή του Απόλλων. Παρακολούθησαν ένα θέαμα που μόνο πολύ λίγοι άνθρωποι έχουν δει στην ιστορία: μια δύση και μια ανατολή της Γης. Καθώς και μια έκλειψη κατά την οποία η Σελήνη μπλόκαρε τον Ήλιο, αντάξια «επιστημονικής φαντασίας», αναφώνησε ο Βίκτορ Γκλόβερ.

Λογάριαζαν να απαθανατίσουν την ανατολή της Γης, όπως είχαν κάνει το 1968 οι προκάτοχοί τους του Απόλλων 8, οι πρώτοι που γύρισαν γύρω από τη Σελήνη, με μια φωτογραφία που αναστάτωσε την εικόνα μας για τον κόσμο. «Δεν θα μπορούσα να επιμείνω υπερβολικά στο εύρος αυτών που μάθαμε σήμερα», είπε το βράδυ ο Κέλσεϊ Γιανγκ, επιστημονικός υπεύθυνος της αποστολής.

– Προσελήνωση το 2028; –

Το νέο ρεκόρ απόστασης που έχει φθάσει άνθρωπος από τη Γη, 406.771 χιλιόμετρα, δεν υπερβαίνει παρά μόνο κατά 6.000 χιλιόμετρα αυτό του πληρώματος του Απόλλων 13 το 1970, όμως γιορτάσθηκε από τη NASA και τον πρόεδρο Τραμπ ως η απόδειξη της ανανέωσης του αμερικανικού επανδρωμένου διαστημικού προγράμματος – με τον Τραμπ να υπόσχεται μια μέρα και τον Άρη.

«Επιλέγουμε αυτή τη στιγμή για να απευθύνουμε μια πρόκληση στη γενιά μας και στην επόμενη, ώστε να βεβαιωθούμε ότι το ρεκόρ θα έχει μικρή διάρκεια», είπε λίγο μετά το ρεκόρ ο Τζέρεμι Χάνσεν.

Το πλήρωμα επωφελήθηκε επίσης για να διατυπώσει ένα ειδικό αίτημα: να ονομάσει δύο κρατήρες της Σελήνης, τον ένα προς τιμήν του σκάφους τους, με την ονομασία «Integrity» («Ακεραιότητα»), και τον άλλο προς τιμήν της Κάρολ Τέιλορ Γουάισμαν, της εκλιπούσας συζύγου του κυβερνήτη. Το αίτημα έκανε το πλήρωμα να δακρύσει.

Η ημέρα είχε αρχίσει με μια άλλη συγκινητική στιγμή, με ένα μήνυμα του Τζιμ Λόβελ, πρωτοπόρου των αποστολών Απόλλων 8 και 13, που είχε ηχογραφηθεί μερικούς μήνες πριν από το θάνατό του το 2025.

«Ξέρω ότι θα είσαστε πολύ απασχολημένοι, όμως μην ξεχάσετε να απολαύσετε τη θέα», τους καλούσε ο αστροναύτης. Κάτι που έκαναν. Αν αυτή η αποστολή και η επόμενη, την ερχόμενη χρονιά, εξελιχθούν καλά, η αμερικανική διαστημική υπηρεσία προβλέπει να πραγματοποιηθεί το 2028 προσελήνωση αστροναυτών.

ΑΠΕ-ΜΠΕ

Ήδη, οι μηχανικοί ελέγχουν και προετοιμάζουν τα συστήματα και τις συνδέσεις επικοινωνίας. Το πλήρωμα της αποστολής, οι αστροναύτες της NASA, Ράιντ Βάισμαν, Βίκτορ Γκλόβερ και Κριστίνα Κοχ και ο αστροναύτης της Καναδικής Διαστημικής Υπηρεσίας CSA, Τζέρεμι Χάνσεν, βρίσκονται στο κτίριο επιχειρήσεων και ελέγχου στο Kennedy Space Center της NASA «Neil A. Armstrong», στη Φλόριντα. Τα μέλη του πληρώματος είναι επικεντρωμένα στην ετοιμότητα και τις τεχνικές επαληθεύσεις και παραμένουν σε καραντίνα υπό αυστηρή παρακολούθηση της υγείας τους για να διασφαλιστεί η καταλληλότητά τους για την εκτόξευση. Ακολουθούν ένα ελεγχόμενο πρόγραμμα ύπνου και διατροφής για να διατηρήσουν την ενέργεια και την ενυδάτωσή τους ενόψει της εκτόξευσης.

Έπειτα από αναβολές της αποστολής λόγω τεχνικών προβλημάτων, η NASA παρακολουθεί στενά τις καιρικές συνθήκες για το εάν θα καταφέρει να γίνει η εκτόξευση. Πάντως, η πρόγνωση καιρού δείχνει 80% πιθανότητα ευνοϊκών καιρικών συνθηκών για τον προγραμματισμένο χρόνο εκτόξευσης. Η ραδιοτηλεοπτική κάλυψη της αποστολής θα ξεκινήσει αύριο Τετάρτη, στις 2.45 μμ, ώρα Ελλάδας, στο κανάλι της NASA στο YouTube, ενώ στιγμιότυπα θα μεταδίδονται και από τα κοινωνικά δίκτυα.

Η αποστολή Artemis II με το διαστημόπλοιο Orion που θα εκτοξευθεί με τον πύραυλο SLS είναι ένα κρίσιμο βήμα για την επιστροφή του ανθρώπου στη Σελήνη, καθώς θα αποδειχθεί εάν το διαστημικό σκάφος Orion και τα συστήματά του μπορούν να μεταφέρουν με ασφάλεια ανθρώπους στη Σελήνη.

*Επισυνάπτεται φωτογραφία από την Κυριακή 29 Μαρτίου 2026, με εκπροσώπους Μέσων Ενημέρωσης να στρέφουν τις κάμερές τους προς τον πύραυλο SLS και το διαστημόπλοιο Orion της αποστολής Artemis II. Credit: NASA/Bill Ingalls

ΑΠΕ-ΜΠΕ/Μ.Κουζινοπούλου

Οι ερευνητές, με επικεφαλής το Πανεπιστήμιο Κορνέλ, χρησιμοποίησαν νέα δεδομένα από την αποστολή Gaia του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Διαστήματος και το Αρχείο Εξωπλανητών της NASA για να εντοπίσουν πλανήτες στην κατοικήσιμη ζώνη, μια περιοχή που δεν είναι ούτε πολύ κοντά σε ένα αστέρι-ξενιστή για να είναι πολύ ζεστή ούτε πολύ μακριά για να είναι πολύ κρύα και όπου ένας πλανήτης είναι πολύ πιο πιθανό να έχει νερό στην επιφάνειά του.

Ανάμεσα στους 6.000 γνωστούς εξωπλανήτες, οι ερευνητές εντόπισαν 45 βραχώδεις κόσμους που μπορεί να υποστηρίζουν ζωή. Στη λίστα συγκαταλέγονται ο πιο κοντινός εξωπλανήτης στο Ηλιακό μας Σύστημα, Εγγύτατος Κενταύρου b (Proxima Centauri b), ο εξωπλανήτης με ίδιο μέγεθος με τη Γη, TRAPPIST-1f, και ο Kepler 186f, που έχει διάμετρο λίγο μεγαλύτερη από τη Γη. Οι επιστήμονες επισημαίνουν ότι οι πιο ενδιαφέροντες πλανήτες από αυτούς που ξεχώρισαν είναι οι TRAPPIST-1d, e, f και g, που απέχουν 40 έτη φωτός από τη Γη, καθώς και ο LHS 1140b, που απέχει 48 έτη φωτός. Το αν αυτοί οι πλανήτες θα μπορούσαν να έχουν υγρό νερό εξαρτάται εν μέρει από το αν μπορούν να διατηρήσουν ατμόσφαιρα.

Σημειώνεται ότι η λίστα αυτή μπορεί να καθοδηγήσει αστρονόμους που μελετούν τον ουρανό με επίγεια και διαστημικά τηλεσκόπια, όπως το James Webb, το Εξαιρετικά Μεγάλο Τηλεσκόπιο που αναμένεται να λειτουργήσει το 2029, το Παρατηρητήριο Κατοικήσιμων Κόσμων, που αναμένεται να εκτοξευθεί τη δεκαετία του 2040 και το προτεινόμενο έργο «Μεγάλο Συμβολόμετρο για Εξωπλανήτες» (LIFE).  Η παρατήρηση των μικρών εξωπλανητών είναι ο μόνος τρόπος για να επιβεβαιωθεί εάν έχουν ατμόσφαιρα.

Σ.Σ. Επισυνάπτεται διάγραμμα που απεικονίζει τα όρια της κατοικήσιμης ζώνης ανάλογα με τον τύπο του άστρου, μαζί με βραχώδεις εξωπλανήτες. Τα όρια της κατοικήσιμης ζώνης μεταβάλλονται ανάλογα με το χρώμα του άστρου, καθώς διαφορετικά μήκη κύματος φωτός θερμαίνουν διαφορετικά την ατμόσφαιρα ενός πλανήτη. Credit: Gillis Lowry / Pablo Carlos Budassi

ΑΠΕ-ΜΠΕ/Μ.Κουζινοπούλου

Οι ερευνητές από το Μητροπολιτικό Πανεπιστήμιο του Τόκιο και από το Εθνικό Αστρονομικό Αστεροσκοπείο της Ιαπωνίας διενήργησαν μια μεγάλη μελέτη για τα αστέρια που έχουν παρόμοια θερμοκρασία, επιφανειακή βαρύτητα και σύνθεση με τον Ήλιο. Τα δεδομένα  που ελήφθησαν από τη δορυφορική αποστολή Gaia καλύπτουν δύο δισεκατομμύρια αστέρια και άλλα αντικείμενα.

Οι ερευνητές δημιούργησαν έναν κατάλογο 6.594 αστρικών διδύμων, μια συλλογή περίπου 30 φορές μεγαλύτερη από προηγούμενες έρευνες. Μελετώντας αυτόν τον κατάλογο κατάφεραν να αποκτήσουν την ακριβέστερη μέχρι σήμερα εικόνα για τις ηλικίες αυτών των αστεριών. Παρατήρησαν μια ευρεία ομάδα αστεριών ηλικίας περίπου 4-6 δισεκατομμυρίων ετών, μεταξύ των οποίων και ο Ήλιος: παρόμοια αστέρια παρόμοιας ηλικίας τοποθετημένα περίπου στην ίδια απόσταση από το κέντρο του Γαλαξία. Αυτό σημαίνει, σύμφωνα με τους επιστήμονες, ότι ο Ήλιος μας δεν βρίσκεται στην τρέχουσα θέση του τυχαία, αλλά αποτέλεσε μέρος μιας πολύ μεγάλης αστρικής μετανάστευσης.

Το ηλιακό μας σύστημα περιστρέφεται εντός του γαλαξιακού δίσκου σε απόσταση περίπου 27.000 ετών φωτός από το κέντρο του γαλαξία μας. Ωστόσο, οι συγκρίσεις της ηλικίας και της σύστασης του Ήλιου με αυτές άλλων αστεριών υποδηλώνουν ότι το ηλιακό μας σύστημα γεννήθηκε πιο κοντά στο κέντρο του γαλαξία, σε απόσταση μικρότερη από περίπου 20.000 έτη φωτός.

Όπως επισημαίνεται, αυτή η ανακάλυψη ρίχνει φως στην εξέλιξη του γαλαξία μας, ιδιαίτερα στην ανάπτυξη της περιστρεφόμενης δομής που μοιάζει με ράβδο στο κέντρο του. Το φράγμα που δημιουργεί η δομή αυτή στο κέντρο του γαλαξία δεν θα επέτρεπε μια μαζική μετακίνηση αστεριών. Ωστόσο, τα δεδομένα αλλάζουν αν η ράβδος σχηματιζόταν ακόμα εκείνη την εποχή. Οι ηλικίες των αστρικών διδύμων λοιπόν αποκαλύπτουν όχι μόνο πότε συνέβη η μαζική μετανάστευση, αλλά και το χρονικό εύρος στο οποίο σχηματίστηκε η ράβδος.

Στο μέλλον η ομάδα θέλει να χρησιμοποιήσει ακριβείς παρατηρήσεις των αστεριών παρόμοιας ηλικίας με τον Ήλιο για να προσδιορίσει το σημείο προέλευσης και τη διαδρομή της μαζικής μετανάστευσης.

Η έρευνα δημοσιεύθηκε στο περιοδικό «Astronomy and Astrophysics».

*Credit φωτογραφίας: NAOJ

ΑΠΕ-ΜΠΕ/Μ.Κουζινοπούλου

Το πιο εντυπωσιακό ήταν, όμως, όταν διαπίστωσαν ότι η πλήρης μεταμόρφωσή του συνέβη σε πραγματικό χρόνο. Από την ανακάλυψή του τη δεκαετία του 1980, το WOH G64, στον κοντινό γαλαξία Μεγάλο Νέφος του Μαγγελάνου, θεωρήθηκε ένας από τους πιο φωτεινούς, ψυχρούς και μεγαλύτερους ερυθρούς υπεργίγαντες, με ακτίνα 1.540 φορές μεγαλύτερη από αυτή του Ήλιου. Οι παραπάνω ιδιότητες το καθιστούν μοναδικό πεδίο δοκιμών για τη μελέτη της αστρικής εξέλιξης από τους αστρονόμους.

Μελετώντας το, οι ερευνητές του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών διαπίστωσαν κάτι τελείως διαφορετικό: το αστέρι δεν ήταν κόκκινο και ψυχρό, όπως είχε παρατηρηθεί στο παρελθόν, αλλά κίτρινο και κατά 1.000 βαθμούς θερμότερο.

«Στην αρχή ήμασταν τελείως χαμένοι με τις μετρήσεις που κάναμε, οπότε ήταν σαν ένα παζλ για το οποίο έπρεπε να βρούμε όλα τα κομμάτια. Αρχίσαμε λοιπόν να ψάχνουμε τα αποτελέσματα προηγούμενων ερευνών και να μελετάμε πληροφορίες για το συγκεκριμένο αστέρι περισσότερων από 30 χρόνων», περιγράφει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο επικεφαλής της μελέτης, δρ. Γκονθάλο Μούνιοζ Σάντσεζ (Gonzalo Munoz-Sanchez). Η μελέτη αποτέλεσε μέρος της διδακτορικής του διατριβής στο Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών και στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Οι ερυθροί υπεργίγαντες είναι αστέρια με μάζα μεγαλύτερη από οκτώ φορές τη μάζα του Ήλιου και έχουν σχετικά σύντομη διάρκεια ζωής, μόλις 1-10 εκατομμύρια χρόνια, πριν τελικά εκραγούν ως σουπερνόβα. Για να διερευνήσουν την εξέλιξη του WOH G64, οι ερευνητές εξέτασαν μετρήσεις φωτεινότητας που πραγματοποιήθηκαν σε διάστημα άνω των 30 ετών, ξεκινώντας από το 1992, και τις συνδύασαν με νέα και αρχειοθετημένα ηλεκτρομαγνητικά φάσματα. Το άστρο παρακολουθείται εδώ και δεκαετίες, μεταξύ άλλων από το πολωνικό πρόγραμμα OGLE και από το τηλεσκόπιο Las Campanas της Χιλής.

«Ήμασταν πολύ τυχεροί γιατί για τον συγκεκριμένο γαλαξία είχαμε πολλά δεδομένα των τελευταίων 30 χρόνων, οπότε υπήρχε ένας θησαυρός αρχειακού υλικού που ψάξαμε και βρήκαμε, όπως τις καμπύλες φωτός που κανείς δεν είχε μελετήσει ξανά», παρατηρεί η επιστημονικά υπεύθυνη της έρευνας και διευθύντρια ερευνών στο Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών, δρ. Άλκηστις Μπονάνου. Η ίδια αναφέρει ότι τα παραπάνω δεδομένα βοήθησαν την ερευνητική ομάδα να προσδιορίσει τη χρονική περίοδο, κατά την οποία συνέβησαν οι αλλαγές στο άστρο.

Σύμφωνα λοιπόν με τα αποτελέσματα της έρευνάς τους, που δημοσιεύθηκαν στο περιοδικό «Nature Astronomy», το άστρο υπέστη ραγδαίες, αλλά όχι βίαιες, αλλαγές σε σύντομο χρονικό διάστημα λίγων μόλις ετών: υπολογίζεται ότι αρχικά εξασθένησε το 2011, πριν ανακάμψει και γίνει πιο κίτρινο και θερμό (κατά περισσότερο από 1.000 βαθμούς Κελσίου) το 2013-2014. Το 2025 εξασθένησε σημαντικά. Υπέστη επίσης αλλαγές στη χημική σύνθεση της ατμόσφαιράς του.

Αυτή η αλλαγή προσφέρει μια σπάνια ευκαιρία να παρατηρηθεί η αστρική εξέλιξη σε πραγματικό χρόνο και να διερευνηθεί πώς διαφορετικές διαδικασίες μπορούν να διαμορφώσουν τα τελικά στάδια των αστέρων. Επίσης, διαπίστωσαν για πρώτη φορά ότι το άστρο αυτό είναι μέρος ενός διπλού συστήματος. Ο συνοδός του είναι ένα άστρο παρόμοιο με τον Ήλιο, αλλά αρκετές φορές πιο μαζικό, θερμότερο και λαμπρότερο, εκπέμποντας κυρίως γαλάζιο φως.

Για να εξηγήσουν αυτές τις εξελίξεις, οι συγγραφείς της μελέτης προτείνουν δύο πιθανά σενάρια. Το πρώτο είναι ότι το διπλό αστρικό σύστημα, μέρος του οποίου είναι το WOH G64, φαινόταν να περικλείεται από ένα μεγάλο περίβλημα που το έκανε να μοιάζει με ερυθρό υπεργίγαντα και στη συνέχεια όταν αυτό το περίβλημα διαλύθηκε, αποκαλύφθηκαν τα δύο αστέρια. Στο δεύτερο σενάριο, το αστέρι ήταν ένας κίτρινος υπεργίγαντας, που μπορεί να έχει υποστεί μια έκρηξη υλικού, η οποία έληξε το 2014, που τον έκανε να φαίνεται κόκκινος και ψυχρότερος για αρκετές δεκαετίες.

Σύμφωνα με τη θεωρία της αστρικής εξέλιξης, αστέρια σαν το WOH G64 αναμένεται σύντομα να ολοκληρώσουν τη ζωή τους είτε με έκρηξη ως σουπερνόβα, είτε με κατάρρευση σε μαύρες τρύπες. Μελλοντικές αλληλεπιδράσεις θα καθορίσουν αν θα συμβεί κάτι από τα παραπάνω ή αν ο αστέρας θα συγχωνευθεί με το διπλό σύστημά του.

«Αυτό το αστέρι μας υπογραμμίζει την περιορισμένη γνώση που έχουμε για τα αστέρια της κατηγορίας του. Στην πραγματικότητα δεν γνωρίζουμε πώς συμπεριφέρονται αυτά τα αστέρια, ειδικά όσο πιο κοντά βρίσκονται στον θάνατό τους, οπότε γίνονται πιο περίεργα. Επιπλέον, δεν γνωρίζουμε αν αυτές οι ακραίες διεργασίες συμβαίνουν λόγω της φύσης του ίδιου του αστεριού ή επειδή δύο αστέρια που βρίσκονται στο ίδιο δυαδικό σύστημα αλληλεπιδρούν. Οπότε η μελέτη του WOH G64 είναι ένα παράδειγμα για το τι να περιμένουμε ή πώς να αναλύσουμε άλλα αστέρια στο Σύμπαν με παρόμοια συμπεριφορά», εξηγεί ο Γκονθάλο Μούνιοζ Σάντσεζ προσθέτοντας ότι η μελέτη του συγκεκριμένου αστεριού θα συνεχιστεί για να καταγραφούν τυχόν επιπλέον αλλαγές του.

Η χρηματοδότηση της έρευνας έγινε από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Έρευνας.

Σύνδεσμος για την επιστημονική δημοσίευση:

https://www.nature.com/articles/s41550-026-02789-7

Σ.Σ. Επισυνάπτεται καλλιτεχνική απεικόνιση του WOH G64, κατά την πρόσφατη μεταμόρφωσή του, όπου αποκαλύπτεται ένας κίτρινος υπεργίγαντας και ένας θερμός συνοδός αστέρας, περιβαλλόμενοι από έναν δακτύλιο σκόνης. Credit: Daniel Cea Martinez. Η φωτογραφία έχει δημιουργηθεί με τεχνητή νοημοσύνη και την παραχώρησε το Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών στο ΑΠΕ-ΜΠΕ για χρήση.

ΑΠΕ-ΜΠΕ/Μαρία Κουζινοπούλου

Ο γαλαξίας MoM-z14 προσφέρει ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες ενδείξεις για το χρονολόγιο της ιστορίας του Σύμπαντος και για το πόσο διαφορετικό ήταν το πρώιμο Σύμπαν από ό,τι περίμεναν οι αστρονόμοι.

Την ύπαρξη του γαλαξία επιβεβαίωσε επιστημονική ομάδα, με επικεφαλής το Ινστιτούτο Αστροφυσικής και Διαστημικής Έρευνας Kavli του Τεχνολογικού Ινστιτούτου της Μασαχουσέτης (MIT), με δημοσίευση στο περιοδικό «Open Journal of Astrophysics».

Χρησιμοποιώντας το όργανο NIRSpec (Φασματογράφος Εγγύς Υπέρυθρου) του James Webb, οι αστρονόμοι επιβεβαίωσαν ότι το φως του γαλαξία MoM-z14 ταξιδεύει μέσα στον διαστελλόμενο χώρο, επιμηκυνόμενο και «μετατοπιζόμενο» προς μεγαλύτερα, πιο ερυθρά μήκη κύματος, για περίπου 13,5 από τα εκτιμώμενα 13,8 δισεκατομμύρια χρόνια ύπαρξης του Σύμπαντος.

Ο MoM-z14 ανήκει σε μια ολοένα αυξανόμενη ομάδα απροσδόκητα φωτεινών γαλαξιών στο πρώιμο Σύμπαν, περίπου 100 φορές περισσότερων από ό,τι προέβλεπαν οι θεωρητικές μελέτες πριν από την εκτόξευση του Webb.

Ένα σημείο στο οποίο οι ερευνητές και οι θεωρητικοί μπορούν να αναζητήσουν απαντήσεις είναι ο αρχαιότερος πληθυσμός αστεριών στον Γαλαξία μας, που αποτελούν κάτι σαν «απολιθώματα του πρώιμου Σύμπαντος», όπως τα χαρακτηρίζει ο κύριος συγγραφέας της μελέτης, Ρόχαν Ναϊντού από το Ινστιτούτο Kavli. Ένα μικρό ποσοστό αυτών των αστεριών εμφανίζει υψηλές συγκεντρώσεις αζώτου, κάτι που παρατηρείται επίσης σε ορισμένες από τις πρώιμες γαλαξιακές παρατηρήσεις του Webb, συμπεριλαμβανομένου του MoM-z14.

Δεδομένου ότι ο γαλαξίας MoM-z14 υπήρχε μόλις 280 εκατομμύρια χρόνια μετά τη Μεγάλη Έκρηξη, δεν υπήρχε αρκετός χρόνος για πολλές γενιές αστεριών, ώστε να παράγουν τόσο υψηλές ποσότητες αζώτου με τον τρόπο που θα περίμεναν οι αστρονόμοι. Μία θεωρία που εξετάζεται είναι ότι το εξαιρετικά πυκνό περιβάλλον του πρώιμου Σύμπαντος ευνόησε τη δημιουργία υπερμεγεθών αστεριών, ικανών να παράγουν περισσότερο άζωτο από οποιοδήποτε αστέρι παρατηρείται σήμερα στο Σύμπαν.

Ο MoM-z14 παρουσιάζει επίσης ενδείξεις ότι «καθαρίζει» την πυκνή, αρχέγονη ομίχλη υδρογόνου του πρώιμου Σύμπαντος στον χώρο γύρω του. Ένας από τους βασικούς λόγους κατασκευής του Webb ήταν για να καθοριστεί το χρονοδιάγραμμα αυτής της περιόδου «εκκαθάρισης» της κοσμικής ιστορίας, την οποία οι αστρονόμοι αποκαλούν επαναϊονισμό. Πρόκειται για την εποχή κατά την οποία οι πρώτοι αστέρες παρήγαγαν φως αρκετά υψηλής ενέργειας ώστε να διαπεράσει το πυκνό υδρογόνο του πρώιμου Σύμπαντος και να αρχίσει να ταξιδεύει στο διάστημα, φτάνοντας τελικά μέχρι το Webb και σε εμάς. Ο γαλαξίας MoM-z14 προσφέρει ένα ακόμη στοιχείο για τη χαρτογράφηση του χρονοδιαγράμματος του επαναϊονισμού.

* Σ.Σ. Credit φωτογραφίας: NASA, ESA, CSA, STScI, R. Naidu (MIT), Image Processing: J. DePasquale (STScI)

ΑΠΕ-ΜΠΕ/Μ.Κουζινοπούλου

Η ομάδα εξέτασε σχεδόν 100 εκατομμύρια στιγμιότυπα εικόνων σε μόλις δυόμισι ημέρες και αποκάλυψε σχεδόν 1.400 σπάνια αντικείμενα, από τα οποία περισσότερα από 800 δεν είχαν καταγραφεί ποτέ.

Το εργαλείο τεχνητής νοημοσύνης ανέπτυξαν πρόσφατα οι ερευνητές Ντέιβιντ Ο’Ράιαν και Πάμπλο Γκόμεζ της Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας Διαστήματος (ESA), προκειμένου να μελετήσουν εκατομμύρια αστρονομικές εικόνες σε ελάχιστο από τον χρόνο που θα χρειαζόταν ένας άνθρωπος. Η ομάδα εκπαίδευσε το εργαλείο και επιβεβαίωσε τις δυνατότητές του χρησιμοποιώντας το αρχείο Hubble Legacy, που περιέχει δεκάδες χιλιάδες σύνολα δεδομένων από τη μακρά διάρκεια ζωής του Hubble.

Οι αστροφυσικές ανωμαλίες συνήθως ανακαλύπτονται όταν οι επιστήμονες αναζητούν χειροκίνητα αντικείμενα που αποκλίνουν από το συνηθισμένο ή όταν τις εντοπίζουν τυχαία. Παρότι οι εκπαιδευμένοι επιστήμονες διαπρέπουν στον εντοπισμό κοσμικών ανωμαλιών, ο όγκος των δεδομένων του Hubble είναι πλέον τόσο μεγάλος, που καθιστά αδύνατη την αναλυτική εξέταση όλων των εικόνων με το χέρι.

Το εργαλείο τεχνητής νοημοσύνης που αναπτύχθηκε με την ονομασία AnomalyMatch επεξεργάζεται δεδομένα και αναζητά μοτίβα με τρόπο εμπνευσμένο από τον ανθρώπινο εγκέφαλο (νευρωνικό δίκτυο). Το εργαλείο εκπαιδεύτηκε να εντοπίζει και να αναγνωρίζει σπάνια αντικείμενα.

Στη συνέχεια οι ερευνητές εξέτασαν προσωπικά τη λίστα με πιθανές ανωμαλίες που συνέταξε το εργαλείο. Περισσότερες από 1.300 ήταν πραγματικές ανωμαλίες και από αυτές πάνω από 800 δεν είχαν τεκμηριωθεί ποτέ στην επιστημονική βιβλιογραφία.

Οι περισσότερες ανωμαλίες αφορούσαν γαλαξίες σε διαδικασία συγχώνευσης ή αλληλεπίδρασης, που εμφανίζουν ασυνήθιστα σχήματα ή μακριές «ουρές» από αστέρια και αέριο. Πολλές άλλες ήταν βαρυτικοί φακοί, όπου η βαρύτητα ενός γαλαξία στο προσκήνιο καμπυλώνει τον χωροχρόνο και παραμορφώνει το φως ενός πιο μακρινού γαλαξία, σχηματίζοντας κύκλους ή τόξα. Η ομάδα εντόπισε επίσης άλλα σπάνια αντικείμενα, όπως γαλαξίες με τεράστιες συστάδες αστέρων και «γαλαξίες-μέδουσες» με αέρινα «πλοκάμια». Ίσως το πιο εντυπωσιακό εύρημα ήταν μερικές δεκάδες αντικείμενα που δεν μπορούσαν να ταξινομηθούν σε καμία γνωστή κατηγορία. Η σχετική μελέτη δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό «Astronomy & Astrophysics».

Σ.Σ. Επισυνάπτεται φωτογραφία με έξι άγνωστα μέχρι τώρα παράξενα αστρονομικά αντικείμενα που ανακαλύφθηκαν με τη βοήθεια του εργαλείου της ESA. Credit: ESA/Hubble & NASA, D. O’Ryan, P. Gómez (European Space Agency), M. Zamani (ESA/Hubble)

ΑΠΕ-ΜΠΕ/Μ.Κουζινοπούλου

Στη συγκεκριμένη έρευνα οι επιστήμονες από το Πανεπιστήμιο Durham, το εργαστήριο NASA’s Jet Propulsion Laboratory και την Ομοσπονδιακή Πολυτεχνική Σχολή της Λοζάνης χρησιμοποίησαν εικόνες από το διαστημικό τηλεσκόπιο James Webb για να μετρήσουν τα σχήματα περίπου 250.000 γαλαξιών και να δημιουργήσουν τον πιο λεπτομερή χάρτη μάζας που έχει δημιουργηθεί μέχρι σήμερα για οποιαδήποτε περιοχή του Σύμπαντος. Η περιοχή που μελετήθηκε είναι μία περιοχή δύο τετραγωνικών μοιρών του ουρανού στον αστερισμό Sextans, γνωστή ως περιοχή COSMOS, που έχει μελετηθεί εκτενώς με το τηλεσκόπιο Hubble.

Η επιστημονική ομάδα αναζήτησε τη σκοτεινή ύλη παρατηρώντας τον τρόπο με τον οποίο η μάζα της καμπυλώνει τον χώρο, ο οποίος με τη σειρά του κάμπτει το φως που ταξιδεύει προς τη Γη από μακρινούς γαλαξίες, σαν το φως αυτών των γαλαξιών να έχει περάσει μέσα από ένα παραμορφωμένο τζάμι.

Ο χάρτης, που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό «Nature Astronomy», έχει διπλάσια ανάλυση σε σχέση με τους προηγούμενους που βασίζονταν στο διαστημικό τηλεσκόπιο Hubble και άλλα τηλεσκόπια και εκτείνεται σε παλαιότερες περιόδους της εξέλιξης του Σύμπαντος. Επίσης, περιέχει περίπου δέκα φορές περισσότερους γαλαξίες από τους χάρτες που έχουν δημιουργηθεί από επίγεια παρατηρητήρια.

Η σκοτεινή ύλη αποτελεί περίπου το 85% της ύλης του Σύμπαντος. Είναι δύσκολο να ανιχνευθεί επειδή δεν εκπέμπει ούτε απορροφά φως και ως εκ τούτου είναι αόρατη στα συμβατικά τηλεσκόπια. Ωστόσο, αλληλεπιδρά με το υπόλοιπο Σύμπαν μέσω της βαρύτητας, κάτι που ο νέος χάρτης δείχνει με σαφήνεια. Η απόδειξη αυτής της αλληλεπίδρασης βρίσκεται στον βαθμό επικάλυψης μεταξύ των χαρτών της σκοτεινής και της κανονικής ύλης. Σύμφωνα με την έρευνα, οι παρατηρήσεις του James Webb επιβεβαιώνουν ότι αυτή η στενή ευθυγράμμιση δεν μπορεί να είναι σύμπτωση. Οι αστρονόμοι υποστηρίζουν ότι οφείλεται στη βαρύτητα της σκοτεινής ύλης, η οποία έλκει την κανονική ύλη προς αυτήν καθ’ όλη τη διάρκεια της κοσμικής ιστορίας.

Όπως επισημαίνει ο καθηγητής Ρίτσαρντ Μάσεϊ από το Ινστιτούτο Υπολογιστικής Κοσμολογίας του Πανεπιστημίου Durham και ένας από τους συγγραφείς της έρευνας, «ολόκληρο το στροβιλισμένο νέφος σκοτεινής ύλης γύρω από τον Γαλαξία μας έχει αρκετή βαρύτητα για να κρατάει ολόκληρο τον Γαλαξία ενωμένο. Χωρίς τη σκοτεινή ύλη, ο Γαλαξίας μας θα διαλυόταν».

«Αυτός ο χάρτης αποκαλύπτει τον αόρατο, αλλά ουσιαστικό ρόλο της σκοτεινής ύλης, του πραγματικού αρχιτέκτονα του Σύμπαντος που οργανώνει σταδιακά τις δομές που παρατηρούμε μέσω των τηλεσκοπίων μας», συμπληρώνει ένας από τους συγγραφείς της έρευνας, ο δρ. Γκάβιν Λερόι από το ίδιο Ινστιτούτο.

Η επιστημονική ομάδα σχεδιάζει στη συνέχεια να χαρτογραφήσει τη σκοτεινή ύλη σε ολόκληρο το Σύμπαν.

Σύνδεσμος για την επιστημονική δημοσίευση: https://www.nature.com/articles/s41550-025-02763-9.

* Επισυνάπτεται φωτογραφία με την κατανομή της σκοτεινής ύλης στην περιοχή COSMOS, όπως παρατηρήθηκε από τα διαστημικά τηλεσκόπια Hubble (αριστερά) και James Webb (δεξιά).

CREDIT: Dr Gavin Leroy/Professor Richard Massey/COSMOS-Webb collaboration.

ΑΠΕ-ΜΠΕ/Μ. Κουζινοπούλου

Οι ερευνητές, Μπέντζαμιν Φερνάντο από το Πανεπιστήμιο Johns Hopkins και Κωνσταντίνος Χαραλάμπους, από το Imperial College London, αξιοποίησαν τα υπάρχοντα δίκτυα σεισμομέτρων που χρησιμοποιούνται στην ανίχνευση σεισμών.

Τα διαστημικά σκουπίδια που εισέρχονται στην ατμόσφαιρα της Γης κινούνται ταχύτερα από την ταχύτητα του ήχου και κατά συνέπεια παράγουν ηχητικά κύματα, παρόμοια με αυτά που παράγονται από τα μαχητικά αεροσκάφη. Καθώς τα σκουπίδια κινούνται προς τη Γη, οι δονήσεις από το ωστικό κύμα ακολουθούν κάνοντας το έδαφος να τρέμει και ενεργοποιώντας τα σεισμόμετρα. Η χαρτογράφηση των ενεργοποιημένων σεισμικών αισθητήρων δίνει στους ερευνητές τη δυνατότητα να παρακολουθήσουν την τροχιά των θραυσμάτων και να προσδιορίσουν την κατεύθυνση της κίνησής τους.

Χρησιμοποιώντας δεδομένα από σεισμικούς αισθητήρες στη νότια Καλιφόρνια και τη Νεβάδα οι ερευνητές ανέλυσαν την πορεία των συντριμμιών από το διαστημόπλοιο Shenzhou-15 της Κίνας μετά την είσοδό τους στην ατμόσφαιρα της Γης στις 2 Απριλίου 2024.

Η μέθοδός τους, που περιγράφεται σε δημοσίευση στο περιοδικό Science, παράγει πιο λεπτομερείς πληροφορίες σε σχεδόν πραγματικό χρόνο από όσες έχουν οι αρχές σήμερα και οι πληροφορίες αυτές θα βοηθήσουν στον γρήγορο εντοπισμό και ανάκτηση των καμένων και μερικές φορές τοξικών συντριμμιών.

Σύνδεσμος για την επιστημονική δημοσίευση:

https://www.science.org/doi/10.1126/science.adz4676

ΑΠΕ-ΜΠΕ