Για μία μόνο ημέρα, το διαστημικό τηλεσκόπιο Euclid, που έχει ως στόχο να αποκαλύψει την κρυφή επίδραση της σκοτεινής ύλης και της σκοτεινής ενέργειας στο ορατό Σύμπαν, έστρεψε το βλέμμα του προς μία από τις πιο φωτεινές περιοχές του Γαλαξία μας, που είναι γνωστή και ως γαλαξιακή διόγκωση (galactic bulge).

Σχεδιασμένο για να παρατηρεί δισεκατομμύρια μακρινούς γαλαξίες, το συγκεκριμένο τηλεσκόπιο, που εκτοξεύθηκε τον Ιούλιο του 2023 και ξεκίνησε τις τακτικές επιστημονικές παρατηρήσεις του στις 14 Φεβρουαρίου 2024, διαθέτει κάμερα ορατού φωτός αρκετά ευαίσθητη ώστε να διακρίνει μεμονωμένα άστρα ακόμη και στο εξαιρετικά πυκνοκατοικημένο κέντρο του Γαλαξία, χωρίς να «τυφλώνεται» από τη φωτεινότητά του.

Τη φωτογραφία κατέγραψε η αποστολή Euclid στις 23 Μαρτίου 2025 μέσα σε μόλις 26 ώρες. Είναι ένα μωσαϊκό εννιά σημείων, κάθε ένα από τα οποία καλύπτει μια περιοχή του ουρανού μεγαλύτερη από την πανσέληνο. Συνολικά έχουν καταγραφεί περισσότερα από 60 εκατομμύρια αστέρια σε αυτή τη φωτογραφία, μαζί με νεφελώματα και αστρικά σμήνη.

Κάθε λήψη του Euclid καλύπτει έκταση 270 φορές μεγαλύτερη από το οπτικό πεδίο του Hubble και χρειάζεται μόλις λίγες ώρες για να ολοκληρωθεί. Επιπλέον, μπορεί να ανιχνεύσει πολύ πιο αμυδρά άστρα, τα οποία είναι αδύνατο να καταγραφούν από επίγεια τηλεσκόπια. Οι επιστήμονες θα μπορούν πλέον να χρησιμοποιούν την εικόνα ως σημείο αναφοράς για να υπολογίζουν τη μάζα πλανητών που έχουν ήδη ανακαλυφθεί, αλλά και όσων θα εντοπιστούν στο μέλλον.

ΑΠΕ-ΜΠΕ/Μ.Κουζινοπούλου

Πρόκειται για το πρόγραμμα «Space Green», μια μη κερδοσκοπική πρωτοβουλία, που συνδέει τη διαστημική δραστηριότητα με την περιβαλλοντική ευαισθητοποίηση στις τοπικές κοινωνίες. Στο πλαίσιο του προγράμματος, ευρωπαϊκοί δήμοι σε επιλεγμένες χώρες, όπου το πρόγραμμα είναι ανοιχτό, καλούνται να στείλουν σπόρους δέντρων μέσω μιας κοινής διαστημικής αποστολής. Όταν επιστρέψουν στη Γη, οι σπόροι θα φυτεύονται σε δημόσιους χώρους δημιουργώντας μόνιμα «Space Green Points», δηλαδή πράσινα σημεία αναφοράς για την πόλη με μακροπρόθεσμα περιβαλλοντικά και εκπαιδευτικά οφέλη.

Πίσω από το εγχείρημα βρίσκεται ο ερευνητικός οργανισμός «Genoplant Research Institute», που με έδρα τη Σλοβενία επικεντρώνεται στην εφαρμοσμένη βιολογία, τις περιβαλλοντικές επιστήμες και την έρευνα με τη χρήση διαστημικών τεχνολογιών, σε συνεργασία με την «Genesis Space Flight Laboratories», που εδρεύει στην Κροατία, κατασκευάζει επαναχρησιμοποιήσιμα διαστημικά σκάφη επανεισόδου και είναι επικεφαλής της συγκεκριμένης αποστολής.

«Αυτά τα πάρκα, όπου θα φυτευτούν οι σπόροι, θα αποτελέσουν σημαντικό αξιοθέατο για τους τουρίστες, αλλά και για τους ντόπιους και θα συνδέσουν διαφορετικούς ανθρώπους και κοινότητες, ενώ η ιστορία τους θα πηγαίνει από γενιά σε γενιά», εξηγεί στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η Πέτρα Κνάους, ιδρύτρια του «Genoplant Research Institute» και επικεφαλής του συγκεκριμένου προγράμματος.

Το πρόγραμμα προβλέπει τη συμμετοχή των δήμων σε μια κοινή διαστημική αποστολή, που προγραμματίζεται για το 2027. Οι σπόροι που θα επιλέξει κάθε δήμος, θα μεταφερθούν στο Διάστημα με ειδική κάψουλα επανεισόδου της Genesis και θα παραμείνουν σε τροχιά για περίπου εννιά μήνες πριν επιστρέψουν στη Γη. Μετά την επιστροφή τους, οι σπόροι θα υποβληθούν στους απαραίτητους ελέγχους και θα πιστοποιηθεί η συμμετοχή τους στη διαστημική αποστολή. Στη συνέχεια, θα φυτευτούν σε δημοτικά πάρκα, πλατείες ή άλλους δημόσιους χώρους, δημιουργώντας μόνιμα σημεία αναφοράς που θα συνδέουν την επιστήμη, το περιβάλλον και την τοπική κουλτούρα.

«Με την πρωτοβουλία αυτή μπορούμε να συνδέσουμε περισσότερο τους πολίτες με το Διάστημα. Οι Ευρωπαίοι δεν είναι πολύ εξοικειωμένοι με τη διαστημική βιομηχανία, καθώς δεν είναι μέρος της ζωής μας, όπως συμβαίνει στις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής, όπου οι εκτοξεύσεις γίνονται σχεδόν καθημερινά», τονίζει η κ. Κνάους.

Ο Έλληνας υπεύθυνος εμπορικής ανάπτυξης της «Genesis Space Flight Laboratories», Φώτιος Κοτζακιουλάφης συμπληρώνει ότι «το πρόγραμμα αυτό δεν στοχεύει μόνο στη διαστημική βιομηχανία και την ενημέρωση των ανθρώπων γι’ αυτήν, αλλά και στη δημιουργία μιας διαστημικής κληρονομιάς, η οποία συνδέεται επίσης με την αειφορία στους δήμους».

Στο επίκεντρο η βιωσιμότητα

Κάθε δήμος που θα συμμετάσχει προτείνεται να επιλέξει σπόρους από δέντρα μεγάλης τοπικής σημασίας. Την αρχή έχουν κάνει δήμοι στη Σλοβενία, οι οποίοι έχουν επιλέξει σπόρους καστανιάς, τουλίπες, μαργαρίτες και σπόρους κολοκύθας, φυτά που αντιπροσωπεύουν την τοπική χλωρίδα, για να ταξιδέψουν συνοδευόμενοι από το έμβλημα των δήμων. Η πρωτοβουλία ετοιμάζεται να επεκταθεί και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Ήδη βρίσκονται σε εξέλιξη συζητήσεις με δήμους στην Ελλάδα και έπειτα στην Κροατία και την Ουγγαρία. «Προτείνουμε στους ελληνικούς δήμους με τους οποίους είμαστε σε επαφή να στείλουν σπόρους ελιάς, ένα δέντρο χαρακτηριστικό σύμβολο για τη χώρα», παρατηρεί ο κ. Κοτζακιουλάφης, υπεύθυνος του προγράμματος στην Ελλάδα.

Μέρος των εσόδων από το πρόγραμμα θα κατευθυνθούν σε εκπαιδευτικούς και φιλανθρωπικούς σκοπούς σε συνεργασία με τον εκάστοτε δήμο.

Το «Genoplant Research Institute» αναπτύσσει και διαχειρίζεται ερευνητικά συστήματα που συνδέουν τις διαστημικές αποστολές με πρακτικές εφαρμογές στη Γη. Μεταξύ άλλων, έχει αναπτύξει φορητά εργαστηριακά συστήματα, τα οποία έχουν σχεδιαστεί για βιολογικές, περιβαλλοντικές και υλικοτεχνικές αναλύσεις σε συνθήκες πεδίου. Τα συστήματα αυτά επιτρέπουν την ανάλυση δειγμάτων που έχουν μεταφερθεί στο Διάστημα εκτός των παραδοσιακών εργαστηριακών χώρων.

Οι ερευνητές της «Genesis Space Flight Laboratories» μελετούν πώς η έκθεση στις διαστημικές συνθήκες, τη μικροβαρύτητα, την ακτινοβολία και τις ακραίες θερμοκρασίες επηρεάζει το βιολογικό υλικό. «Είναι πολύ σημαντικό να γνωρίζουμε ποια φυτά είναι στην πραγματικότητα αρκετά ανθεκτικά, ώστε να επιβιώσουν από το διαστημικό ταξίδι και να διερευνήσουμε εάν υπάρχουν συνέπειες από το ταξίδι στα δείγματα αυτά», επισημαίνει η Πέτρα Κνάους και υπενθυμίζει ότι «το ολοένα και πιο θερμό κλίμα στη Γη θα έχει ως συνέπεια όλα τα είδη να προσαρμοστούν και το Διάστημα μπορεί να συντελέσει στο να γίνουν κάποια είδη πιο ανθεκτικά».

Στην πρόσφατη διαστημική αποστολή GEN-1P (https://gencapsule.space/genesis-space-flight-laboratories-gen-1p-capsule-completes-9-experiments-in-space-including-fruit-fly-studies-and-returns-samples-to-earth/), που εκτοξεύθηκε από το Esrange Space Center της Σουηδίας, μεταφέρθηκαν σε διαστημική κάψουλα, την οποία ανέπτυξε το «Genesis Space Flight Laboratories», σπόροι φυτών, όπως μουστάρδας, πιπεριάς, τομάτας, πατάτας και καλαμποκιού, μύκητες, φύκια, αλλά και έντομα. Κατά τη διάρκεια της πτήσης, το διαστημικό όχημα, που πέταξε σε υψόμετρο 260 χιλιομέτρων, παρείχε περισσότερα από έξι λεπτά πραγματικής μικροβαρύτητας επιτρέποντας τη διεξαγωγή επιστημονικών πειραμάτων σε συνθήκες μηδενικής βαρύτητας. Μετά την ολοκλήρωση της αποστολής, το όχημα επανήλθε επιτυχώς στην ατμόσφαιρα και ανακτήθηκε λίγες ώρες αργότερα, ενώ όλα τα ερευνητικά δείγματα παραλήφθηκαν για περαιτέρω ανάλυση.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον είχε πείραμα με μύγες του είδους Drosophila melanogaster (φρουτόμυγες), προκειμένου να μελετηθεί ο τρόπος με τον οποίο διαφορετικά περιβάλλοντα επηρεάζουν τις βιολογικές αποκρίσεις και τη συμπεριφορά των εντόμων αυτών κατά τη διάρκεια της διαστημικής πτήσης.

Μαρία Κουζινοπούλου
Credit φωτογραφιών: Genesis Space Flight Laboratories
ΑΠΕ-ΜΠΕ

Η ανακάλυψη, λένε οι ερευνητές, επιβεβαιώνει μια θεμελιώδη πρόβλεψη της θεωρητικής φυσικής και της κατανόησής μας για την εξέλιξη των γαλαξιών: καθώς οι μαύρες τρύπες καταναλώνουν ύλη, αναμένεται να παράγουν ισχυρούς ανέμους ή πίδακες σωματιδίων. Ακόμη και μικρές ποσότητες αερίου που πέφτουν σε μια μαύρη τρύπα θα πρέπει να απελευθερώνουν αρκετή ενέργεια ώστε να εκτοξεύουν την ύλη προς τα έξω. Ωστόσο, μέχρι σήμερα κανείς δεν είχε καταφέρει να ανιχνεύσει αυτό το φαινόμενο στον Τοξότη A* και σύμφωνα με τους ερευνητές, αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι η μαύρη τρύπα βρίσκεται σήμερα σε μια σχετικά ήρεμη φάση της ζωής της και επιπλέον είναι εξαιρετικά δύσκολο να παρατηρηθεί μέσα από τα πυκνά νέφη αερίου και σκόνης του Γαλαξία.

Η μελέτη, που δημοσιεύεται στο επιστημονικό περιοδικό «The Astrophysical Journal Letters», προσφέρει την πιο λεπτομερή εικόνα μέχρι σήμερα για τον τρόπο με τον οποίο ο Τοξότης Α* αλληλεπιδρά με το περιβάλλον του.

Χρησιμοποιώντας πέντε χρόνια εξαιρετικά εκτεταμένων παρατηρήσεων από τα ραδιοτηλεσκόπια ALMA στη Χιλή, οι ερευνητές δημιούργησαν την πιο λεπτομερή εικόνα που έχει ληφθεί ποτέ για το ψυχρό μοριακό αέριο γύρω από τον Τοξότη A*. Η περιοχή που απεικονίστηκε ήταν πολύ κοντά στον Τοξότη Α*, σε απόσταση μόλις ενός παρσέκ (περίπου τριών ετών φωτός) από τη μαύρη τρύπα. Στη συνέχεια, οι επιστήμονες χρησιμοποίησαν ειδική τεχνική βαθμονόμησης για να αφαιρέσουν τα φωτεινά ραδιοσήματα της ίδιας της μαύρης τρύπας.

Το αποτέλεσμα ήταν μια εικόνα 100 φορές πιο λεπτομερής και 80 φορές πιο ευκρινής από προηγούμενες χαρτογραφήσεις της περιοχής. Με αυτό το επίπεδο λεπτομέρειας αποκαλύφθηκαν δομές που ήταν εντελώς αόρατες σε προηγούμενες παρατηρήσεις.

Συγκεκριμένα, η ανάλυση αποκάλυψε μια τεράστια κωνική κοιλότητα, μήκους σχεδόν ενός παρσέκ και γωνιακού ανοίγματος περίπου 45 μοιρών, που δεν είχε παρατηρηθεί στο παρελθόν και στερούνταν ψυχρού μοριακού αερίου. Σύμφωνα με τους ερευνητές, μόνο ο καυτός ενεργητικός άνεμος που φυσάει από τη μαύρη τρύπα θα μπορούσε να έχει δημιουργήσει αυτή την κοίλη περιοχή. Επιπλέον, η κωνική δομή δείχνει ακριβώς προς την μαύρη τρύπα.

Ενώ και τα αστέρια δημιουργούν ανέμους, οι ερευνητές επισημαίνουν ότι οι αστρικοί άνεμοι δεν είναι αρκετά ισχυροί για να χαράξουν μια περιοχή αυτού του μεγέθους. Ακόμα και η συνδυασμένη ισχύς όλων των κοντινών αστεριών είναι ανεπαρκής.

Για να επιβεβαιώσουν τα ευρήματά τους, οι επιστήμονες συνέκριναν τα δεδομένα τους με παρατηρήσεις του διαστημικού τηλεσκοπίου ακτίνων Χ Chandra της NASA. Οι φωτεινές εκπομπές ακτίνων Χ ταυτίζονταν ακριβώς με την περιοχή όπου έλειπε το ψυχρό αέριο.

Οι ερευνητές εκτιμούν ότι ο άνεμος είναι ενεργός για τουλάχιστον 20.000 χρόνια.

Σ.Σ. Επισυνάπτεται μια φωτογραφία με σύνδεση δεδομένων. Η λευκή κουκκίδα στο κέντρο υποδεικνύει τον Τοξότη Α*. Με πορτοκαλί εμφανίζονται τα δεδομένα από τα ραδιοτηλεσκόπια του ALMA που χαρτογραφούν τη θέση του ψυχριού αερίου. Με μπλε χρώμα εμφανίζονται τα δεδομένα ακτίνων Χ από το Παρατηρητήριο Chandra της NASA.

CREDIT: X-ray: NASA/CXC/Northwestern Univ./M. Gorski; Radio: ESO/NAOJ/NRAO/ALMA; Image processing: NASA/CXC/SAO/K. Arcand and P. Edmonds

ΑΠΕ-ΜΠΕ

«Βλέπουμε σίγουρα το σημάδι του ανθρώπου στη φύση, βλέπουμε κυρίως τα δάση που μεταμορφώνονται, βλέπουμε τις καλλιέργειες και βλέπουμε επίσης την ξηρασία που εγκαθίσταται», αφηγήθηκε η αστροναύτης απευθυνόμενη σε περίπου 100 μαθητές, στο Εθνικό Κέντρο Διαστημικών Σπουδών στην Τουλούζη, στη νοτιοδυτική Γαλλία. Η Γαλλίδα, ηλικίας 43 ετών, που βρίσκεται σε αποστολή στον ISS από τον Φεβρουάριο, εντυπωσιάστηκε ιδιαίτερα από τη χρήση του νερού για γεωργικούς σκοπούς: «Τα συστήματα άρδευσης με τους κύκλους άρδευσης που χρησιμοποιούν οι αγρότες, είναι πραγματικά εντυπωσιακό να τα βλέπεις όλα αυτά».

Η Αντενό αφιέρωσε περίπου 20 λεπτά στους μαθητές, που την παρακολουθούσαν σε μια τεράστια οθόνη, ενώ αιωρείτο στη μέση του σταθμού, κατά τη διάρκεια αυτής της συνομιλίας, η μοναδική απόδειξη της διαστημικής της αποστολής. Τα ερωτήματα των μαθητών, που ήταν από το δημοτικό έως το λύκειο, κυμαίνονταν από την τεχνική επικοινωνίας από τον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό με τη Γη, έως σε πιο πεζά θέματα, όπως ο ύπνος.

«Όταν έφθασα εδώ, δεν ήξερα καθόλου πώς θα επηρεαζόταν ο ύπνος, όμως, στην πραγματικότητα, εντέλει, σας διαβεβαιώνω, κοιμόμαστε πολύ πολύ καλά στο διάστημα», απάντησε σε έναν νέο, στον οποίο εξήγησε πως κοιμάται με τον υπνόσακο κρεμασμένο σε έναν τοίχο, προκειμένου να μην αιωρείται λόγω των συνθηκών μηδενικής βαρύτητας μέσα στον σταθμό.

ΑΠΕ-ΜΠΕ

«Τι περίπλους», είπε ο κυβερνήτης Ριντ Γουάιζμαν λίγη ώρα αφού το σκάφος Ωρίων ακούμπησε απαλά στα νερά, σπεύδοντας να προσθέσει πως όλα τα μέλη της αποστολής είναι καλά.

Ο κυβερνήτης Γουάιζμαν, ο συμπατριώτης του Βίκτορ Γκλόβερ, η επίσης αμερικανίδα Κριστίνα Κόουκ κι ο καναδός αστροναύτης Τζέρεμι Χάνσεν, που αναχώρησαν την 1η Απριλίου, έφθασαν σε μεγαλύτερη απόσταση από τη Γη από οποιοδήποτε άλλο ανθρώπινο ον. Έφεραν πίσω εκατοντάδες GB δεδομένων από τον πρώτο περίπλου της Σελήνης μετά την τελευταία αποστολή του προγράμματος Apollo το 1972.

Το Ωρίων, έκανε την είσοδό του στην ατμόσφαιρα της Γης με ταχύτητα που έφθασε στιγμιαία 39.000 χιλιόμετρα την ώρα και τις δυνάμεις τριβής να προκαλούν θερμοκρασίες πάνω από 2.700° Κελσίου, προτού προσθαλασσωθεί χωρίς πρόβλημα κάπου 2 χιλιόμετρα από το σημείο όπου προβλεπόταν στον Ειρηνικό, επιβραδυνόμενο από μεγάλα αλεξίπτωτα.

Η ανακούφιση ήταν τεράστια για τις οικογένειές τους, ενώ το ότι επέστρεψαν όλοι σώοι είναι αδιαμφισβήτητη επιτυχία για τη NASA, έπειτα από δεκάδες δισεκατομμύρια δολάρια, πολυετείς καθυστερήσεις και αμφιβολίες για το κατά πόσο είχε νόημα η επανέναρξη της εξερεύνησης του δορυφόρου της Γης.

Υψηλόβαθμοι αξιωματούχοι της αμερικανικής υπηρεσίας διαστήματος εξέφρασαν τεράστια ικανοποίηση, κατά τη διάρκεια συνέντευξης Τύπου με καθυστέρηση στο Χιούστον, την επιτυχή ολοκλήρωση της αποστολής, «της σημαντικότερης εδώ και δεκαετίες», σύμφωνα με τον Αμίτ Ξατρίγια, αναπληρωτή διευθυντή της NASA.

Αυτή δεν είναι «παρά η αρχή», υποσχέθηκε ο επικεφαλής της NASA που διόρισε ο αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ, ο Τζάρεντ Άιζακμαν, πάνω στο σκάφος του πολεμικού ναυτικού που έκανε την περισυλλογή των αστροναυτών, χαμογελαστών, ακόμη με τις πορτοκαλί στολές τους. «Δεν έχω αμφιβολία ότι πρόκειται για καμπή αποφασιστικής σημασίας για εμάς».

Πρόσθεσε πως οι αποστολές του είδους θα επαναλαμβάνονται «συχνά» ως την πρώτη προσσελήνωση, που προγραμματίζεται να γίνει το 2028, «για να κατασκευαστεί βάση».

«Συγχαρητήρια στο σπουδαίο και πολύ ταλαντούχο πλήρωμα της (αποστολής) Άρτεμις 2. Όλο το ταξίδι ήταν θεαματικό, η προσθαλάσσωση ήταν τέλεια και, ως πρόεδρος των ΗΠΑ, δεν θα μπορούσα να είμαι πιο υπερήφανος!», ανέφερε ο αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ μέσω Truth Social.

Ο καναδός πρωθυπουργός Μαρκ Κάρνι εξήρε επίσης, μέσω X, το «ιστορικό επίτευγμα».

Η NASA σχεδιάζει νέα αποστολή το 2027, που δεν θα φθάσει ως τη Σελήνη, προτού στείλει αστροναύτες στην επιφάνειά της το 2028, στην αποστολή Άρτεμις 4, την τελευταία χρονιά της θητείας του Ντόναλντ Τραμπ — και πριν από την Κίνα, η οποία σχεδιάζει κι αυτή να στείλει αστροναύτες στον δορυφόρο της Γης το 2030.

Ο ρεπουμπλικάνος έθεσε χθες νέο στόχο: τον κόκκινο πλανήτη. Το «επόμενο βήμα», κατ’ αυτόν. θα είναι αμερικανοί αστροναύτες να ταξιδέψουν «στον Άρη!».

ΑΠΕ-ΜΠΕ

«Επιστρέφουμε», είπε η Κριστίνα Κοχ, έμπειρη εξερευνήτρια η οποία μπαίνει στα βιβλία της ιστορίας ως η πρώτη γυναίκα που πέταξε πάνω από τη Σελήνη, προσθέτοντας: «θα είμαστε πηγές έμπνευσης, όμως θα επιλέγουμε πάντα τη Γη». Ο αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ τους κάλεσε για να τους δώσει θερμά συγχαρητήρια.

«Σήμερα μπήκατε στην ιστορία και κάνατε όλη την Αμερική αληθινά υπερήφανη, απίστευτα υπερήφανη», είπε στους Αμερικανούς Ριντ Γουάισμαν, Βίκτορ Γκλόβερ και Κριστίνα Κοχ, καθώς και στον Καναδό Τζέρεμι Χάνσεν, οι οποίοι όχι μόνο πραγματοποίησαν την πρώτη από το 1972 πτήση γύρω από τη Σελήνη, αλλά πήγαν επίσης πιο μακριά στο διάστημα από οποιονδήποτε άνθρωπο πριν απ’ αυτούς, σε απόσταση πάνω από τα 406.000 χιλιόμετρα από τη Γη.

Κολλημένοι στα φινιστρίνια επί σχεδόν επτά ώρες, μπόρεσαν να παρατηρήσουν τη Σελήνη από μια πρωτοφανή γωνία. Θαύμασαν τα σεληνιακά τοπία, έδωσαν αναρίθμητες περιγραφές του ανάγλυφου και των καφέ και πρασινωπών σκιών των κρατήρων και του εδάφους της Σελήνης.

«Βλέπουμε έναν πολύ ωραίο διπλό κρατήρα. Θα έλεγε κανείς πως βλέπει έναν χιονάνθρωπο», περιέγραψε ο πιλότος Βίκτορ Γκλόβερ, ο οποίος έγινε από την πλευρά του ο πρώτος μαύρος αστροναύτης που συμμετείχε σε αποστολή στη Σελήνη. «Είναι αληθινά δύσκολο να περιγράψεις. Είναι απίστευτο».

Οι αστροναύτες παρατήρησαν περιοχές της κρυμμένης πλευράς «οι οποίες δεν είχαν ποτέ φανεί φωτισμένες στη διάρκεια των αποστολών Απόλλων», είπε στο Γαλλικό Πρακτορείο στο τέλος αυτής της ιστορικής ημέρας η Τζένι Γκίμπονς, η καναδή αστροναύτης που διαχειρίσθηκε χθες, Δευτέρα, όλες τις επικοινωνίες με το πλήρωμα από την αίθουσα ελέγχου της NASA στο Χιούστον.

«Ορισμένα από τα χαρακτηριστικά που η αποστολή Artemis II παρατήρησε και περιέγραψε σήμερα, κανένα ανθρώπινο μάτι δεν τα είχε δει ποτέ», εξήγησε. «Είναι η πρώτη φορά που οι πιο ευαίσθητες κάμερες του κόσμου, δηλαδή τα ανθρώπινα μάτια, μπόρεσαν να τα παρατηρήσουν».

-Ανατολή της Γης –

Η επιστροφή τους θα πραγματοποιηθεί την Παρασκευή στα ανοικτά της Καλιφόρνιας, όπου θα προσθαλασσωθεί η κάψουλά τους Orion, αφού η πτώση της επιβραδυνθεί με αλεξίπτωτα.

Η NASA επιμένει στην επιστημονική σημασία της αποστολής. Η υπέρπτηση αναμεταδόθηκε απ’ ευθείας και με πολύ υψηλή ευκρίνεια σε πλατφόρμες όπως οι Netflix και YouTube, χάρη σε κάμερες GoPro εγκατεστημένες στο εξωτερικό του σκάφους.

Στη διάρκεια της υπέρπτησης, οι αστροναύτες πέρασαν για 40 λεπτά πίσω από τη Σελήνη, γεγονός που προκάλεσε τη διακοπή των επικοινωνιών, όπως την εποχή του Απόλλων. Παρακολούθησαν ένα θέαμα που μόνο πολύ λίγοι άνθρωποι έχουν δει στην ιστορία: μια δύση και μια ανατολή της Γης. Καθώς και μια έκλειψη κατά την οποία η Σελήνη μπλόκαρε τον Ήλιο, αντάξια «επιστημονικής φαντασίας», αναφώνησε ο Βίκτορ Γκλόβερ.

Λογάριαζαν να απαθανατίσουν την ανατολή της Γης, όπως είχαν κάνει το 1968 οι προκάτοχοί τους του Απόλλων 8, οι πρώτοι που γύρισαν γύρω από τη Σελήνη, με μια φωτογραφία που αναστάτωσε την εικόνα μας για τον κόσμο. «Δεν θα μπορούσα να επιμείνω υπερβολικά στο εύρος αυτών που μάθαμε σήμερα», είπε το βράδυ ο Κέλσεϊ Γιανγκ, επιστημονικός υπεύθυνος της αποστολής.

– Προσελήνωση το 2028; –

Το νέο ρεκόρ απόστασης που έχει φθάσει άνθρωπος από τη Γη, 406.771 χιλιόμετρα, δεν υπερβαίνει παρά μόνο κατά 6.000 χιλιόμετρα αυτό του πληρώματος του Απόλλων 13 το 1970, όμως γιορτάσθηκε από τη NASA και τον πρόεδρο Τραμπ ως η απόδειξη της ανανέωσης του αμερικανικού επανδρωμένου διαστημικού προγράμματος – με τον Τραμπ να υπόσχεται μια μέρα και τον Άρη.

«Επιλέγουμε αυτή τη στιγμή για να απευθύνουμε μια πρόκληση στη γενιά μας και στην επόμενη, ώστε να βεβαιωθούμε ότι το ρεκόρ θα έχει μικρή διάρκεια», είπε λίγο μετά το ρεκόρ ο Τζέρεμι Χάνσεν.

Το πλήρωμα επωφελήθηκε επίσης για να διατυπώσει ένα ειδικό αίτημα: να ονομάσει δύο κρατήρες της Σελήνης, τον ένα προς τιμήν του σκάφους τους, με την ονομασία «Integrity» («Ακεραιότητα»), και τον άλλο προς τιμήν της Κάρολ Τέιλορ Γουάισμαν, της εκλιπούσας συζύγου του κυβερνήτη. Το αίτημα έκανε το πλήρωμα να δακρύσει.

Η ημέρα είχε αρχίσει με μια άλλη συγκινητική στιγμή, με ένα μήνυμα του Τζιμ Λόβελ, πρωτοπόρου των αποστολών Απόλλων 8 και 13, που είχε ηχογραφηθεί μερικούς μήνες πριν από το θάνατό του το 2025.

«Ξέρω ότι θα είσαστε πολύ απασχολημένοι, όμως μην ξεχάσετε να απολαύσετε τη θέα», τους καλούσε ο αστροναύτης. Κάτι που έκαναν. Αν αυτή η αποστολή και η επόμενη, την ερχόμενη χρονιά, εξελιχθούν καλά, η αμερικανική διαστημική υπηρεσία προβλέπει να πραγματοποιηθεί το 2028 προσελήνωση αστροναυτών.

ΑΠΕ-ΜΠΕ

Ήδη, οι μηχανικοί ελέγχουν και προετοιμάζουν τα συστήματα και τις συνδέσεις επικοινωνίας. Το πλήρωμα της αποστολής, οι αστροναύτες της NASA, Ράιντ Βάισμαν, Βίκτορ Γκλόβερ και Κριστίνα Κοχ και ο αστροναύτης της Καναδικής Διαστημικής Υπηρεσίας CSA, Τζέρεμι Χάνσεν, βρίσκονται στο κτίριο επιχειρήσεων και ελέγχου στο Kennedy Space Center της NASA «Neil A. Armstrong», στη Φλόριντα. Τα μέλη του πληρώματος είναι επικεντρωμένα στην ετοιμότητα και τις τεχνικές επαληθεύσεις και παραμένουν σε καραντίνα υπό αυστηρή παρακολούθηση της υγείας τους για να διασφαλιστεί η καταλληλότητά τους για την εκτόξευση. Ακολουθούν ένα ελεγχόμενο πρόγραμμα ύπνου και διατροφής για να διατηρήσουν την ενέργεια και την ενυδάτωσή τους ενόψει της εκτόξευσης.

Έπειτα από αναβολές της αποστολής λόγω τεχνικών προβλημάτων, η NASA παρακολουθεί στενά τις καιρικές συνθήκες για το εάν θα καταφέρει να γίνει η εκτόξευση. Πάντως, η πρόγνωση καιρού δείχνει 80% πιθανότητα ευνοϊκών καιρικών συνθηκών για τον προγραμματισμένο χρόνο εκτόξευσης. Η ραδιοτηλεοπτική κάλυψη της αποστολής θα ξεκινήσει αύριο Τετάρτη, στις 2.45 μμ, ώρα Ελλάδας, στο κανάλι της NASA στο YouTube, ενώ στιγμιότυπα θα μεταδίδονται και από τα κοινωνικά δίκτυα.

Η αποστολή Artemis II με το διαστημόπλοιο Orion που θα εκτοξευθεί με τον πύραυλο SLS είναι ένα κρίσιμο βήμα για την επιστροφή του ανθρώπου στη Σελήνη, καθώς θα αποδειχθεί εάν το διαστημικό σκάφος Orion και τα συστήματά του μπορούν να μεταφέρουν με ασφάλεια ανθρώπους στη Σελήνη.

*Επισυνάπτεται φωτογραφία από την Κυριακή 29 Μαρτίου 2026, με εκπροσώπους Μέσων Ενημέρωσης να στρέφουν τις κάμερές τους προς τον πύραυλο SLS και το διαστημόπλοιο Orion της αποστολής Artemis II. Credit: NASA/Bill Ingalls

ΑΠΕ-ΜΠΕ/Μ.Κουζινοπούλου

Οι ερευνητές, με επικεφαλής το Πανεπιστήμιο Κορνέλ, χρησιμοποίησαν νέα δεδομένα από την αποστολή Gaia του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Διαστήματος και το Αρχείο Εξωπλανητών της NASA για να εντοπίσουν πλανήτες στην κατοικήσιμη ζώνη, μια περιοχή που δεν είναι ούτε πολύ κοντά σε ένα αστέρι-ξενιστή για να είναι πολύ ζεστή ούτε πολύ μακριά για να είναι πολύ κρύα και όπου ένας πλανήτης είναι πολύ πιο πιθανό να έχει νερό στην επιφάνειά του.

Ανάμεσα στους 6.000 γνωστούς εξωπλανήτες, οι ερευνητές εντόπισαν 45 βραχώδεις κόσμους που μπορεί να υποστηρίζουν ζωή. Στη λίστα συγκαταλέγονται ο πιο κοντινός εξωπλανήτης στο Ηλιακό μας Σύστημα, Εγγύτατος Κενταύρου b (Proxima Centauri b), ο εξωπλανήτης με ίδιο μέγεθος με τη Γη, TRAPPIST-1f, και ο Kepler 186f, που έχει διάμετρο λίγο μεγαλύτερη από τη Γη. Οι επιστήμονες επισημαίνουν ότι οι πιο ενδιαφέροντες πλανήτες από αυτούς που ξεχώρισαν είναι οι TRAPPIST-1d, e, f και g, που απέχουν 40 έτη φωτός από τη Γη, καθώς και ο LHS 1140b, που απέχει 48 έτη φωτός. Το αν αυτοί οι πλανήτες θα μπορούσαν να έχουν υγρό νερό εξαρτάται εν μέρει από το αν μπορούν να διατηρήσουν ατμόσφαιρα.

Σημειώνεται ότι η λίστα αυτή μπορεί να καθοδηγήσει αστρονόμους που μελετούν τον ουρανό με επίγεια και διαστημικά τηλεσκόπια, όπως το James Webb, το Εξαιρετικά Μεγάλο Τηλεσκόπιο που αναμένεται να λειτουργήσει το 2029, το Παρατηρητήριο Κατοικήσιμων Κόσμων, που αναμένεται να εκτοξευθεί τη δεκαετία του 2040 και το προτεινόμενο έργο «Μεγάλο Συμβολόμετρο για Εξωπλανήτες» (LIFE).  Η παρατήρηση των μικρών εξωπλανητών είναι ο μόνος τρόπος για να επιβεβαιωθεί εάν έχουν ατμόσφαιρα.

Σ.Σ. Επισυνάπτεται διάγραμμα που απεικονίζει τα όρια της κατοικήσιμης ζώνης ανάλογα με τον τύπο του άστρου, μαζί με βραχώδεις εξωπλανήτες. Τα όρια της κατοικήσιμης ζώνης μεταβάλλονται ανάλογα με το χρώμα του άστρου, καθώς διαφορετικά μήκη κύματος φωτός θερμαίνουν διαφορετικά την ατμόσφαιρα ενός πλανήτη. Credit: Gillis Lowry / Pablo Carlos Budassi

ΑΠΕ-ΜΠΕ/Μ.Κουζινοπούλου

Οι ερευνητές από το Μητροπολιτικό Πανεπιστήμιο του Τόκιο και από το Εθνικό Αστρονομικό Αστεροσκοπείο της Ιαπωνίας διενήργησαν μια μεγάλη μελέτη για τα αστέρια που έχουν παρόμοια θερμοκρασία, επιφανειακή βαρύτητα και σύνθεση με τον Ήλιο. Τα δεδομένα  που ελήφθησαν από τη δορυφορική αποστολή Gaia καλύπτουν δύο δισεκατομμύρια αστέρια και άλλα αντικείμενα.

Οι ερευνητές δημιούργησαν έναν κατάλογο 6.594 αστρικών διδύμων, μια συλλογή περίπου 30 φορές μεγαλύτερη από προηγούμενες έρευνες. Μελετώντας αυτόν τον κατάλογο κατάφεραν να αποκτήσουν την ακριβέστερη μέχρι σήμερα εικόνα για τις ηλικίες αυτών των αστεριών. Παρατήρησαν μια ευρεία ομάδα αστεριών ηλικίας περίπου 4-6 δισεκατομμυρίων ετών, μεταξύ των οποίων και ο Ήλιος: παρόμοια αστέρια παρόμοιας ηλικίας τοποθετημένα περίπου στην ίδια απόσταση από το κέντρο του Γαλαξία. Αυτό σημαίνει, σύμφωνα με τους επιστήμονες, ότι ο Ήλιος μας δεν βρίσκεται στην τρέχουσα θέση του τυχαία, αλλά αποτέλεσε μέρος μιας πολύ μεγάλης αστρικής μετανάστευσης.

Το ηλιακό μας σύστημα περιστρέφεται εντός του γαλαξιακού δίσκου σε απόσταση περίπου 27.000 ετών φωτός από το κέντρο του γαλαξία μας. Ωστόσο, οι συγκρίσεις της ηλικίας και της σύστασης του Ήλιου με αυτές άλλων αστεριών υποδηλώνουν ότι το ηλιακό μας σύστημα γεννήθηκε πιο κοντά στο κέντρο του γαλαξία, σε απόσταση μικρότερη από περίπου 20.000 έτη φωτός.

Όπως επισημαίνεται, αυτή η ανακάλυψη ρίχνει φως στην εξέλιξη του γαλαξία μας, ιδιαίτερα στην ανάπτυξη της περιστρεφόμενης δομής που μοιάζει με ράβδο στο κέντρο του. Το φράγμα που δημιουργεί η δομή αυτή στο κέντρο του γαλαξία δεν θα επέτρεπε μια μαζική μετακίνηση αστεριών. Ωστόσο, τα δεδομένα αλλάζουν αν η ράβδος σχηματιζόταν ακόμα εκείνη την εποχή. Οι ηλικίες των αστρικών διδύμων λοιπόν αποκαλύπτουν όχι μόνο πότε συνέβη η μαζική μετανάστευση, αλλά και το χρονικό εύρος στο οποίο σχηματίστηκε η ράβδος.

Στο μέλλον η ομάδα θέλει να χρησιμοποιήσει ακριβείς παρατηρήσεις των αστεριών παρόμοιας ηλικίας με τον Ήλιο για να προσδιορίσει το σημείο προέλευσης και τη διαδρομή της μαζικής μετανάστευσης.

Η έρευνα δημοσιεύθηκε στο περιοδικό «Astronomy and Astrophysics».

*Credit φωτογραφίας: NAOJ

ΑΠΕ-ΜΠΕ/Μ.Κουζινοπούλου

Το πιο εντυπωσιακό ήταν, όμως, όταν διαπίστωσαν ότι η πλήρης μεταμόρφωσή του συνέβη σε πραγματικό χρόνο. Από την ανακάλυψή του τη δεκαετία του 1980, το WOH G64, στον κοντινό γαλαξία Μεγάλο Νέφος του Μαγγελάνου, θεωρήθηκε ένας από τους πιο φωτεινούς, ψυχρούς και μεγαλύτερους ερυθρούς υπεργίγαντες, με ακτίνα 1.540 φορές μεγαλύτερη από αυτή του Ήλιου. Οι παραπάνω ιδιότητες το καθιστούν μοναδικό πεδίο δοκιμών για τη μελέτη της αστρικής εξέλιξης από τους αστρονόμους.

Μελετώντας το, οι ερευνητές του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών διαπίστωσαν κάτι τελείως διαφορετικό: το αστέρι δεν ήταν κόκκινο και ψυχρό, όπως είχε παρατηρηθεί στο παρελθόν, αλλά κίτρινο και κατά 1.000 βαθμούς θερμότερο.

«Στην αρχή ήμασταν τελείως χαμένοι με τις μετρήσεις που κάναμε, οπότε ήταν σαν ένα παζλ για το οποίο έπρεπε να βρούμε όλα τα κομμάτια. Αρχίσαμε λοιπόν να ψάχνουμε τα αποτελέσματα προηγούμενων ερευνών και να μελετάμε πληροφορίες για το συγκεκριμένο αστέρι περισσότερων από 30 χρόνων», περιγράφει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο επικεφαλής της μελέτης, δρ. Γκονθάλο Μούνιοζ Σάντσεζ (Gonzalo Munoz-Sanchez). Η μελέτη αποτέλεσε μέρος της διδακτορικής του διατριβής στο Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών και στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Οι ερυθροί υπεργίγαντες είναι αστέρια με μάζα μεγαλύτερη από οκτώ φορές τη μάζα του Ήλιου και έχουν σχετικά σύντομη διάρκεια ζωής, μόλις 1-10 εκατομμύρια χρόνια, πριν τελικά εκραγούν ως σουπερνόβα. Για να διερευνήσουν την εξέλιξη του WOH G64, οι ερευνητές εξέτασαν μετρήσεις φωτεινότητας που πραγματοποιήθηκαν σε διάστημα άνω των 30 ετών, ξεκινώντας από το 1992, και τις συνδύασαν με νέα και αρχειοθετημένα ηλεκτρομαγνητικά φάσματα. Το άστρο παρακολουθείται εδώ και δεκαετίες, μεταξύ άλλων από το πολωνικό πρόγραμμα OGLE και από το τηλεσκόπιο Las Campanas της Χιλής.

«Ήμασταν πολύ τυχεροί γιατί για τον συγκεκριμένο γαλαξία είχαμε πολλά δεδομένα των τελευταίων 30 χρόνων, οπότε υπήρχε ένας θησαυρός αρχειακού υλικού που ψάξαμε και βρήκαμε, όπως τις καμπύλες φωτός που κανείς δεν είχε μελετήσει ξανά», παρατηρεί η επιστημονικά υπεύθυνη της έρευνας και διευθύντρια ερευνών στο Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών, δρ. Άλκηστις Μπονάνου. Η ίδια αναφέρει ότι τα παραπάνω δεδομένα βοήθησαν την ερευνητική ομάδα να προσδιορίσει τη χρονική περίοδο, κατά την οποία συνέβησαν οι αλλαγές στο άστρο.

Σύμφωνα λοιπόν με τα αποτελέσματα της έρευνάς τους, που δημοσιεύθηκαν στο περιοδικό «Nature Astronomy», το άστρο υπέστη ραγδαίες, αλλά όχι βίαιες, αλλαγές σε σύντομο χρονικό διάστημα λίγων μόλις ετών: υπολογίζεται ότι αρχικά εξασθένησε το 2011, πριν ανακάμψει και γίνει πιο κίτρινο και θερμό (κατά περισσότερο από 1.000 βαθμούς Κελσίου) το 2013-2014. Το 2025 εξασθένησε σημαντικά. Υπέστη επίσης αλλαγές στη χημική σύνθεση της ατμόσφαιράς του.

Αυτή η αλλαγή προσφέρει μια σπάνια ευκαιρία να παρατηρηθεί η αστρική εξέλιξη σε πραγματικό χρόνο και να διερευνηθεί πώς διαφορετικές διαδικασίες μπορούν να διαμορφώσουν τα τελικά στάδια των αστέρων. Επίσης, διαπίστωσαν για πρώτη φορά ότι το άστρο αυτό είναι μέρος ενός διπλού συστήματος. Ο συνοδός του είναι ένα άστρο παρόμοιο με τον Ήλιο, αλλά αρκετές φορές πιο μαζικό, θερμότερο και λαμπρότερο, εκπέμποντας κυρίως γαλάζιο φως.

Για να εξηγήσουν αυτές τις εξελίξεις, οι συγγραφείς της μελέτης προτείνουν δύο πιθανά σενάρια. Το πρώτο είναι ότι το διπλό αστρικό σύστημα, μέρος του οποίου είναι το WOH G64, φαινόταν να περικλείεται από ένα μεγάλο περίβλημα που το έκανε να μοιάζει με ερυθρό υπεργίγαντα και στη συνέχεια όταν αυτό το περίβλημα διαλύθηκε, αποκαλύφθηκαν τα δύο αστέρια. Στο δεύτερο σενάριο, το αστέρι ήταν ένας κίτρινος υπεργίγαντας, που μπορεί να έχει υποστεί μια έκρηξη υλικού, η οποία έληξε το 2014, που τον έκανε να φαίνεται κόκκινος και ψυχρότερος για αρκετές δεκαετίες.

Σύμφωνα με τη θεωρία της αστρικής εξέλιξης, αστέρια σαν το WOH G64 αναμένεται σύντομα να ολοκληρώσουν τη ζωή τους είτε με έκρηξη ως σουπερνόβα, είτε με κατάρρευση σε μαύρες τρύπες. Μελλοντικές αλληλεπιδράσεις θα καθορίσουν αν θα συμβεί κάτι από τα παραπάνω ή αν ο αστέρας θα συγχωνευθεί με το διπλό σύστημά του.

«Αυτό το αστέρι μας υπογραμμίζει την περιορισμένη γνώση που έχουμε για τα αστέρια της κατηγορίας του. Στην πραγματικότητα δεν γνωρίζουμε πώς συμπεριφέρονται αυτά τα αστέρια, ειδικά όσο πιο κοντά βρίσκονται στον θάνατό τους, οπότε γίνονται πιο περίεργα. Επιπλέον, δεν γνωρίζουμε αν αυτές οι ακραίες διεργασίες συμβαίνουν λόγω της φύσης του ίδιου του αστεριού ή επειδή δύο αστέρια που βρίσκονται στο ίδιο δυαδικό σύστημα αλληλεπιδρούν. Οπότε η μελέτη του WOH G64 είναι ένα παράδειγμα για το τι να περιμένουμε ή πώς να αναλύσουμε άλλα αστέρια στο Σύμπαν με παρόμοια συμπεριφορά», εξηγεί ο Γκονθάλο Μούνιοζ Σάντσεζ προσθέτοντας ότι η μελέτη του συγκεκριμένου αστεριού θα συνεχιστεί για να καταγραφούν τυχόν επιπλέον αλλαγές του.

Η χρηματοδότηση της έρευνας έγινε από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Έρευνας.

Σύνδεσμος για την επιστημονική δημοσίευση:

https://www.nature.com/articles/s41550-026-02789-7

Σ.Σ. Επισυνάπτεται καλλιτεχνική απεικόνιση του WOH G64, κατά την πρόσφατη μεταμόρφωσή του, όπου αποκαλύπτεται ένας κίτρινος υπεργίγαντας και ένας θερμός συνοδός αστέρας, περιβαλλόμενοι από έναν δακτύλιο σκόνης. Credit: Daniel Cea Martinez. Η φωτογραφία έχει δημιουργηθεί με τεχνητή νοημοσύνη και την παραχώρησε το Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών στο ΑΠΕ-ΜΠΕ για χρήση.

ΑΠΕ-ΜΠΕ/Μαρία Κουζινοπούλου