Ο μετεωρίτης διαλύθηκε πάνω από τα σύνορα μεταξύ Μασαχουσέτης και Νιου Χάμσαϊρ στις 14:06 (τοπική ώρα, 21:06 στην Ελλάδα), δήλωσε στο Γαλλικό Πρακτορείο Ειδήσεων (AFP) η Τζένιφερ Ντόρεν, εκπρόσωπος Τύπου της NASA. «Αυτή η πύρινη σφαίρα δεν συνδέεται με βροχή μετεωριτών, ήταν ένα φυσικό αντικείμενο και όχι επανείσοδος διαστημικών σκουπιδιών ή κάποιου δορυφόρου», δήλωσε η Ντόρεν. Ο μετεωρίτης είχε αναπτύξει ταχύτητα άνω των 120.000 χλμ/ώρα και διαλύθηκε σε απόσταση περίπου 64 χιλιομέτρων από το έδαφος.

«Η ενέργεια που απελευθερώθηκε εκτιμάται πως ισοδυναμεί με 300 τόνους ΤΝΤ, κάτι που εξηγεί τις εκκωφαντικές εκρήξεις», διευκρίνισε η εκπρόσωπος της NASA. Σε πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης, αρκετοί χρήστες ανέφεραν ότι οι εκρήξεις ήταν τόσο ισχυρές που σείστηκαν τα σπίτια τους.

ΑΠΕ-ΜΠΕ

Όταν οι ηλιακές καταιγίδες χτυπούν τη Γη, μπορεί να διαταράξουν τα δίκτυα ηλεκτρικής ενέργειας, τα σιδηροδρομικά συστήματα, τους δορυφόρους, ακόμα και τα οικοσυστήματα. Το παραπάνω περιστατικό είναι ένα μόνο παράδειγμα των επιπτώσεων που μπορούν να έχουν τα διαστημικά καιρικά φαινόμενα και αναδεικνύει την ανάγκη για πιο ακριβή πρόγνωσή τους.

Ένα νέο έργο, με επικεφαλής το Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών και χρηματοδότηση από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Διαστήματος (ESA) στοχεύει ακριβώς σε αυτό. Το έργο με τίτλο «Swarm-AWARE» παρουσιάστηκε πρόσφατα στο ετήσιο συνέδριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης Γεωεπιστημών (EGU General Assembly 2026) στη Βιέννη, το οποίο αριθμούσε πάνω από 20.000 συνέδρους.

Οι ερευνητές μελετούν δεδομένα από τη διαστημική αποστολή της ESA «Swarm». Με έναν σχηματισμό τριών δορυφόρων, οι οποίοι πετάνε στην ιονόσφαιρα, η αποστολή έχει καταφέρει να κάνει την ακριβέστερη αποτύπωση του μαγνητικού πεδίου της Γης μέχρι σήμερα. Οι δορυφόροι συλλέγουν με μαγνητόμετρα υψηλής ευκρίνειας δεδομένα, όπως μετρήσεις του μαγνητικού πεδίου της Γης, της πυκνότητας και της θερμοκρασίας του πλάσματος και των ηλεκτρικών πεδίων, προκειμένου να μετρήσουν τις μεταβολές που προκαλούνται είτε από ενδογενή αίτια που οφείλονται σε γήινα φαινόμενα, είτε από εξωγενή αίτια, όπως οι ηλιακές καταιγίδες.

Τα δεδομένα αυτά σε συνδυασμό με στοιχεία από τον δορυφόρο Copernicus Sentinel-5P και με παρατηρήσεις από το έδαφος μπορούν να βοηθήσουν στη διάκριση των «υπογραφών» που αφήνουν στην ιονόσφαιρα τα φαινόμενα του διαστημικού καιρού σε σχέση με εκείνα που συνδέονται με φαινόμενα, που εκτυλίσσονται στη Γη.

Οι ερευνητές αναλύουν τα δορυφορικά και επίγεια δεδομένα με τη βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης και άλλων προηγμένων υπολογιστικών εργαλείων, όπως η ανάλυση χρονοσειρών μέσω της θεωρίας της πληροφορίας, προκειμένου να εντοπίσουν την πηγή των σημάτων.

Ο Γεώργιος Μπαλάσης, διευθυντής ερευνών του Ινστιτούτου Αστρονομίας, Αστροφυσικής, Διαστημικών Εφαρμογών και Τηλεπισκόπησης (ΙΑΑΔΕΤ) του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών και συντονιστής του προγράμματος, επισημαίνει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ότι «η ιδιαιτερότητα αυτού του προγράμματος είναι ότι εστιάζει ταυτόχρονα στην ανίχνευση σημάτων σχετικών με τον διαστημικό καιρό, όπου διερευνούμε το πώς διαστημικά φαινόμενα αλληλεπιδρούν με το μαγνητικό πεδίο της Γης, καθώς και σχετικών με τους φυσικούς κινδύνους, όπως σεισμοί, τσουνάμι και ηφαίστεια. Με τα ίδια δεδομένα λοιπόν κοιτάζουμε εκτός Γης και εντός Γης».

Ο ίδιος εξηγεί ότι τα τελευταία δύο χρόνια υπάρχει αυξημένη ηλιακή δραστηριότητα, με ισχυρές μαγνητικές καταιγίδες, οπότε οι ερευνητές έχουν την ευκαιρία να μελετήσουν πλούσια δεδομένα. Αντίθετα, «τα σήματα που συνδέονται με φυσικούς κινδύνους είναι αρκετά ασθενέστερα και αυτό δημιουργεί μια δυσκολία στην ανίχνευσή τους. Οπότε χρειάζεται αρκετή λεπτομέρεια στην ανάλυσή τους και αυτό επιτυγχάνεται με τις προηγμένες μεθόδους που χρησιμοποιούμε».

Σε πρώτη φάση η ερευνητική ομάδα έχει εστιάσει στα σήματα από ηφαιστειακές εκρήξεις, καθώς οι ατμοσφαιρικές διαταραχές που ακολουθούν, μπορούν να φτάσουν στην ιονόσφαιρα και να ανιχνευτούν από τα μαγνητόμετρα των δορυφόρων. Επίσης, θα επιχειρήσουν να εντοπίσουν μαγνητικά σήματα που σχετίζονται με τσουνάμι, αλλά και με μεγάλους σεισμούς με μικρό εστιακό βάθος.

«Ο στόχος είναι να βελτιωθούν στο μέλλον τα υφιστάμενα μοντέλα που κάνουν πρόγνωση του διαστημικού καιρού. Αυτό είναι σημαντικό για τη μείωση των επιπτώσεων στη Γη. Όσον αφορά στα φυσικά φαινόμενα στη Γη είμαστε πολύ μακριά από την πρόγνωσή τους και αυτό είναι ένα ανοιχτό ερευνητικό πρόβλημα, αλλά η ανίχνευση των διαταραχών πριν από κάποιον φυσικό κίνδυνο θα είναι ένα σημαντικό βήμα», καταλήγει ο κ. Μπαλάσης.

Φωτογραφία: Ewa Slominska, OBSEE
ΑΠΕ-ΜΠΕ

]]> https://emvolos.gr/astronomia-o-galaxias-mas-echei-50-pithanotites-na-min-sygkroystei-me-ekeinon-tis-andromedas-se-5-disekatommyria-chronia/ Mon, 02 Jun 2025 21:40:54 +0000 https://emvolos.gr/?p=692584 Ο Γαλαξίας μας ενδέχεται τελικά να γλιτώσει από τη σύγκρουση με την Ανδρομέδα, σε μερικά δισεκατομμύρια χρόνια, σύμφωνα με νέες προσομοιώσεις, που του δίνουν πιθανότητες 50-50 να αποφύγει τον αφανισμό.

Ο Γαλαξίας μας και εκείνος της Ανδρομέδας κινούνται ο ένας προς τον άλλον με ταχύτητα 100 χιλιομέτρων το δευτερόλεπτο. Οι επιστήμονες θεωρούσαν εδώ και πολύ καιρό ότι θα βρεθούν σε τροχιά σύγκρουσης περίπου σε 4,5 δισεκατομμύρια χρόνια. Ένα σενάριο που δεν προμηνύει τίποτα το θετικό για το Σύμπαν μας.

Παλαιότερες έρευνες υποδήλωναν ότι ο Ήλιος (και η Γη μαζί του) θα μπορούσαν να βρεθούν στο κέντρο αυτού του συγχωνευμένου, μελλοντικού γαλαξία, σε μια κολοσσιαία μαύρη τρύπα. Θα μπορούσε επίσης ο Ήλιος να εκτιναχθεί στο διαγαλαξιακό διάστημα.

Όμως «οι αναγγελίες για το επικείμενο τέλος του Γαλαξία μας φαίνεται ότι ήταν υπερβολικές», σύμφωνα με μια νέα μελέτη που δημοσιεύεται σήμερα στην επιστημονική επιθεώρηση Nature Astronomy. Η διεθνής ομάδα αστροφυσικών που συμμετείχαν στην έρευνα αυτή εκτιμά ότι η πιθανότητα μιας σύγκρουσης των δύο Γαλαξιών ανέρχεται περίπου στο 50% μέσα στα επόμενα δέκα δισεκατομμύρια χρόνια.

«Ουσιαστικά, είναι κορώνα-γράμματα», συνόψισε ο Τιλ Σαουάλα του Πανεπιστημίου του Ελσίνκι, ο βασικός συγγραφέας της μελέτης.

Οι επιστήμονες έκαναν περισσότερες από 100.000 προσομοιώσεις, χρησιμοποιώντας νέα δεδομένα που συνέλεξαν από τα διαστημικά τηλεσκόπια.

Μια μετωπική σύγκρουση των δύο Γαλαξιών μέσα στα επόμενα 5 δισεκ. χρόνια είναι «εξαιρετικά απίθανη», είπε ο Σαουάλα.

Το πιθανότερο σενάριο είναι ότι ο δικός μας Γαλαξίας και ο Γαλαξίας της Ανδρομέδας θα περάσουν ξυστά ο ένας από τον άλλον, χωρίς να συγκρουστούν αμέσως. Στις μισές από τις προσομοιώσεις η σκοτεινή ύλη θα τους παρασύρει σε μια μη αναστρέψιμη προσέγγιση, προκαλώντας εντέλει μια κατακλυσμιαία σύγκρουση. Αλλά αυτό δεν θα γίνει προτού περάσουν 8 δισεκατομμύρια χρόνια, αφού ο δικός μας Ήλιος θα έχει σβήσει προ πολλού.

«Μπορεί επομένως ο Γαλαξίας μας να καταστραφεί. Είναι όμως επίσης πιθανό ο Γαλαξίας και η Ανδρομέδα να περιστρέφονται ο ένας γύρω από τον άλλο επί δεκάδες εκατομμύρια χρόνια. Δεν μπορούμε ακόμη να το ξέρουμε», είπε ο Σαουάλα.

«Η μοίρα του Γαλαξία μας είναι ακόμη άγνωστη», συνόψισαν οι ερευνητές.

Σύμφωνα με τον Σαουάλα, νέα δεδομένα που προέρχονται από το Χαμπλ και το διαστημικό τηλεσκόπιο Γαία, που μόλις ολοκλήρωσε την αποστολή του, ίσως επιτρέψουν στους αστροφυσικούς να δώσουν μια οριστική απάντηση μέσα στην επόμενη δεκαετία.

Γιατί όμως να τους απασχολεί το ερώτημα αφού η αύξηση της θερμοκρασίας θα καταστήσει μη κατοικήσιμη τη Γη πολύ νωρίτερα, σε περίπου 1 δισεκ. χρόνια; «Είναι πιθανόν να συνδεόμαστε συναισθηματικά» και να θέλουμε να ξέρουμε τι θα συμβεί μετά από εμάς, εξήγησε ο Σαουάλα. «Θα προτιμούσα ο Γαλαξίας μας να μην συγκρουστεί με την Ανδρομέδα, έστω και αν αυτό δεν θα έχει καμία επίπτωση στη δική μου ζωή – ούτε καν στη ζωή των τρισεγγονών μου», πρόσθεσε.

ΑΠΕ-ΜΠΕ

Από τη δεκαετία του 1990 έχουν ανακαλυφθεί περίπου 5.800 πλανήτες εκτός του ηλιακού μας συστήματος, οι αποκαλούμενοι εξωπλανήτες. Από αυτούς, μόνο τέσσερις έχουν παρατηρηθεί να αποσυντίθενται σε τροχιά, όπως αυτός. Ο πλανήτης είναι ο κοντινότερος από τους τέσσερις στο ηλιακό μας σύστημα και δίνει στους επιστήμονες μια μοναδική ευκαιρία να μάθουν τι συμβαίνει σε αυτούς τους καταδικασμένους κόσμους.

Οι ερευνητές παρατήρησαν τον πλανήτη BD+05 4868 Ab ενώ σταδιακά γίνεται σκόνη, αφήνοντας, με κάθε περιφορά του γύρω από το αστέρι του, μια ποσότητα υλικού ίση με τον όγκο του όρους Έβερεστ. Η ουρά από σκόνη που αφήνει πίσω του καλύπτει σε μήκος το ημικύκλιο του αστεριού

Ο πλανήτης υπολογίζεται ότι έχει μέγεθος κάπου μεταξύ του δικού μας Ερμή και της Σελήνης. Βρίσκεται στον αστερισμό του Πήγασου και απέχει περίπου 140 έτη φωτός από τη Γη. Ένα έτος φωτός είναι η απόσταση που καλύπτει το φως μέσα σε έναν χρόνο, δηλαδή 9,5 τρισεκατομμύρια χιλιόμετρα.

Το αστέρι του BD+05 4868 Ab είναι ένας πορτοκαλί νάνος. Είναι μικρότερο, ψυχρότερο και όχι τόσο λαμπρό όσο ο Ήλιος: έχει περίπου το 70% της μάζας και της διαμέτρου του Ήλιου και περίπου το 20% της φωτεινότητάς του. Ο πλανήτης κάνει μια πλήρη περιστροφή γύρω του κάθε 30,5 ώρες, σε απόσταση περίπου 20 φορές μικρότερη από αυτήν από την οποία απέχει ο Ερμής από τον Ήλιο.

Στην επιφάνεια του πλανήτη υπολογίζεται ότι η θερμοκρασία φτάνει τους 1.600 βαθμούς Κελσίου, λόγω της εγγύτητάς του στο αστέρι. Ως αποτέλεσμα, η επιφάνεια έχει ήδη μετατραπεί σε μάγμα, σε λιωμένο βράχο.

«Αναμένουμε ότι ο πλανήτης θα γίνει σκόνη μέσα στο επόμενο ένα εκατομμύριο χρόνια ή κάπου εκεί», είπε ο Μαρκ Χον, μεταδιδακτορικός ερευνητής στο Ινστιτούτο Κάβλι για την Αστροφυσική και τη Διαστημική Έρευνα του Ινστιτούτου Τεχνολογίας της Μασαχουσέτης. Ο Χον ήταν ο βασικός συγγραφέας της μελέτης που δημοσιεύεται σήμερα στην επιστημονική επιθεώρηση Astrophysical Journal Letters.

«Σε κοσμική χρονική κλίμακα, το διάστημα αυτό θεωρείται καταστροφικά μικρό. Η διάλυση είναι μια καλπάζουσα διαδικασία. Όσο περισσότερο υλικό του πλανήτη κονιορτοποιείται, τόσο γρηγορότερη γίνεται η διαδικασία διάλυσης», εξήγησε.

Το εξαχνωμένο υλικό, όταν βρεθεί στο διάστημα, στερεοποιείται και σχηματίζει μόρια σκόνης διαφόρων μεγεθών, που απομακρύνονται από τον πλανήτη. Ο Χον σημείωσε ότι οι επιστήμονες δεν γνωρίζουν ακόμη τη χημική σύσταση της «ουράς».

Οι ερευνητές εντόπισαν τον BD+05 4868 χάρη στο τηλεσκόπιο TESS της NASA, για την παρατήρηση εξωπλανητών.

Δεν είναι σαφές προς το παρόν πώς έφτασε αυτός ο πλανήτης να περιφέρεται τόσο κοντά στο αστέρι του. Είναι πιθανόν αρχικά να βρισκόταν σε άλλη τροχιά, η οποία άλλαξε λόγω της βαρυτικής επίδρασης κάποιου ξένου σώματος, ίσως κάποιου άλλου πλανήτη, εξήγησε ο Χον.

Οι ερευνητές σχεδιάζουν να συνεχίσουν την παρατήρηση του πλανήτη τους επόμενους μήνες, χρησιμοποιώντας το τηλεσκόπιο Τζέιμς Γουέμπ της NASA, για να μελετήσουν τη σύσταση του υλικού της ουράς, κάτι που θα μπορούσε να τους δώσει κάποια στοιχεία για τη χημική σύσταση των βραχωδών εξωπλανητών.  Για την αναζήτηση ζωής σε άλλα ηλιακά συστήματα οι επιστήμονες επικεντρώνεται σε βραχώδεις εξωπλανήτες που περιστρέφονται σε τροχιά γύρω από το αστέρι τους στη λεγόμενη «Ζώνη της Χρυσομαλλούσας» ή κατοικήσιμη ζώνη – δηλαδή σε απόσταση όπου μπορεί να υπάρξει στην επιφάνειά τους νερό σε υγρή κατάσταση.

«Η ουρά αναμένεται να περιέχει μεταλλεύματα που εξαχνώθηκαν από την επιφάνεια ή το εσωτερικό του πλανήτη. Θα μπορούσε να είναι υλικό ακόμη και από τον πυρήνα του. Αποτελεί τεράστια πρόκληση να μάθουμε για το εσωτερικό των πλανητών. Είναι δύσκολο ακόμη και για πλανήτες στο δικό μας ηλιακό σύστημα. Αλλά ο BD+05 4868 Ab θα μας επιτρέψει να μετρήσουμε απευθείας τη σύσταση ενός πλανήτη παρόμοιου με τη γη εκτός του δικού μας ηλιακού συστήματος. Πρόκειται σίγουρα για μια εξαιρετική ευκαιρία να μάθουμε τη γεωολογία των εξωπλανητών και να κατανοήσουμε την ποικιλία και την πιθανή δυνατότητα να κατοικηθούν οι βραχώδεις κόσμοι εκτός του ηλιακού συστήματός μας», είπε ο Χον.

ΑΠΕ-ΜΠΕ

Τη νύχτα της 13ης προς 14η Μαρτίου, οι παρατηρητές του ουρανού στη βόρεια και νότια Αμερική, καθώς και σε περιοχές της Ευρώπης, της Αφρικής και της Ωκεανίας, θα έχουν την ευκαιρία να παρακολουθήσουν μια ολική έκλειψη Σελήνης, γνωστή και ως «Ματωμένο Φεγγάρι», λόγω της κόκκινης απόχρωσης που θα έχει η Σελήνη. Η σεληνιακή έκλειψη πραγματοποιείται όταν η Σελήνη, η Γη και ο Ήλιος ευθυγραμμίζονται, με τη Γη να βρίσκεται μεταξύ των δύο άλλων ουράνιων σωμάτων και να ρίχνει τη σκιά της πάνω στον φυσικό της δορυφόρο.  Ωστόσο, ακόμα και όταν το φεγγάρι βρίσκεται εντελώς στη σκιά της Γης, ο πλανήτης μας δεν εμποδίζει τελείως το φως του Ηλίου. Η Σελήνη παίρνει ένα κοκκινωπό χρώμα, καθώς το ηλιακό φως φιλτράρεται μέσα από τη γήινη ατμόσφαιρα με αποτέλεσμα το μπλε φως να σκεδάζεται, ενώ το κόκκινο φως να συνεχίζει την πορεία του μέχρι να φτάσει στην επιφάνεια της Σελήνης. Το πόσο κόκκινο εμφανίζεται το φεγγάρι μπορεί να εξαρτηθεί από το πόση ρύπανση ή σύννεφα υπάρχουν στην ατμόσφαιρα.

Πρόκειται για την πρώτη ολική έκλειψη Σελήνης από το 2022. Στην Ελλάδα, η ολική φάση της έκλειψης δεν θα είναι ορατή, παρά μόνο η έκλειψη όταν η Σελήνη θα μπει στην παρασκιά της Γης. Η μέγιστη φάση της θα συμβεί στις 6.33 το πρωί της 14ης Μαρτίου και συνίσταται η παρατήρηση από υψηλά σημεία. Σημειώνεται ότι ενώ για τις ηλιακές εκλείψεις απαιτούνται ειδικά γυαλιά, οι σεληνιακές εκλείψεις είναι ασφαλείς για παρατήρηση με γυμνό μάτι.

Η συγκεκριμένη έκλειψη Σελήνης είναι η πρώτη μιας τετράδας σεληνιακών εκλείψεων, με τις άλλες να πραγματοποιούνται στις 8 Σεπτεμβρίου 2025 (ολική), στις 3 Μαρτίου 2026 (ολική) και στις 28 Αυγούστου 2026 (μερική).

Οι δακτύλιοι του Κρόνου εξαφανίζονται

Ένα από τα πιο εμβληματικά χαρακτηριστικά του Ηλιακού μας συστήματος, οι δακτύλιοι του Κρόνου, θα… εξαφανιστούν στις 23 Μαρτίου. Δεν πρόκειται για μια μόνιμη εξαφάνιση, κάτι που, όπως είχε υπολογίσει σε μελέτη της η NASA, θα συμβεί σε περίπου 100 εκατομμύρια χρόνια, καθώς οι δακτύλιοι έλκονται από τη βαρύτητα προς τον Κρόνο ως μια σκονισμένη βροχή σωματιδίων πάγου. Αυτή τη στιγμή, όμως, δεν υπάρχει λόγος ανησυχίας. Απλά οι δακτύλιοι θα γίνουν αόρατοι από τη Γη για ένα μικρό χρονικό διάστημα, λόγω της γωνίας θέασης από τη Γη. Καθώς η Γη και ο Κρόνος θα αλλάζουν θέση, οι δακτύλιοι θα αρχίσουν να φαίνονται και πάλι από τον Νοέμβριο του 2025, με την ευρύτερη ορατότητά τους να υπολογίζεται το 2032.

Μερική έκλειψη Ηλίου

Το Σάββατο 29 Μαρτίου 2025 θα συμβεί μια μερική έκλειψη Ηλίου, που θα είναι ορατή από περιοχές της βόρειας Αμερικής, της Ευρώπης και της βορειοδυτικής Αφρικής. Κατά τη διάρκεια αυτής της έκλειψης, η Σελήνη θα καλύψει ένα μέρος του Ήλιου. Στην Ευρώπη, η έκλειψη θα είναι σημαντικά ορατή, με μεγαλύτερη κάλυψη στα βορειοδυτικά. Συγκεκριμένα, στη δυτική Γροιλανδία η κάλυψη θα φτάσει έως και το 86%, ενώ στο Εδιμβούργο θα είναι 40%, στο Δουβλίνο 41%, στο Λονδίνο 30%  και στο Παρίσι 23%. Αντίθετα, στην Ελλάδα η έκλειψη δεν θα είναι ορατή. Μπορεί η έκλειψη να είναι μερική, ωστόσο οι επιστήμονες προειδοποιούν ότι για να δούμε οποιαδήποτε έκλειψη Ηλίου χρειαζόμαστε ειδικά γυαλιά.

Βροχές διαττόντων αστέρων

Από τις 25 Φεβρουαρίου είναι σε εξέλιξη μια μικρή βροχή διαττόντων αστέρων γ-Νορμίδες, που θα κορυφωθεί στις 14 και 15 Μαρτίου, οπότε και αναμένονται έως έξι μετέωρα ανά ώρα, που θα είναι ορατά στο νότιο Ημισφαίριο αλλά και σε περιοχές της Μεσογείου. Η πηγή τους είναι ο κομήτης C/1913 R1 (Crommelin). Αν και η βροχή αυτή δεν είναι ιδιαίτερα εντυπωσιακή, τον επόμενο μήνα, από τις 15 έως τις 30 Απριλίου, με αποκορύφωμα στις 21 και 22 Απριλίου, αναμένεται μια άλλη βροχή, οι Λυρίδες, οπότε υπολογίζονται 15-20 μετέωρα ανά ώρα. Το ακτινοβόλο σημείο τους βρίσκεται στον αστερισμό Λύρα, κοντά στον φωτεινότερο αστέρα αυτού του αστερισμού, τον α-Λύρας ή Βέγας. Η πηγή της βροχής διαττόντων είναι τα απομεινάρια που προέρχονται από τον μεγάλης περιόδου κομήτη C/1861 G1 (Θάτσερ).

ΑΠΕ-ΜΠΕ

Η επιστημονική ανακάλυψη που αναθεωρεί δραστικά τις καθιερωμένες απόψεις των Αστροφυσικών για τον τρόπο με τον οποίο δημιουργούνται οι Ήλιοι στον Γαλαξία μας, δημοσιεύθηκε στις 10 Ιανουαρίου 2025, στο έγκριτο διεθνές επιστημονικό περιοδικό «Nature Astronomy».

Τα νέα επιστημονικά δεδομένα έφερε στο φως διεθνής ερευνητική ομάδα, στην οποία συμμετείχε ο αν. καθηγητής του Τμήματος Φυσικής του ΑΠΘ, Παντελής Παπαδόπουλος, ο οποίος ήταν ο βασικός υπεύθυνος για τη θεωρητική ανάλυση των δεδομένων από το μεγάλο ραδιο-τηλεσκόπιο IRAM 30-meter στο Pico Veleta της Ισπανίας, αλλά και από την ALMA (Atacama Large Millimeter Array), με 64 ραδιοτηλεσκόπια που λειτουργούν συγχρονισμένα σαν ένα, στα 5100 μέτρα υψόμετρο στην έρημο Ατακάμα της Βόρειας Χιλής, και αποτελούν τη μεγαλύτερη και πιο ευαίσθητη διάταξη ραδιοτηλεσκοπίων στην Γη.

Γιγάντια νέφη μοριακού Υδρογόνου στις εσχατιές του Γαλαξία μας

Τα τηλεσκόπια κατάφεραν και ανίχνευσαν γιγάντια νέφη μοριακού Υδρογόνου στις εσχατιές του Γαλαξία μας αλλά ακόμα και στα Μαγγελανικά Νέφη, δύο μικρότερους γαλαξίες δορυφόρους γύρω από τον δικό μας, που είναι ορατοί μόνο από το Νότιο Ημισφαίριο, και τα οποία αποδείχθηκαν κρίσιμα για αυτή την επιστημονική ανακάλυψη. Τα πάρα πολύ αμυδρά ραδιοκύματα από τα πιο μακρινά εξωτερικά μέρη του Γαλαξία μας, περίπου 65 χιλιάδες έτη φωτός μακριά από το δικό μας άστρο, τον Ήλιο, έφεραν πολύτιμες εικόνες και πληροφορίες για τις μεγαλύτερες μάζες αερίων που υπάρχουν μέσα σε κάθε γαλαξία και όχι μόνο στον δικό μας. Αυτά είναι τα λεγόμενα Γιγάντια Νέφη Μοριακού Υδρογόνου, το καθένα με τυπική μάζα ισοδύναμη ενός εκατομμυρίου Ήλιων πολλές φορές και παραπάνω.

Τα σύννεφα αυτά του μοριακού Υδρογόνου είναι τόσο ψυχρά (-250 C) που δεν εκπέμπουν καθόλου ορατό φως, παρά μόνο αμυδρά ραδιοκύματα από τα μόρια που εμπεριέχουν. Όταν αυτά τα νέφη καταρρέουν, λόγω της βαρύτητάς τους, δημιουργούν τα άστρα στους γαλαξίες στο Σύμπαν, είναι οι μήτρες αστρικών κόσμων βαθιά μέσα στο Χρονικό του Γαλαξία.

Πώς δημιουργήθηκε ο Ήλιος

Πριν από περίπου 4.5 δισεκατομμύρια χρόνια, ένα τέτοιο νέφος ήταν υπεύθυνο για τη δημιουργία του δικού μας άστρου, του Ήλιου, ενώ από τα υπολείμματα αυτής της βαρυτικής κατάρρευσης και αστερογένεσης έγιναν οι πλανήτες. Σε αντίθεση όμως με αυτό που περίμεναν οι ερευνητές, τα Γιγάντια Μοριακά Νέφη στα πιο μακρινά σημεία του Γαλαξία μας και στα Μαγγελανικά Νέφη δεν βρίσκονταν σε κατάσταση επικείμενης βαρυτικής κατάρρευσης, όπως απαιτούσε η καθιερωμένη εικόνα που είχε σχηματιστεί μετά από δεκαετίες παρατηρησιακής έρευνας και θεωρητικών μελετών της φυσικής και της θερμοδυναμικής τους κατάστασης χρησιμοποιώντας υπερυπολογιστές. Αντίθετα, ήταν σε μία κατάσταση σαν κάποιος άγνωστος αλλά πανίσχυρος παράγοντας να τα συγκρατούσε.

Η ανάλυση του κ. Παπαδόπουλου, χρησιμοποιώντας ένα πασίγνωστο θεώρημα της Στατιστικής Φυσικής και Θερμοδυναμικής, το θεώρημα virial, κατέδειξε αυτόν τον παράγοντα σαν το μαγνητικό πεδίο του Γαλαξία μας, του οποίου οι δυναμικές γραμμές διαπερνούν τα γιγάντια αυτά νέφη Υδρογόνου.

Μέχρι τη δημοσίευση της ομάδας στο Nature Astronomy, αυτές οι δυναμικές γραμμές του γαλαξιακού μαγνητικού πεδίου θεωρούνταν πολύ αδύναμες για να ρυθμίσουν τόσο καθοριστικά την κατάρρευση αυτών των γιγάντιων νεφών. Σε συνδυασμό με μια παλιότερη σημαντική έρευνα της επιστημονικής ομάδας δημοσιευμένη στο Nature Ιανουαρίου 2018 (www.auth.gr/press/2556), η τωρινή έρευνα ανοίγει νέους ορίζοντες στις θεωρίες Αστροφυσικής για την αστερογένεση στο Σύμπαν. Στην επιστημονική ομάδα συμμετείχε, επίσης, ο Δρ Θωμάς Μπίσμπας, ειδικός στην Αστροχημεία, και απόφοιτος του Τμήματος Φυσικής του ΑΠΘ, ο οποίος σήμερα εργάζεται στο ερευνητικό κέντρο Αστρονομικών Υπολογισμών Zhejiang στην επαρχία Hangzhou της Κίνας.

«Με αυτά τα δύο σημαντικά ερευνητικά αποτελέσματα, το 2018 και το 2025, η ερευνητική κοινότητα έχει πια μπροστά της μία νέα εποχή έρευνας για το πώς δημιουργούνται οι Ήλιοι στο Σύμπαν» ανέφερε ο κ. Παπαδόπουλος.

Ο τίτλος του άρθρου είναι «Inadequate turbulent support in low-metallicity molecular clouds» και είναι διαθέσιμο στον σύνδεσμο: https://doi.org/10.1038/s41550-024-02440-3

*Προέλευση φωτογραφιών: ΑΠΘ
ΑΠΕ-ΜΠΕ

]]> https://emvolos.gr/astronomia-astrofysikoi-apokalyptoyn-gia-proti-fora-ti-domi-74-zonon-exokomiton/ Fri, 17 Jan 2025 22:26:01 +0000 https://emvolos.gr/?p=672547 Έναν μεγάλο αριθμό ζωνών εξωκομητών σε τροχιά γύρω από 74 κοντινούς αστέρες και τη δομή τους κατάφεραν να αποτυπώσουν για πρώτη φορά αστροφυσικοί, με επικεφαλής ομάδα από το Πανεπιστήμιο Trinity College του Δουβλίνου.

Η μελέτη REASONS, που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό «Astronomy and Astrophysics», σηματοδοτεί ένα σημαντικό ορόσημο στη μελέτη των ζωνών εξωκομητών, καθώς οι εικόνες και οι αναλύσεις τους αποκαλύπτουν την τοποθεσία των μικροσκοπικών πετρών στο εσωτερικό τους και συνεπώς των εξωκομητών. Συνήθως, βρίσκονται σε απόσταση δεκάδων έως εκατοντάδων αστρονομικών μονάδων au (η απόσταση από τη Γη στον Ήλιο) από τον κεντρικό τους αστέρα.

Σε αυτές τις περιοχές, η θερμοκρασία είναι τόσο χαμηλή (-250 έως -150 βαθμοί Κελσίου) που οι περισσότερες ενώσεις, συμπεριλαμβανομένου του νερού, είναι παγωμένες σε αυτούς τους εξωκομήτες. Αυτό που παρατηρούν οι αστροφυσικοί είναι λοιπόν πού βρίσκονται οι δεξαμενές πάγου των πλανητικών συστημάτων και το συγκεκριμένο πρόγραμμα είναι το πρώτο που αποκαλύπτει τη δομή αυτών των ζωνών για ένα μεγάλο δείγμα 74 εξωπλανητικών συστημάτων.

Στη μελέτη χρησιμοποιήθηκαν οι διατάξεις ραδιοτηλεσκοπίων Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) και Submillimeter Array (SMA). Και οι δύο παρατηρούν την ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία σε μήκη κύματος χιλιοστών και υποχιλιοστών.

«Οι εξωκομήτες είναι βράχοι και πάγοι, τουλάχιστον 1 χιλιόμετρο σε μέγεθος, που συγκρούονται μέσα σε αυτές τις ζώνες για να δημιουργήσουν τις πέτρες που παρατηρούμε με τα τηλεσκόπια ALMA και SMA. Οι εξωκομητικές ζώνες βρίσκονται σε τουλάχιστον το 20% των πλανητικών συστημάτων, συμπεριλαμβανομένου του δικού μας Ηλιακού Συστήματος», επισημαίνει ο Λούκα Ματρά, αναπληρωτής καθηγητής στη Σχολή Φυσικής του Trinity και κύριος συγγραφέας της έρευνας.

Ο ίδιος επισημαίνει ότι «η δύναμη μιας μεγάλης μελέτης, όπως το REASONS, είναι στην αποκάλυψη ιδιοτήτων και τάσεων σε ευρεία κλίμακα. Για παράδειγμα, επιβεβαίωσε ότι ο αριθμός των πετρών μειώνεται για τα παλαιότερα πλανητικά συστήματα, καθώς οι ζώνες εξαντλούνται από μεγαλύτερους εξωκομήτες που συγκρούονται, αλλά έδειξε για πρώτη φορά ότι αυτή η μείωση στις πέτρες είναι ταχύτερη εάν η ζώνη βρίσκεται πιο κοντά στον κεντρικό αστέρα. Επίσης, έδειξε έμμεσα – μέσω του κατακόρυφου πάχους των ζωνών – ότι πιθανότατα υπάρχουν σε αυτές τις ζώνες αόρατα αντικείμενα μεγέθους έως 140 χλμ ή και του μεγέθους της Σελήνης».

ΑΠΕ-ΜΠΕ

Ενώ οι αστρονόμοι έχουν τραβήξει μεγεθυμένες εικόνες άστρων στον Γαλαξία μας, αποκαλύπτοντας τις ιδιότητές τους, υπάρχουν αμέτρητα άλλα άστρα σε άλλους γαλαξίες, αλλά τόσο μακριά που η λεπτομερής παρατήρηση έστω και ενός από αυτά ήταν μέχρι τώρα εξαιρετικά δύσκολη.

Το αστέρι WOH G64 βρίσκεται σε απόσταση 160.000 ετών φωτός από εμάς, μέσα στο Μεγάλο Νέφος του Μαγγελάνου, γαλαξία που περιστρέφεται γύρω από τον δικό μας Γαλαξία. Καταγράφηκε να αποβάλλει αέριο και σκόνη, στα τελευταία στάδια πριν γίνει σουπερνόβα. Οι αστρονόμοι γνώριζαν γι’ αυτό το αστέρι και το είχαν ονομάσει «αστέρι μεγαθήριο», καθώς έχει μέγεθος περίπου 2.000 φορές μεγαλύτερο από τον Ήλιο μας. Ωστόσο, για να έχουν την επιθυμητή εικόνα του, έπρεπε να περιμένουν την ανάπτυξη ενός από τα όργανα δεύτερης γενιάς του VLTI, του GRAVITY. Αφού συνέκριναν τα νέα τους αποτελέσματα με άλλες προηγούμενες παρατηρήσεις του αστεριού, διαπίστωσαν με έκπληξη ότι το άστρο είχε γίνει λιγότερο φωτεινό την τελευταία δεκαετία.

Στα τελικά στάδια της ζωής τους, κόκκινοι υπεργίγαντες, όπως το συγκεκριμένο αστέρι, αποβάλλουν τα εξωτερικά στρώματα αερίου και σκόνης σε μια διαδικασία που μπορεί να διαρκέσει χιλιάδες χρόνια. Αυτά τα απορριπτόμενα υλικά μπορεί να είναι επίσης υπεύθυνα για τη θαμπάδα και για το απροσδόκητο σχήμα που έχει ένα κουκούλι σκόνης που παρατηρήθηκε γύρω από το αστέρι. Οι ερευνητές πιστεύουν ότι το ωοειδές σχήμα του κουκουλιού θα μπορούσε να εξηγηθεί είτε από την αποβολή του υλικού του αστεριού είτε από την επιρροή ενός άγνωστου αστεριού που το συντροφεύει.

Σύνδεσμος για την επιστημονική δημοσίευση:

https://www.aanda.org/10.1051/0004-6361/202451820

Σ.Σ. Επισυνάπτεται στα αριστερά η φωτογραφία του WOH G64, που είναι τυλιγμένο σε ένα μεγάλο κουκούλι σκόνης σε σχήμα αυγού. Ένας πιο αμυδρός ελλειπτικός δακτύλιος γύρω του θα μπορούσε να είναι το εσωτερικό χείλος ενός δακτυλίου σκόνης, αλλά χρειάζονται περισσότερες παρατηρήσεις για να επιβεβαιωθεί αυτό. Στα δεξιά έχει προστεθεί μια καλλιτεχνική αποτύπωση του αστεριού και των δομών που το περιβάλλουν.

Credit: ESO/K. Ohnaka et al., L. Calçada

ΑΠΕ-ΜΠΕ

Η επιστημονική ομάδα παρακολούθησε τις κεντρικές περιοχές του Γαλαξία μας για περισσότερα από 13 χρόνια χρησιμοποιώντας την υπέρυθρη κάμερα VIRCAM του VISTA. Ο χάρτης περιλαμβάνει 200.000 εικόνες που ελήφθησαν στο υπέρυθρο και δέκα φορές περισσότερα αντικείμενα από έναν προηγούμενο χάρτη που κυκλοφόρησε από την ίδια ομάδα το 2012. Ανάμεσά τους νεογέννητα αστέρια, συχνά ενσωματωμένα σε κουκούλια σκόνης, και σφαιρωτά σμήνη εκατομμυρίων από τα παλαιότερα αστέρια του Γαλαξία μας, καθώς και πολύ ψυχρά αντικείμενα, όπως καφέ νάνους ή ελεύθερα αιωρούμενους πλανήτες που δεν περιστρέφονται γύρω από κάποιο αστέρι.

«Κάναμε τόσες πολλές ανακαλύψεις, που αλλάξαμε την άποψη του Γαλαξία μας για πάντα», επισημαίνει ο Ντάντε Μινίτι, αστροφυσικός στο Universidad Andres Bello στη Χιλή και επικεφαλής του συνολικού έργου «VISTA Variables in the Via Lactea».

Ο χάρτης δημοσιεύθηκε σήμερα στο περιοδικό «Astronomy & Astrophysics» σηματοδοτώντας την ολοκλήρωση του έργου.

Σ.Σ. Κολάζ που αναδεικνύει μια επιλογή από περιοχές του Γαλαξία μας, οι οποίες απεικονίστηκαν στο πλαίσιο του πιο λεπτομερούς υπέρυθρου χάρτη. Credit:  ESO/VVVX survey

ΑΠΕ-ΜΠΕ

Το στέμμα, δηλαδή η εξωτερική ατμόσφαιρα του Ήλιου, επηρεάζει σε μεγάλο βαθμό τους ηλιακούς ανέμους και τα διαστημικά καιρικά φαινόμενα. Οι ηλιακοί φυσικοί έχουν χαρτογραφήσει τα μαγνητικά πεδία στην επιφάνεια του Ήλιου, ωστόσο τα μαγνητικά πεδία στις ζώνες πάνω από την επιφάνεια, όπως το στέμμα, όπου δημιουργούνται οι ηλιακές καταιγίδες, δεν έχουν χαρτογραφηθεί.

Το ηλιακό τηλεσκόπιο Daniel K. Inouye, το ισχυρότερο ηλιακό τηλεσκόπιο στον κόσμο, πέτυχε μια σημαντική ανακάλυψη με την άμεση χαρτογράφηση της ισχύος του μαγνητικού πεδίου στο ηλιακό στέμμα.

Το τηλεσκόπιο δημιούργησε τους χάρτες χρησιμοποιώντας το φαινόμενο Ζέεμαν, το οποίο μετρά τις μαγνητικές ιδιότητες παρατηρώντας τη διάσπαση των φασματικών γραμμών, οι οποίες εμφανίζονται σε συγκεκριμένα μήκη κύματος στο ηλεκτρομαγνητικό φάσμα και αντιπροσωπεύουν το φως που απορροφάται ή εκπέμπεται από άτομα ή μόρια. Οι γραμμές αυτές λειτουργούν σαν «δακτυλικά αποτυπώματα», καθώς είναι μοναδικές για κάθε άτομο ή μόριο, επιτρέποντας στους επιστήμονες να προσδιορίζουν τη χημική σύνθεση και τις φυσικές ιδιότητες των ουράνιων αντικειμένων. Όταν εκτίθενται σε μαγνητικό πεδίο, όπως στον Ήλιο, οι γραμμές αυτές διασπώνται, γεγονός που μας δίνει μια εικόνα των μαγνητικών ιδιοτήτων του αντικειμένου.

Οι επιστήμονες σημειώνουν ότι η χαρτογράφηση αυτή είναι απαραίτητη για την κατανόηση και την πρόβλεψη του διαστημικού καιρού και για την προστασία της τεχνολογίας στη Γη και στο Διάστημα.

Credit φωτογραφίας: NSF/NSO/AURA
ΑΠΕ-ΜΠΕ

]]>